કૃષ્ણ ગીત

 કૃષ્ણ ગીત 

વૃન્દાવનકા કૃષ્ણકનૈયા સબકી આંખોકા તારા (૨)

મન હી મન ક્યુ જલે રાધિકા,મોહન તો હૈ સબકા પ્યારા 

વૃન્દાવનકા ……..,,,,

યમુના તટ પર નંદકા લાલા જબ જબ રાસ રચાયે રે 

તન મન ડોલે કાના ઐસી મધુર બંસી બજાયે રે 

સુધ બુધ ભૂલી ખડી બાપિયા જાને કૈસા જાદુ ડાલા

વૃન્દાવનકા ………,,,

રંગ સલોના ઐસા જૈસે છાયી હો ઘટા સાવનકી 

તેરી મૈં તો હુંયી દીવાની મનમોહન મનભાવનકી

તેરે ખાતર દેખ સાંવરે છોડાં મૈને જગ સારા 

વૃન્દાવનકા………..,,,

મન હી મન ક્યુ…..,,,,,,

જય શ્રી કૃષ્ણ 

 

શ્રીમદ ભાગવત કથા ગુજરાતીમાં (પંચમ સ્કંધ )

  

ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય 

શ્રીમદ ભાગવત કથા

પંચમ  સ્કંધ 

અધ્યાય પહેલો 
પ્રિયવ્રત ચરિત્ર 

રાજા પરીક્ષિતે પૂછ્યું - મુને ! મહારાજ પ્રિયવ્રત તો મોટા ભગતભક્ત અને આત્મારામ હતા. તેમને ગૃહસ્થાશ્રમમાં કેમ રુચિ થઇ,જેમાં ફસાવવાથી મનુષ્યને પોતાના સ્વરૂપની વિસ્મૃતિ થઇ જાય છે,અને તે કર્મબંધનમાં બંધાઈ જાય છે ? પ્રિયવર ! જરૂરથી આવા નિઃસંગ મહૉપરુષો નું આવી રીતે ગૃહસ્થાશ્રમમાં અભિનિવેશ થવું સારું નથી.એમાં કોઈ જાતનો સંદેહ નથી કે જેનું ચિત્ત પુર્ણ્યકીર્તિ શ્રી હરિના ચરણોની   શીતળ છાયાનો આશ્રય લઈને શાંત થઇ ગયા છે,તેવા મહાપુરુષોની કૂટુંબાદિમાં ક્યારેય આસક્તિ નથી થઇ શકતી બ્રહ્મન !  મને એ વાતની મોટી શંકા છે મહારાજ પ્રિયવ્રતે સ્ત્રી,ઘર અને પુત્રાદિમાં આસક્ત રહીને પણ કેવી રીતે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી લીધી,અને તેમની કેવી રીતે શ્રી કૃષ્ણમાં અવિચલ ભક્તિ થઇ.

શ્રી શુકદેવજીએ કહ્યું - રાજન ! તમારું કહેવું બરાબર છે.જેમનું ચિત્ત પવિત્ર કીર્તિ શ્રી હરિના પરમ મધુર ચરણકમલ મકરંદના રસમાં ડૂબી ગયું છે તે કોઈ વિઘ્ન,વાંધાને કારણે રુકાવટ આવવાથી પણ ભગવદ્ભક્ત પરમહંસોના પ્રિય શ્રી વાસુદેવ ભગવાનની કથા શ્રવણરૂપી પરમ કલ્યાણમય માર્ગને ફરી છોડતા નથી.રાજન ! રાજકુમાર પ્રિયવ્રત ખુબ જ ભગવદ્ભક્ત હતા, શ્રી નારદજીના ચરણોની સેવા કરવાથી તેમને સહેલાઈથી પરમાર્થ તત્વ નો બોધ મળી ગયો હતો.તેઓ બ્રહ્મસત્રની દીક્ષા -નિરંતર બ્રહ્માભ્યાસમાં જીવન વિતાવવાનો નિયમ લેવાના જ હતા કે તે જ સમયે તેમના પિતા સ્વાયંભુવ મનુએ તેમને પૃથ્વી પાલન માટે શાસ્ત્રમાં બતાવેલા બધાજ શ્રેષ્ઠ ગુણોથી સંપૂર્ણ સંપન્ન જોઈ રાજ્ય શાસન માટે આજ્ઞા આપી.પરંતુ પ્રિયવ્રત અખંડ સમાધિયો દ્વારા પોતાની બધીજ ઇન્દ્રિયો અને ક્રિયાઓને ભગવાન વાસુદેવના ચરણોમાં  જ સમર્પણ કરી દીધા હતા.એટલે પિતાની આજ્ઞા નું કોઈ પ્રકારે ઉલ્લંઘન ન કરવાયોગ્ય હોવા છતાં,એવું વિચારી રાજ્યાધિકાર મેળવી મારુ આત્મસ્વરૂપ  સ્ત્રી -પુત્રાદિ જુઠા પ્રપંચમાં આચ્છાદિત થઇ જશે.-  રાજ્ય અને કુટુંબની ચિંતામાં ફસાઈને હું પરમાર્થતત્વને ફરીથી ભૂલી જઈશ,તેમણે તેનો સ્વીકાર ન કર્યો. 

આદિદેવ સ્વાયંભુવ ભગવાન બ્રહ્માજીને કાયમ આ ગુણમય પ્રપંચની બુદ્ધિનો જ વિચાર રહે છે.તેઓ આખાય જગતના જીવોનો અભિપ્રાય જાણતા રહે છે.જયારે તેમણે પ્રિયવ્રતની એવી પ્રવૃત્તિ જોઈ ,ત્યારે તે મૂર્તિમાન ચારેય વેદ અને મરીચિ આદિ પાર્ષદોને  સાથે લઈને પોતાના લોકમાંથી ઉતર્યા.આકાશમાં જ્યાં ત્યાં વિમાનો પર ચઢીને ઈંદ્રાદિ મુખ્ય મુખ્ય દેવતાઓએ તેમનું પૂજન કર્યું,.તથા માર્ગમાં ટોળીયો બનાવીને આવેલા સિદ્ધ,ગંધર્વ,સાધ્ય, ચારણ અને મુનિજનોએ સ્તવન કર્યું.એવી રીતે બધી જગ્યાએ આદર અને સન્માન  મેળવતા મેળવતા તે સાક્ષાત નક્ષત્ર નાથ ચંદ્રમા ની માફક ગંધ માદનની ઘાંટીને પ્રકાશિત કરતા કરતા પ્રિયવ્રત પાસે પહોંચ્યા.પ્રિયવ્રતને આત્મવિદ્યાનો ઉપદેશ આપવા માટે ત્યાં નારદજી પણ આવેલા હતા.બ્રહ્માજીના ત્યાં પહોંચવાથી તેમના વાહન હંસને જોઈને નારદજી જાણી ગયા કે અમારા પિતા બ્રહ્માજી પધાર્યા છે,એટલે તેઓ સવયંભૂવ મનુ અને પ્રિયવ્રતની સાથે તરત ઉભા થઇ ગયા,અને બધાએ તેમને હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા.પરીક્ષિત ! નારદજીએ તેમની દરેક પ્રકારે પૂજા કરી,અને સુમુધુર વચનોથી તેમના ગુણ અને અવતારની ઉત્કૃષ્ટાનું વર્ણન કર્યું.ત્યારે આદિપુરુષ ભગવાન બ્રહ્માજીએ પ્રિયવ્રતની તરફ મંદ મુસ્કરાહતભરી દ્રષ્ટિથી જોતા આવી રીતે કહ્યું.

શ્રી બ્રહ્માજી બોલ્યા- બેટા ! હું તને સત્ય સિદ્ધાંતની વાત કહું છું તે ધ્યાન દઈને સાંભળ.તારે અપ્રમેય શ્રી હરિ તરફ કોઈ પ્રકારની દોષ દ્રષ્ટિ ન રાખવી જોઈએ.તું જ શું- હું,મહાદેવજી,તારા પિતા સ્વાયંભુવ મનુ અને તમારા ગુરુ

આ મહર્ષિ નારદ પણ વિવશ થઈને તેમની આજ્ઞાનું જ પાલન કરીયે છીએ.તેમના વિધાનને કોઈ દેહધારી   ન તો તપ,વિદ્યા,યોગબલ અથવા બુધ્ધિબળથી,ન અર્થ અથવા ધર્મની શક્તિથી અને ન જાતે અને ન બીજાની સહાયતાથી ટાળી શકે છે.પ્રિયવર ! તેજ અવ્યક્ત ઈશ્વરના આપેલા શરીરને બધા જીવ જન્મ,મરણ,શોક,મોહ,ભય અને સુખ દુઃખનો ભોગ કરવા તથા કર્મ કરવા માટે કાયમ ધારણ કરે છે.વત્સ ! જેવી રીતે દોરીથી નાઠેલુ પશુ મનુષ્યોનો બોઝ ઢસેડે છે,તેવી રીતે પરમાત્માની વેદવાણીરૂપ મોટી દોરીથી સત્વાદિ ગુણ, સાત્વિક આદિ કર્મ,અને તેના બ્રાહ્મણાદિ વાક્યોની મજબૂત દોરીથી જકડાયેલા અમે બધા લોકો તેમની જ ઈચ્છા પ્રમાણે લાગ્યા રહીયે અને તેમની દ્વારા જ તેમની પૂજા કરતા રહે છે.અમારા ગુણ અને કર્મોના પ્રમાણે પ્રભુએ અમોને જે યોનિમાં નાખ્યા છે તેનો સ્વીકાર કરીને તેઓ જેવી વ્યવસ્થા કરે છે તે પ્રમાણે આપણે સુખ અને દુઃખ ભોગવતા રહીયે છીએ.અમોને તેમની ઈચ્છાનું એવી રીતે અનુશરણ કરવું પડે છે જેમ આંધળાને આંખવાળા પુરુષનું.

મુક્ત પુરુષ પણ નસીબનો ભોગ કરતો કરતો ભગવાનની ઈચ્છા પ્રમાણે પોતાના શરીરને ધારણ કરે જ છે,બસ તેમ જ જેમ મનુષ્યની ઊંઘ ઉડી જવાથી પણ સ્વપ્નમાં અનુભવ કરેલા પદાર્થોનું સ્મરણ થાય છે.આ અવસ્થામાં પણ તેને અભિમાન નથી થતું,અને વિષય વાસનાના જે સંસ્કારોને કારણે બીજો જન્મ થાય છે,તેને તે સ્વીકાર નથી કરતો.જે પુરુષ ઇન્દ્રિયોને વશીભૂત છે,તે વને  વનમાં ફરતો રહે તો પણ તેને જન્મ મરણનો ભય થતો રહે છે કેમકે વગર જીવ્યે  મન અને ઇન્દ્રિયરૂપી તેના છ શત્રુ ક્યારેય તેનો પીછો નથી છોડતા.જે બુદ્ધિમાન પુરુષ ઇન્દ્રિયોને જીતીને પોતાની આત્મામાં જ સ્મરણ કરે છે તેનું ગૃહસ્થાશ્રમ પણ શું બગાડી શકે છે ?જેને આ છ શત્રુઓને જીતવાની ઈચ્છા છે,તે પહેલા ઘરમાં રહીને જ તેનો ખુબ જ નિરોધ કરતા કરતા તેને પોતાના વશમાં કરવાનો પ્રયત્ન કરે.કિલ્લામાં સુરક્ષિત રહીને લડનારો રાજા પોતાના પ્રબળ શત્રુઓને પણ જીતી લે છે.પછી જયારે તે શત્રુઓનું બળ એકદમ ઓછું થઇ જાય, ત્યારે વિદ્વાન પુરુષ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ફરી શકે છે.તું કદાચ શ્રી કમલનાભઃ ભગવાનના ચરણકમલ ની ક્લૉરૂપ કિલ્લાનો આશ્રિત રહીને આ છ એ શત્રુને જીતી ચુક્યો છે,તો પણ પહેલા તું પુરાણપુરુષે આપેલા ભોગોને ભોગવ,તેના પછી નિઃસંગ થઈને પોતાના આત્મરૂપમાં સ્થિર થઇ જજે. 

શ્રીશુકદેવજી કહે છે- જયારે ત્રિલોકીના ગુરુ શ્રી બ્રહ્માજીએ એવી રીતે કહ્યું ,તો પરમ ભાગવત પ્રિયવ્રતે નાના હોવાને કારણે નમ્રતાથી માથું નમાવી લીધું અને ‘ જે આજ્ઞા’ એમ કહી ખુબ જ આદરપૂર્વક તેમનો આદેશ શિરોધાર્ય કર્યો.ત્યારે સ્વયંભૂવ મનુએ પ્રસન્ન થઈને ભગવાન બ્રહ્માજીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી.તેના પછી તે મન અને વાણીના અવિષય પોતાના આશ્રય સર્વવ્યવહારતીત પરબ્રહ્મનું ચિંતન કરતા કરતા પોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા.એ વખતે પ્રિયવ્રત અને નારદજી સરળ ભાવથી તેમની સામે જોઈ રહ્યા હતા.

મનુજીએ આવી રીતે બ્રહ્માજીની કૃપાથી પોતાની ઈચ્છા પુરી થઇ જવાથી દેવર્ષિ નારદજીની આજ્ઞાથી પ્રિયવ્રતને આખાય ભૂમંડળનો ભાર સોંપી દીધો,અને જાતે વિષયરૂપી ઝેરીલા પાણીથી ભરેલા  ગૃહસ્થમરૂપી દુસ્તર જળાશયની ભોગેચ્છાથી નિવૃત થઇ ગયા.હવે પૃથ્વીપતિ મહારાજ પ્રિયવ્રત ભગવાનની ઈચ્છાથી રાજ્યશાસનના કાર્યમાં નિયુક્ત થયા.જે સંપૂર્ણ જગતને બંધનથી છોડાવવામાં ખુબ જ સમર્થ છે તે આદિપુરુષ શ્રી ભગવાન ના ચરણયુગલનું નિરંતર ધ્યાન કરતા રહેવાથી જોકે તેમના રાગાદિ બધા મલ નાશ થઇ ગયા હતા અને તેમનું હૃદય પણ અત્યંત શુદ્ધ હતું તો પણ મોટાઓનું માન રાખવા માટે પૃથ્વીનું શાસન કરવા લાગ્યા.તે દરમ્યાન વિશ્વકર્માની પુત્રી બરહિષ્મતિથી વિવાહ કર્યો. તેનાથી તેમને દસ પુત્રો થયા તે બધા તેમની માફક શીલવાન,ગુણી કર્મનિષ્ઠ,રૂપવાન અને પરાક્રમી હતા.તેમનાથી નાની ઊર્જસ્વતી નામની એક કન્યા પણ થઇ.પુત્રોના નામ આગ્નિધ,ઈધર્મજિહ્વ,યજ્ઞબાહુ,મહાવીર,હિરણ્યરેતા,ધૃતપૃષ્ઠ,સવન,મેઘાતિથી, વીટીહોત્ર,અને કવિ હતા.આ બધા નામ અગ્નિના પણ છે.તેમાં કવિ,મહાવીર અને સવન -એ ત્રણ નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી થયા.તેમને બાળપણથી આત્મવિદ્યાનો અભ્યાસ કરતા કરતા અંતમાં સન્યાસાશ્રમ  જ સ્વીકાર્યો. તે નિવૃત્તિપરાયણ મહર્ષિઓએ સન્યાસાશ્રમમાં જ રહેતા રહેતા બધાજ જીવોના અધિષ્ઠાન અને ભવબંધનથી ડરેલા લોકોને આશ્રય આપનારા ભગવાન વાસુદેવના પરમ સુંદર ચરણારવિંદનું નિરંતર ચિંતન કર્યું.તેનાથી મળેલા અખંડ તેમજ શ્રેષ્ઠ ભક્તિયોગથી તેમનું હૃદય સર્વથા શુદ્ધ થઇ ગયું અને તેમનામાં શ્રી ભગવાનનો  આવિર્ભાવ થયો.ત્યારે દેહાદિ ઉપાધિની નિવૃત્તિ થઇ જવાથી તેમના આત્માની બધાજ જીવોના આત્મભૂત પ્રત્યગાત્મામાં એકીભાવથી સ્થિત થઇ ગઈ.મહારાજ પ્રિયવ્રતની બીજી ભાર્યાથી ઉત્તમ,તામસ અને રેવત -આ ત્રણ પુત્રો ઉત્તપન્ન થયા.જે પોતાના નામવાળા મન્વંતરોનાં અધિપતિ થયા.

આવી રીતે કવિ આદિ ત્રણ પુત્રોના નિવૃતપરાયણ  થઇ જવાથી,રાજા પ્રિયવ્રતે અગિયાર અર્બુદ વર્ષો સુધી પૃથ્વીનું શાસન કર્યું.જે સમયે તે પોતાની અખંડ પુરુષાર્થમયી અને વીર્યશાલીની ભુજાઓથી ધનુષની દોરી ખેંચીને ટંકાર કરતા હતા,તે વખતે ડરના માર્યા બધા ધર્મદ્રોહી ન જાણે ક્યાંય છુપાઈ જતા હતા.પ્રાણપ્રિયા બરહિષ્મતીના દિવસે દિવસે વાઢનારો આમોદ-પ્રમોદ અને અભ્યુથાનાદિ ક્રીડાઓને કારણે તથા તેના સ્ત્રીજનોચિત હાવ-ભાવ લજ્જાથી સંકુચિત મંદહાસ્યયુક્ત ચિત્તવનઅને મનને પસંદ વિનોદ વગેરેથી મહામના પ્રિયવ્રત વિવેકહીન વ્યક્તિની માફક આત્મવિસ્મૃતઃ   જેવા થઈને બધા ભોગોને ભોગવવા લાગ્યા.પરંતુ હકીકતમાં તે તેનામાં આસક્ત ન હતા.

એકવાર તેમને જયારે એ જોયું કે ભગવાન સૂર્ય સુમેરુની પરિક્રમા કરતા કરતા લોકાલોકપર્યન્ત પૃથ્વીના જેટલા ભાગને પ્રકાશમય કરે છે.તેમાંથી અડધો જ પ્રકાશમાં રહે છે અને અડધો અંધારામાં  છવાયેલો રહે છે.તો તેમને તેને પસંદ ન કર્યું.ત્યારે તેમણે તે સંકલ્પ લઈને કે 'હું રાતને પણ દિવસ બનાવી દઈશ 'સૂર્યના જેવોજ વેગવાન એક જ્યોતિર્મય રથ પર ચઢીને બીજા સૂર્યની માફક તેની પાછળ પાછળ પૃથ્વીની સાત પરિક્રમાઓ કરી નાખી.ભગવાનની ઉપાસનાથી તેનો અલૌકિક પ્રભાવ ખુબ વધી ગયો હતો.તે વખતે તેના રથના પૈડાથી જે ઘરેડ બની તેજ સાત સમુદ્ર થયા,તેનાથી પૃથ્વીમાં સાત દ્વીપ થઇ ગયા.તેના નામ ક્રમથી જંબુ,પ્લક્ષ,શાલ્મલિ ,કુશ,ક્રૌંશં,શાક,અને પુષ્કર દ્વીપ છે.તેમાંથી પહેલા પહેલાની અપેક્ષાએ આગળ આગળના દ્વીપનું પરિમાણ બેગણું છે,અને તે સમુદ્રની બહારના ભાગમાં પૃથ્વીની ચારેબાજુ ફેલાયેલા છે.સાત સમુદ્રો ક્રમથી,ખરા પાણી,ઇખાનો રસ,મદિરા, ઘી,દૂધ,મથ્થા,અને મીઠા પાણીથી ભરેલા છે.તે સાતેય દ્વીપોની ખાઈઓની માફક છે,અને પરિમાણમાં પોતાની અંદરવાળા દ્વીપની બરાબર છે.તેમાંથી એક એક ક્રમથી જુદા જુદા સાતેય દ્વીપોને બહારથી ઘેરીને સ્થિત છે.

(એનો ક્રમ આ પ્રકાર સમજવો જોઈએ -પહેલા જંબુદ્વિપ છે,તેની ચારેબાજુ ક્ષારસમુદ્ર છે.તે લક્ષદ્વીપમાં ઘેરાયેલો છે,તેની ચારેબાજુ ઈખના રસનો સમુદ્ર છે.તેને શાલ્મલિદ્વીપ ઘેરેલો છે તેની ચારેબાજુ દારૂનો સમુદ્ર છે.પછી કુશ દ્વીપ છે તે ઘીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે,તેની બહાર ક્રૌંશદ્વિપ છે તેની ચારેબાજુ દૂધનો સમુદ્ર છે.પછી શાક  દ્વીપ છે તેને મથ્થાના સમુદ્રે ઘેરાયેલો છે.તેની ચારેબાજુ પુષ્કર દ્વીપ છે તે મીઠા પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.)બાહિષ્મતિપતિ મહારાજ પ્રિયવ્રતે પોતાના અનુગત પુત્ર આગનીઘ્ર,ઈધર્મજિન્હ,યજ્ઞવાહુ,હિરણ્યરેતા,ધૃતપૃષ્ઠ,મેઘાતિથી અને વીટીહોત્રમાંથી ક્રમથી એક એકને ઉક્ત જંબુ વગેરે દ્વીપોમાંથી એક એકના રાજા બનાવ્યા.તેમણે તેમની કન્યા ઊર્જસ્વતિનો વિવાહ શુક્રાચાર્યજીથી કર્યો.તેનાથી શુક્રકન્યા દેવયાનીનો જન્મ થયો.રાજન! જેમણે ભગવચ્ચરણાવિંદ રજના પ્રભાવથી શરીરની ભૂખ તરસ,શોક મોહ,અને જરા મૃત્યુ - એ છ ગુણોને અથવા મનની સાથે છ ઇન્દ્રિયોને જીતી લીધા છે.તે ભગવતભક્તોનો એવો પુરુષાર્થ હોવો કોઈ નવાઈની વાત નથી કેમકે વર્ણબહિસ્કૃત ચાંડાલ વગેરે નીચ યોનિનો પુરુષ પણ ભગવાનના નામનું ફક્ત એક વાર ઉચ્ચારણ કરવાથી તરતજ સંસાર બંધનથી મુક્ત થઇ જાય છે.

એવીરીતે અતુલનીય બલપરાક્રમથી યુક્ત મહારાજ પ્રિયવ્રત એકવાર પોતાને દેવર્ષિ નારદજીના ચરણોની શરણમાં જઈને પણ ફરીથી નસીબજોગે પ્રાપ્ત થયેલા પ્રપજ્ઞ માં ફસાઈ જવાથી અશાંત જેવા દેખાતા મનમાં ને મનમાં વિરક્ત થઈને કહેવા લાગ્યા.’ઓહ ! ખુબ જ ખરાબ થયું ! મારી વિષયલોલુપ ઈંદ્રિયોએ મને આ અવિદ્યાજનિત વિષમ વિષયરૂપ અંધકુવામાં ફેંકી દીધો.બસ! બસ! બહુ થયું .હાય ! હું તો સ્ત્રીનો ક્રીડાંમૃગ જ બની ગયો! તેણે મને વાંદરાની માફક નચાવ્યો! મને ધિક્કાર છે ! ‘આવી રીતે તેણે પોતાને ઘણું બધું ખોટું ખરું કહ્યું.પરમારાધ્ય શ્રી હરિની કૃપાથી તેની વિવેકવૃત્તિ જાગી ગઈ.તેમણે આ આખી પૃથ્વી યથાયોગ્ય પોતાના પુત્રોને વહેંચી આપી અને જેની સાથે તેણે જાત જાતના ભોગો ભોગવ્યા હતા તે પોતાની રાજરાણીને સામ્રાજ્ય લક્ષ્મીની સાથે મૂર્તદેહની માફક છોડી દીધો તથા હૃદયમાં વૈરાગ્ય ધારણ કરી ભગવાનની લીલાઓનું ચિંતન કરતા કરતા તેમના પ્રભાવથી નારદજીના બતાવેલા માર્ગ નું ફરીથી અનુસરણ કરવા લાગ્યા 

મહારાજ પ્રિયવ્રતના વિષયમાં નિમરલીખિત લોકોક્તિ પ્રસિદ્ધ છે - 

‘ રાજા પ્રિયવ્રતે જે કર્મ કર્યા,તેને સર્વ શક્તિમાન ઈશ્વરના સિવાય કોણ કરી શકે છે ? તેમણે રાત્રીના અંધકારને મટાવવા પ્રયત્ન કરતા કરતા પોતાના રથના પૈડાથી બનેલી ઘરેડથીજ સાત સમુદ્ર બનાવી દીધા. પ્રાણીઓની સુવિધા માટે ( જેનાથી તેમનામાં અંદરોદર ઝઘડા ન થાય ) દ્વીપોના દ્વારા વિભાગ કર્યા અને દરેક દ્વીપમાં જુદા જુદા નદી,પર્વત અને વન વગેરેથી તેની સીમા નક્કી કરી દીધી.તે ભગવત ભક્ત નારદાદિનો પ્રેમી ભક્ત હતા.તેમણે પાતાળલોકના,દેવલોકના,મૃત્યુલોકના તથા કર્મ અને યોગની શક્તિથી પ્રાપ્ત થયેલા એશ્વર્યને પણ નરકતુલ્ય સમજ્યું હતું ‘

અધ્યાય બીજો 

આગ્નીઘ્ર ચરિત્ર 

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - પિતા પ્રિયવ્રતનું આવી રીતે તપસ્યામાં સંલગ્ન થઇ જવાથી રાજા આગ્નીઘ્ર તેમની આજ્ઞાને અનુસરતા કરતા કરતા જંબુદ્વિપની પ્રજાનું ધર્માનુસાર પુત્રવત પાલન કરવા લાગ્યા.એક વાર તે પિતૃલોકની કામનાથી સત્પુત્રની પ્રાપ્તિ માટે પૂજાની બધી સામગ્રી ભેગી કરી સુર સુંદરીયોનું ક્રીડાસ્થલ મંદારાચલની એક ઘાટીમાં ગયા અને તપસ્યામાં તત્પર થઈને એકાગ્ર ચિત્તથી પ્રજાપતીયોના પતિ શ્રી બ્રહ્માજીની આરાધના કરવા લાગ્યા.આદિદેવ બ્રહ્માજીએ તેની અભિલાષા જાણી લીધી.એટલે પોતાની સભાની ગાયિકા પૂર્વચિતિ નામની અપ્સરાને તેમની પાસે મોકલી આપી.આગ્નીઘ્રના આશ્રમની પાસે એક ખુબ જ સુંદર ઉપવન હતું.તે અપ્સરા તેમાં ફરવા લાગી.તે ઉપવનમાં જાત જાતના ઘેરા ઝાડોની ડાળીઓ પાર વેલાઓ ફેલાયેલા હતા.બેસેલા મયુર વગેરે કેટલાય પ્રકારના સ્થળચારી પક્ષીઓ ની સુમુધુર બોલી બોલી રહ્યા હતા. તેમની ષડજાદિ સ્વરયુક્ત સાંભળીને સચેત થયેલા જલકુંફૂટ,કારદંવ,તેમજ ક આદિ જળપક્ષી જાત જાતથી કુંજવા લાગ્યા હતા.ત્યાંના કમળવનથી સુશોભિત નિર્મલ સરોવર ગુંજવા લાગતા હતા.

પૂર્વિચિત્તીની વિલાસપુર્ણ સુલલિત ગતિવિધિ અને પાદ - વિન્યાસની શૈલીથી પગ પગ પર તેના ચરણપૂરોની ઝંકાર થઇ જતી હતી.તેની મનોહર ધ્વનિ સાંભળીને રાજકુમાર આગ્નીઘ્રએ સમાધિ યોગ દ્વારા ભુંડાઈ ગયેલા પોતાના કમલ કળી જેવા સુંદર નેત્રોને થોડા થોડા ઉઘાડીને જોયું તો નજદીકમાં જ તેને તે અપ્સરા દેખાઈ.તે ભમરીની જેમ એક એક ફૂલની પાસે જઈને તેને સૂંઘતી હતી તથા દેવતા અને મનુષ્યોના મન અને નયનોને આહલાદીત કરનારી પોતાની વિલાસપુર્ણ ગતિ,ક્રીડાચાપલ્ય,લજ્જા તેમજ વિનયયુક્ત ચિત્તવન,સુમુધુર વાણી તથા મનોહર અંગ અવયવોથી પુરુષોના હૃદયમાં કામદેવના પ્રવેશ માટે દ્વાર જેવું બનાવી દેતી હતી.જયારે તે હસી હસીને બોલવા માંડતી ત્યારે એવું લાગતું જાણે તેના મોઢેથી અમૃતમય માદક મધ ઢળી રહ્યું છે. તેના ની: શ્વાસની ગંધથી મદહોશ થઈને ભમરા તેના મુખ કમળને ઘેરી લેતા ત્યારે તેનાથી બચવા તે જલ્દી જલ્દી પગ ઉઠાવીને ચાલતી તો તેના કુચકળશ,વેણી અને કરધની હાલવાથી ખુબ જ સુંદર લાગતા.આ બધું જોઈને ભગવાન કામદેવને આગ્નીઘ્રના હૃદયમાં પ્રવેશ કરવાનો અવસર મળી ગયો અને તે તેને આધીન થઈને તેને પ્રસન્ન કરવા ગાંડાની માફક આવી રીતે કહેવા લાગ્યા.

'મુનિવર્ય ! તમે કોણ છો  ?આ પર્વત પર તમે શું કરવા ચાહો છો ? તમે પરમપુરુષ સારી નારાયણની કોઈ માયા તો નથી ને ?(ભ્રમરોની તરફ ઈશારો કરીને )સખા ! તમે આ દોરી વગરના બે ધનુષ કેમ ધારણ કર્યા છે ? શું તેનાથી તમારું કોઈ પોતાનું પ્રયોજન છે ?અથવા આ ' સંસારણ્યમાં મારા જેવા મતવાળા મૃગનો શિકાર કરવા ઈચ્છો છો ! (કટાક્ષોને નિશાન બનાવીને - )તમારા આ બે બાણ તો ખુબ જ સુંદર અને ધારદાર છે. અહો ! તેને કમલદલની પાંખો છે, દેખાવમાં ખુબ જ શાંત છે અને છે પણ પાંખ વગરના (બાણનો પાછળનો ભાગ)અહીં વનમાં ફરતા તમો એને કોના પર છોડવા ચાહો છો ?અહીં તમારો કોઈ સામનો કરવા વાળું નથી દેખાતું.તમારું આ પરાક્રમ અમારા જેવા જડબુદ્ધિવાળા માટે કલ્યાણકારી થાય.(ભ્રમરોની સામે જોઈને ) ભગવન ! તમારી ચારેબાજુ જે આ શિષ્યગણ અભ્યાંસ કરે છે તેઓ તો નિરંતર રહસ્યયુક્ત સામગાન કરતા કરતા જાણે ભગવાનની સ્તુતિ કરી રહ્યા છે, અને ઋષિગણ જેમ વેદની શાખાઓનું અનુશરણ કરે છે તેવી રીતે તે તમારી ચોટલીથી ખરી પડેલા ફૂલો નું સેવન કરી રહ્યા છે.(નૂપૂરોનાં શબ્દની તરફ ઈશારો કરીને ) બ્રહ્મન !  તમારા ચરણરૃપ પીંજરામાં જે તીતર બંધ છે તેનો શબ્દ તો સંભરાઈ રહ્યો છે,પરંતુ રૂપ જોવામાં નથી આવતું (કરધની સાથે પીળી સાડીમાં અંગની કાંતિની ઉત્પ્રેક્ષા કરીને  -)  તમારા નિતંબો પર આ કદંબ કુસુમો જેવી  આભા ક્યાંથી આવી ગઈ ?  તેને ઉપર તો અંગારોનું મંડળ જેવું પણ દેખાઈ રહ્યું છે.પરંતુ તમારું વલ્કલવસ્ત્ર ક્યાં છે ?( કુશકુમંડિત કુંચોની તરફ નિશાન કરીને )દ્વિજ્વર ! તમારા આ બંને શિંગડાંમાં શું ભર્યું છે ?જરૂર તેમાં ખુબ જ મૂલ્ય રત્નો ભરેલા છે,તેનાથી તો તમારો મધ્યભાગ આટલો પાતળો હોવા છતાં પણ તમે તેનો બોઝો ઉઠાવી રહ્યા છો. અહીં જઈને તો મારી દ્રષ્ટિ પણ અટકી ગઈ છે.અને સુભગ ! આ શિંગડા ઉપર તમે લાલ લાલ લેપ જેવું શું લગાવી રાખ્યું છે ?તેની સુગંધથી તો મારો આખો આશ્રમ મહેકી ઉઠ્યો છે.મિત્રવર ! મને તો તમે આપનો દેશ બતલાવી દો, જ્યાંના નિવાસી પોતાના વક્ષ:સ્થળ પર આવા અદભુત અવયવ ધારણ કરે છે જેને અમારા જેવા પ્રાણીઓના ચિત્તને ભરમાવી દીધું છે તથા મોઢામાં વિચિત્ર હાવભાવ ,સરસ ભાષણ અને અધરામૃત જેવી અણુથી વસ્તુઓ રાખે છે.

'પ્રિયવર ! તમારું ભોજન શું છે ?જેના ખાવાથી તમારા મોઢામાંથી હવન સામગ્રી જેવી  સુગંધ ફેલાઈ રહી છે.એવું લાગે છે તમે કોઈ વિષ્ણુ ભગવાનની કલા જ છો એટલે તમારા કાનોમાં ક્યારે પણ પલક ન મારનારા મકરના આકારના બે કુંડળ છે.તમારું મોઢું એક સુંદર સરોવરના જેવું છે.તેમાં તમારા બે ચંચળ નેત્રો ભયથી ધ્રૂજતી માછલીઓની માફક ,દાંતની પંકતિ હંસોના જેવી અને ઘુઘરાલી લટો ભમરાની માફક શોભાયમાન છે.તમે જયારે તમારા કરકમળોથી ચપકી મારીને આ દડો ઉછાળો છો,ત્યારે દિશા વિદિશાઓમાં જતા  મારી આંખોને તો ચંચળ કરી નાખે છે.સાથે સાથે મારા મનમાં પણ ખલબલી ઉત્ત્પન્ન કરી દે છે.તમારું વાંકુ જટાજુટ ખુલી ગયું છે,તમે એને સંભાળતા નથી ? અરે ,આ ધૂર્ત પવન કેટલો દુષ્ટ છે,જે વારંવાર તમારા નીવી વસ્ત્રને ઉડાવી દે છે.તપોધન ! તપસ્વીઓના તપને ભ્રષ્ટ કરનારા આ અનુપ રૂપ તમે કયા તપના પ્રભાવે મેળવ્યું છે ? મિત્ર ! આવો કેટલાક દિવસો મારી સાથે તપસ્યા કરો.અથવા,ક્યાંક વિશ્વવિસ્તારની ઈચ્છાથી બ્રહ્માજીએ તો મારા પર કૃપા કરી નથી  ને.સાચે જ તમે બ્રહ્માજીની જ પ્યારી દેન છો.હવે હું તમને ન છોડી શકું.તમારામાં તો મારા નયનો અને મન એવા ઉલઝી ગયા છે કે બીજે જવા જ નથી ઈચ્છતો.સુંદર શીંગડાંવાળી ! તમારું જ્યાં મન હોય ત્યાં મને પણ લઇ જાવ,હું તો તમારો અનુચર છું અને તમારી આ મંગલમયી સખીયો પણ અમારી જ સાથે રહે .'

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - રાજન !  આગ્નીઘ્ર દેવતાઓની જેમ બુદ્ધિશાળી અને સ્ત્રીઓને પ્રસન્ન કરવામાં ખુબ કુશળ હતા.તેમણે તે રીતે રતિચાતુર્યમયી મીઠી મીઠ્ઠી વાતોથી તે અપ્સરાને પ્રસન્ન કરી લીધી.વીર-સમાજમાં અગ્રગણ્ય આગ્નીઘ્રની બુદ્ધિ ,શીલ,રૂપ,અવસ્થા, લક્ષ્મી અને ઉદારતાથી આકર્ષિત થઈને તે જંબૂદ્વીપાધિપતિ સાથે કેટલાય હજારો વર્ષો સુધી પૃથ્વી અને સ્વર્ગના ભોગો ભોગવતી રહી. તે દરમ્યાન નૃપવર આગ્નીઘ્રએ તેને ગર્ભથી નાભિ,કિંપુરુષ,હરિવર્ષ,ઇલાવૃત,રમ્યક,હીરણમય,કુરુ,ભદ્રાશ્વ અને કેતુમાળ નામના નવ પુત્રો ઉત્તપન્ન કર્યા.

આવી રીતે નવ વર્ષમાં દરેક વર્ષે એક ના ક્રમથી નવ પુત્રો ઉત્તપન્ન કરી પૂર્વિચિતિ તેમણે રાજભવનમાં જ છોડીને પછી બ્રહ્માજીની સેવામાં જતી રહી.આ આગ્નીઘ્રના પુત્રો માતાના અનુગ્રહથી સ્વભાવથીજ સુડોળ અને સબળ શરીરવાળા હતા.આગ્નીઘ્રએ જબુ દ્વીપના વિભાગ કરીને તેમના નામોવાળા નવ વર્ષ(ભૂખંડ) બનાવ્યા અને તેમને એક એક પુત્રને સોંપી દીધા.ત્યારે તે ઓ પોત પોતાના વર્ષનું રાજ્ય ભોગવવા લાગ્યા.મહારાજા આગ્નીઘ્ર રોજર રોજ ભોગો ભોગવતા રહેવાથી પણ તેઓ અતૃપ્ત જ રહ્યા.તેઓ તે અપ્સરાને જ પરમ પુરુષાર્થ સમજતા હતા.એટલા માટૅ તેમણે વૈદિક કર્મો દ્વારા તેજ લોકને મેળવ્યું,જ્યાં પિતૃગણ પોતાના સુકૃતોની રીતે જાત જાતના ભોગોમાં મસ્ટ રહે છે. પિતાના પરલોક સીધારવાથી નાભિ વગેરે નવ ભાઈઓ એ મેરુની મેરુદેવી,પ્રતિરૂપ,ઉગ્રદ્રષ્ટિ, લતા,રમ્યા,શ્યામ,નારી,ભદ્રા અને દેવવીતી નામની નવ કન્યાઓ થી વિવાહ કર્યો.

અધ્યાય ત્રીજો 

રાજનાભીનું ચરિત્ર 

શ્રી શુકદેવજી કહે છે -રાજન ! આગ્નીઘ્રના પુત્ર નાભિને કોઈ સંતાન ન હતું,એટલે તેમણે તેમની ભાર્યા મેરુદેવીની સાથે પુત્રની કામનાથી એકાગ્રતાથી ભગવાન યજ્ઞપુરુષનો યજન કર્યો.જોકે સુંદર અંગોવાળા શ્રી ભગવાન દ્રવ્ય,દેશ,કાળ,મંત્ર,ઋત્વિજ,દક્ષિણાં અને વિધિ- આ યજ્ઞોના સાધનોથી સહેલાઈથી નથી મળતા.તોપણ તેઓ ભક્તો પર કૃપા તો કરે જ છે.એટલે જયારે મહારાજ નાભિએ વિશુદ્ધભાવથી તેમની આરાધના કરી ત્યારે તેમનું ચિત્ત પોતાના ભક્તનું અમિષ્ટ કાર્ય કરવા માટે ઉત્સુક થઇ ગયું.જોકે તેમનું સ્વરૂપ સર્વથા સ્વતંત્ર છે તોપણ તેમણે પ્રવ ગર્ય પ્રવગર્ય કર્મનું અનુષ્ઠાન થતી વખતે તેને મન અને નયનોના આનંદ દેનારા અવયવોથી યુક્ત અતિ સુંદર હૃદયાકર્ષકે  મૂર્તિમાં પ્રગટ કર્યા.તેના શ્રી અંગમાં રેશમી પીતામ્બર હતું,વક્ષ:સ્થળ પર સુમનોહર શ્રીવત્સ ચિન્હ સુશોભિત હતું.ભુજાઓમાં શંખ,ચક્ર,ગદા,પદ્મ,તથા ગળામાં

વનમાળા અને કૌસ્તુભ મણીની શોભા હતી.આખું શરીર અંગ પ્રત્યંગ ની કાંતીને વધારનારૂ કિરણજાળ મંડિત મણિમય મુકુટ,કુંડળ,કંકણ,કરધની,હાર,બાજુબંધ અને નૂપુર વગેરે આભૂષણોથી વિભૂષિત હતું.એવા પરમતેજસ્વી ચતુર્ભુજમૂર્તિ પુરુષવિશેષને પ્રગટ થયેલા જોઈ ઋત્વિજ,સદસ્ય અને યજમાન વગેરે બધા લોકો એવા આહલાદીત થયા જેમ નિર્ધન પુરુષ ધનરાશિ મેળવીને ફૂલ્યો ફુલાય નહિ.પછી બધાએ માથું નમાવીને ખુબ જ આદરપૂર્વક પ્રભુની અર્ઘ્ય દ્વારા પૂજા કરી અને ઋત્વિજોએ તેમની સ્તુતિ કરી.

ઋત્વિજોએ કહ્યું -  પૂજ્યતમ ! અમે આપના અનુગત ભક્ત છે,આપ અમારા ફરી ફરી પૂજનીય છો,પરંતુ અમે આપની પૂજા કરવી શું  જાણીયે ? અમે તો આપને વારંવાર નમસ્કાર કરીયે છીએ - એટલુંજ અમોને મહાપુરુષોએ શીખવ્યું છે.આપ પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પણ ઉપર છો.પછી પ્રાકૃત   ગુણોના કાર્યભૂત આ પ્રપંચમાં બુદ્ધિ ફસાઈ જવાથી આપણા ગુણગાનમાં સર્વથા અસમર્થ એવો કોણ પુરુષ છે જે પાકૃત નામ,રૂપ તેમજ આકૃતિના દ્વારા આપના સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરી શકે ?આપ સાક્ષાત પરમેશ્વર છો.આપના પરમ મંગલમય ગુણ આખીય જનતાના દુઃખોનું દમન કરનારા છે.

 જો કોઈ તેને વર્ણન કરવાનું સાહસ પણ કરે તો ફક્ત તેના એક દેશનું જ વર્ણન કરી શકે.પરંતુ પ્રભુ ! જો આપના ભકતગણો પ્રેમગદગદ વાણીથી સ્તુતિ કરતા કરતા સામાન્ય પાણી,વિશુદ્ધ પલ્લવ,તુલસી અને દરોઈના અંકુર,વગેરે સામગ્રીથી જ આપની પુંજા કરે છે તો પણ આપ બધી રીતે સંતુષ્ટ થઇ જાવ છો.

અમોને તો અનુરાગ સિવાય આ દ્રવ્ય-કાળાદિ અનેકો અંગોવાળા યજ્ઞથી પણ આપનું કોઈ પ્રયોજન દેખાતું નથી.કેમકે આપથી સ્વતઃજ ક્ષણક્ષણમાં જે સંપૂર્ણ પુરુષાર્થોના ફળસ્વરૂપ પરમાનંદ સ્વભાવથી જ કાયમ પ્રાદુર્ભૂત થતા રહે છે આપ સાક્ષાત તેના સ્વરૂપ જ છો.આવી રીતે આપને આ યજ્ઞાદિથી કોઈ પ્રયોજન નથી તોપણ અનેક પ્રકારોની કામનાઓની સિદ્ધિ ચાહનારા અમારા લોકો માટે તો મનોહર સિદ્ધિનું પર્યાપ્ત સાધન આ જ  હોવું જોઈએ.:આપ બ્રહ્માદિ પરમ પુરુષોની અપેક્ષા પણ પરમ શ્રેષ્ઠ છે.અમે તો તે પણ નથી જાણતા કે અમારું પરમ કલ્યાણ શેમાં છે,અને ન અમોથી આપની યથોચિત પૂજા થઇ છે,તોપણ જેવી રીતે તત્વજ્ઞ પુરુષ વગર બોલાવ્યે પણ ફક્ત કરુણાથી અજ્ઞાની પુરુષો પાસે ચાલ્યા જાય છે,એવી રીતે આપ પણ અમને મોક્ષ સંજ્ઞક તમારું પરમપદ અને અમારી અમિષ્ટ વસ્તુઓ આપવા માટે બીજા સાધારણ યજ્ઞદર્શકો ની માફક અહીં પ્રગટ થયા છો.પૂજ્યતમ ! અમને સહુથી મોટું વર તો આપે અહીં જ આપી દીધું કે બ્રહ્માદિ બધાજ વરદાયકોમાં શ્રેષ્ઠ થઈને પણ આપ રાજર્ષિ નાભિની આ યજ્ઞશાળામાં સાક્ષાત અમારા નેત્રોની સામે પ્રગટ થઇ ગયા.હવે અમે બીજું વર શું માંગીયે ?

પ્રભુ ! આપના ગુણગણોનું ગાન ખુબ જ મંગલમય છે.જેમને વૈરાગ્યથી પ્રગટ થયેલી જ્ઞાનાગ્નિ દ્વારા પોતાના હૃદયના રાગ-દ્વેષાદિ બધાજ મળોને સળગાવી દીધા છે તેનાથી તેનો સ્વભાવ આપની જ માફક શાંત છે,તે આત્મારામ મુનિગણ પણ કાયમ આપના ગુણોનું ગાન કર્યા કરે છે.એટલે અમે આપથી તે જ વર માંગીયે છીએ કે  પડવું,ઠોકર ખાવી,છીકવુ અથવા આળસ ખાવી અને સંકતાદિ સમયે તેમ જ તાવ અને મરણાદિ જેવી અવસ્થાઓમાં આપનું સ્મરણ ન થઇ શકવાથી પણ કોઈ રીતે આપના સકલકળીમળવિનાશક 'ભક્તવત્સલ''દીનબંધુ' વગેરે ગુણધોતક નામોનું અમે ઉચ્ચારણ કરી શકીયે.

તેના સિવાય કરવાયોગ્ય ન હોવા છતાં પણ એક પ્રાર્થના બીજી છે.આપ સાક્ષાત પરમેશ્વર છો,સ્વર્ગ,અપવર્ગ વગેરે એવી કોઈ વસ્તુ નથી,જેને આપ ન આપી શકો.તોપણ જેમ કોઈ કંગાળ કોઈ ધન લૂંટાવનાર પરમ ઉદાર પુરુષની પાસે પહોંચીને પણ તેની પાસે ભુસુ જ માંગે,તેવી રીતે અમારા યજમાન આ રાજર્ષિ નાભિ સંતાન ને જ પરમ પુરુષાર્થ માનીને આપના જેવો જ પુત્ર મેળવવા માટે આરાધના કરી રહ્યા છે.એ કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી.આપની માયાનો પાર કોઈ મેળવી શકતું નથી અને ન તે કોઈના વશમાં જ આવી શકે છે.જે લોકોએ મહાપુરુષોનો આશ્રય નથી લીધો તેમાં એવો કોણ છે જે તેના વશમાં નથી હોતો તેની બુદ્ધિ પર તેનો પડદો નથી પડી જતો અને વિષયરૂપ ઝેરનો વેગ તેને દુષિત નથી કરી દેતો ? દેવદેવ !  આપ ભક્તોના મોટા કામો કરી આપો છો. અમે

મંદમતીઓએ  કામનાવશ આ તુચ્છ કામને માટે આપનું આવાહન કર્યું તે આપનો અનાદર જ છે.પરંતુ આપ સમદર્શી છો એટલે અમને અજ્ઞાનીઓની આ ધૃષ્ટતા  માટે ક્ષમા કરજો.

 શ્રી શુકદેવજી કહે છે - રાજન ! વર્ષાધિપતિ નાભિના પૂજ્ય ઋત્વિજોએ પ્રભુની વંદના કરીને જયારે પૂર્વોક્ત સ્તોત્રથી સ્તુતિ કરી દેવ શ્રેષ્ઠ શ્રી હરિએ કરુણાવશ આ રીતે કહ્યું.

શ્રી ભગવાને કહ્યું - ઋષિયો ! ખુબ જ અસમનજસની વાત છે.  આપ બધા સત્યવાદી મહાત્મા છો,આપે મારાથી દુર્લભ વર માંગ્યું છે કે રાજર્ષિ નાભિને મારા જેવો પુત્ર થાય.મુનિયો ! મારા જેવો તો હું જ છું,કેમકે હું અદ્વૈતિય  છું તો પણ બ્રાહ્મણોનું વચન મિથ્યા ન થવું જોઈએ,દ્વિજકુળ મારુ જ તો મોઢું છે.એટલે હું જાતે જ પોતાની અંશકળાથી આગ્નીઘ્ર નંદન નાભિને ત્યાં અવતાર લઈશ કેમકે મારા જેવું બીજું કોઈ મને દેખાતું નથી.

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - મહારાણી મેરુદેવીના સાંભળતા તેના પતિને આવી રીતે કહીને ભગવાન અંતર્ધ્યાન થઇ ગયા.વિષ્ણુદત્ત પરીક્ષિત ! તે યજ્ઞમાં મહર્ષિયો દ્વારા આવી રીતે પ્રસન્ન કરવાથી શ્રી ભગવાન મહારાજ નાભિ નું પ્રિય કરવા માટે તેના રાણીવાસમાં મહારાણી મેરુદેવીના ગર્ભથી દિગંબર સન્યાસી અને ઉધ્વરેતાઃ  મુનિયોના ધર્મ પ્રગટ કરવા માટે શુદ્ધ સત્વમય વિગ્રહથી પ્રગટ થયા.

અધ્યાય ચોથો 

ઋષભદેવજીનું રાજ્યશાસન 

 શ્રી શુકદેવજી કહે છે- રાજન ! નાભિનંદનના અંગ જન્મથી જ ભગવાન વિષ્ણુના વજ્ર અંકુશ વગેરે ચિન્હોથી યુક્ત હતા.સમતા, શાંતિ,વૈરાગ્ય અને એશ્વર્ય વગેરે મહાવિભૂતીયોને કારણે તેનો પ્રભાવ દિવસે દિવસે વધતો જતો હતો.આ જોઈને મંત્રી વગેરે પ્રકૃતિવર્ગ,પ્રજા,બ્રાહ્મણ અને દેવતાઓની આ ઉત્કટ અભિલાષા થવા લાગી કે એ જ પૃથ્વીનું શાસન કરે.તેમના સુંદર અને સુડોળ શરીર,વિપુલ કીર્તિ,તેજ,બળ,એશ્વર્ય ,યશ,પરાક્રમ અને શૂરવીરતાવગેરે ગુણોને કારણે મહારાજા નાભિએ તેનું નામ 'ઋષભ'(શ્રેષ્ઠ) રાખ્યું  

એકવાર ભગવાન ઇન્દ્રએ ઇર્ષ્યાવશ તેમના રાજ્યમાં વર્ષા ન કરી.ત્યારે યોગેશ્વર ભગવાન ઋષભે ઇન્દ્રની મૂર્ખતા પર હસતા હસતા પોતાની યોગમાયાના પ્રભાવથી પોતાના વર્ષ અજનાભખંડમાં ખુબ પાણી વરસાવ્યું.મહારાજ નાભિ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ પુત્ર મેળવીને ખુબ જ આનંદમય થઇ ગયા અને અને પોતાની જ ઈચ્છાથી મનુષ્ય-શરીર ધારણ કરનારા પુરાણ પુરુષ શ્રી હરિનું સપ્રેમ લાલન કરતા કરતા તેમનાજ લીલાવિલાસથી મુગ્ધ થઈને 'વત્સ ! તાત ! એવી ગદ ગદ વાણીમાં કહેતા કહેતા ખુબ સુખ માનવ લાગ્યા.

જયારે તેમને જોયું કે મંત્રીમંડળ,નાગરિક અને રાષ્ટ્રની જનતા ઋષભદેવથી ખુબ જ પ્રેમ કરે છે,તો તેમણે તેઓને ધર્મમર્યાદાની રક્ષા માટે રાજ્યાભિષિક્ત કરી બ્રાહ્મણોની દેખભાળમાં મૂકી દીધો. અને પોતાની પત્ની મેરુદેવી સાથે બદરિકાશ્રમમાં ચાલ્યા ગયા.ત્યાં અહિંસાવૃત્તિથી ,જેનાથી કોઈને ઉદ્વેગ ન થાય તેવી કૌશલપૂર્ણ,તપસ્યા અને સમાધિ યોગના દ્વારા ભગવાન વાસુદેવના નાર-નારાયણ રૂપની આરાધના કરતા કરતા સમય આવવાથી તેમનાજ સ્વરૂપમાં લિન થઇ ગયા.

પાંડુનંદન ! રાજા નાભિની વિષયમાં આ લોકોક્તિ પ્રસિદ્ધ છે-

રાજર્ષિ નાભિના ઉદાર કર્મોનું આચરણ બીજો કયો પુરુષ કરી શકે છે -જેના શુદ્ધ કર્મોથી સંતુષ્ટ થઈને સાક્ષાત શ્રી હરિ તેમના પુત્ર થઇ ગયા હતા.મહારાજ નાભિની માફક બ્રાહ્મણભક્ત પણ કોણ હોય શકે છે -જેની દક્ષિણાદિથી સંતુષ્ટ થયેલા બ્રાહ્મણોએ પોતાના મંત્રબળથી તેમને યજ્ઞશાળામાં સાક્ષાત શ્રી વિષ્ણુભગવાનના દર્શન કરાવી દીધા.

ભગવાન ઋષભદેવે પોતાના દેશ અજનાભખંડ ને કર્મભૂમિ માનીને લોકસંગ્રહ માટે કેટલોક સમય ગુરુકુળમાં વાસ કર્યો.ગુરુદેવને યથોચિત દક્ષિણા આપીને ગૃહસ્થમાં પ્રવેશ કરવા માટે તેમની આજ્ઞા લીધી. પછી લોકોને ગૃહસ્થ ધર્મની શિક્ષા આપવા માટે દેવરાજ ઈન્દ્રની આપેલી તેમની કન્યા જયંતીથી વિવાહ કર્યો  તથા શ્રોત-સ્માર્ત્ત બંને પ્રકારના શાશ્ત્રોપદિષ્ટ કર્મોનો આચરણ કરતા કરતા તેના ગર્ભથી પોતાના જેવા જ ગુણવાળા સો પુત્રો ઉત્તપન્ન કર્યા તેમાં મહાયોગી ભરતજી બધાથી મોટા અને બધાથી વધારે ગુણવાન હતા.તેમના નામથી લોક આ અજનાભખંડને 'ભારતવર્ષ' કહેવા લાગ્યા. તેમનાથી નાના કુશાવર્ત,ઇલાવર્ત,બ્રહ્માવર્ત,મલય,કેતુ,ભદ્રસેન,ઇન્દ્રસ્પૃક,વિદર્ભ અને કીકત-આ નવ રાજકુમાર વધેલા નેવું ભાઈઓથી મોટા તેમજ શ્રેષ્ઠ હતા.તેમનાથી નાના કવિ,હરિ,અંતરિક્ષ,,પ્રબુદ્ધ,પિપ્પલાયન,આવિહોત્ર,દ્રુમિલ,ચમસ અને કરભાજન- આ નવ રાજકુમાર ભાગવત ધર્મનો પ્રચાર કરનારા મોટા ભગવદ્ભક્ત હતા.ભગવાનની મહિમાથી મહિમાન્વિત અને પરમ શાંતિથી પૂર્ણ તેમનું પવિત્ર ચરિત આપણે નારદ-વાસુદેવ સંવાદના પ્રસંગથી આગળ (અગિયારમા 

સ્કંધમાં )કહીશું.તેમનાથી નાના જયંતીના એક્યાસી પુત્રો પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરનારા ,ખુબ જ વિનીત,મહાન વેદજ્ઞ અને નિરંતર યજ્ઞ કરનારા હતા.તેઓ પૂર્વ કર્મનું અનુષ્ઠાન કરવાથી શુદ્ધ થઈને બ્રાહ્મણ થઇ ગયા હતા.

ભગવાન ઋષભદેવ કદાચ પરમ સ્વતંત્ર હોવાને કારણે જાતે કાયમ જ બધા પ્રકારની અનર્થપરમ્પરાથી રહિત,ફક્ત આનંદાનુભવઃસ્વરૂપ અને સાક્ષાત ઈશ્વર જ હતા,તો પણ અજ્ઞાનીઓની માફક કર્મ કરતા કરતા તેમણે સમય પ્રમાણે પ્રાપ્ત ધર્મનું આચરણ કરીને તેનું તત્વ ન જાણનારા લોકોને તેની શિક્ષા આપી.સાથે જ સમ,શાંત,સુહૃદ અને કારુણિક રહીને ધર્મ,યશ,અર્થ,સંતાન,ભોગ-સુખ અને મોક્ષનો સંગ્રહ કરતા કરતા ગૃહસ્થાશ્રમમાં લોકોને નિયમિત કર્યા.મહાપુરુષ જેવું જેવું આચરણ કરે છે બીજા લોકો તેમનુંજ અનુકરણ કરવા લાગે છે.જોકે તે બધાજ ધર્મોના સારરૂપ વેદના ગૂઢ રહસ્યોને જાણતા હતા,તો પણ બ્રાહ્મણોની બતાલાવેલી વિધિથી સામ-દાનાદિ નીતિના પ્રમાણે જ જનતાનું પાલન કરતા હતા.તેમણે શાસ્ત્રો અને બ્રાહ્મણોના ઉપદેશો પ્રમાણે જુદા જુદા દેવતાઓના ઉદેશ્યથી દ્રવ્ય,દેશ,કાળ,ઉંમર,શ્રદ્ધા અને ઋત્વિજ વગેરેથી સુસંપન્ન બધા પ્રકારના સો સો યજ્ઞો કર્યા.ભગવાન ઋષભદેવના શાસનકાળમાં આ દેશનો કોઈ પણ પુરુષ પોતાને માટે કોઈથી પણ પોતાના પ્રભુ તરફ રોજ રોજ વધનારા અનુરાગ સિવાય અને કોઈ પણ વસ્તુની ક્યારેય ઈચ્છા કરતા ન હતા.એ જ નહિ આકાશકુસુમાદિ અવિદયમાન વસ્તુની માફક કોઈ કોઈની વસ્તુની તરફ નજર પણ નાખતા ન હતા.એકવાર ઋષભદેવ ફરતા ફરતા બ્રહ્માવર્ત દેશમાં પહોંચ્યા.ત્યાં મોટા મોટા બ્રહ્મર્ષિઓની સભામાં તેમણે પ્રજાની સામે જ પોતાનું સમાહિત ચિત્ત તથા વિનય અને પ્રેમના ભારથી સુસંયત  પુત્રોને શિક્ષા આપવા માટે આવી રીતે કહ્યું.

અધ્યાય પાંચમો 

ઋષભજીનો પોતાના પુત્રોને ઉપદેશ આપવો અને જાતે અવધૂતવૃત્તિ ગ્રહણ કરવી

શ્રી ઋષભજીએ કહ્યું -  પુત્રો ! આ મર્ત્યલોકમાં આ મનુષ્ય શરીર દુઃખમય વિષયભોગ મેળવવા માટે જ નથી.આ ભોગ તો વિષ્ટાભોગી સુવર કુકર વગેરેને પણ મળે છે.આ શરીરથી દિવ્ય તપ જ કરવું જોઈએ, જેનાથી હૃદય શુદ્ધ થાય,કેમકે તેનાથી અનંત બ્રહ્માનંદની પ્રાપ્તિ થાય છે.શાસ્ત્રોએ મહાપુરુષોની સેવાને મુક્તિનો અને સ્ત્રી સંગી કામિયોંના સંગને નરકનું દ્વાર બતાવ્યું છે.મહાપુરુષ તે જ છે જે સમાન ચિત્ત,પરમશાંત, ક્રોધહિન,બધાના હિત ચિંતક અને સદાચાર સંપન્ન છે.અથવા મારાજ પરમાત્માના પ્રેમને જ જે એકમાત્ર પુરુષાર્થ મને છે ફક્ત વિષયોને જ ચર્ચા કરાવનાર લોકોમાં તથા સ્ત્રી,પુત્ર અને ધન વગેરે સામગ્રીઓમાં સંપન્ન ઘરોમાં જેની અરુચિ હોય અને જે લૌકિક કાર્યોમાં ફક્ત શરીરનિર્વાહ માટે જ પ્રવૃત્ત થાય છે.મનુષ્ય સ્વભાવવશ જરુર કુકર્મ કરવા લાગે છે,તેની આ પ્રવૃત્તિ ઇન્દ્રિયોને સંતોષ કરવા માટે જ હોય છે.હું તેને સારું નથી માનતો,કેમકે તેના લીધે આત્માને આ અસત અને દુઃખદાયક શરીર મળે છે.જ્યાં સુધી જીવને આત્મતત્વની જિજ્ઞાસા નથી થતી ત્યાં સુધી અજ્ઞાનવશ દેહાદિના દ્વારા તેનું સ્વરૂપ છુપાયેલું રહે છે. જ્યાં સુધી આ લૌકિક-વૈદિક કર્મોમાં ફસાયેલો રહે છે,ત્યાં સુધી મનમાં કર્મની વાસનાઓ પણ થયા કરે છે અને તેનાથી દેહબંધનની પ્રાપ્તિ થાય છે.આવી રીતે અવિદ્યાના દ્વારા આત્મસ્વરૂપના ઢંકાઈ જવાથી કર્મવાસનાઓથી વશીભૂત થયેલું મન મનુષ્યને પાછું કર્મમાંજ પ્રવૃત કરે  છે.એટલે જ્યાંસુધી તેને હું વાસુદેવમાં પ્રીતિ નથી થતી ત્યાં સુધી તે દેહબંધનથી છૂટી નથી શકતો.સ્વરતમાં ગાંડો જીવ જ્યાં સુધી વિવેક દ્રષ્ટિનો આશ્રય લઇ ઇંદ્રિયોની ચેષ્ટાઓને મિથ્યા નથી જોતો ત્યાં સુધી આત્મસ્વરૂપ્ની સ્મૃતિ ખોવાઈ જવાને કારણે તે અજ્ઞાનવશ ગૃહ વગેરેમાં આસક્ત રહે છે અને જાત જાતના ક્લેશ ભોગવતો રહે છે.

સ્ત્રી અને પુરુષ -એ બંનેના જે એકબીજા માટે દામ્પત્યભાવ છે,તેને પંડીતલોકો તેના હૃદયની બીજી સ્થૂળ તેમજ દુર્ભેદય ગ્રંથિ કહે છે દેહાભિમાનરૂપ એક એક સૂક્ષ્મ ગ્રંથિ તો જુદી જુદી તેમાં પહેલેથી જ છે.તેના કારણે જીવને દેહન્દ્રિયાદિ થી વધારે ઘર,ખેતર,પુત્ર,સ્વજન અને ધન વગેરેમાં પણ 'હું ' અને 'હુંપણા'નો મોહ થઇ જાય છે.જે વખતે કર્મવાસનાઓને કારણે પડેલી તેની તે દ્રઢ હૃદય ગ્રંથિ ઢીલી પડી જાય છે તે વખતે તે દામ્પત્યભાવથી નિવૃત થઇ જાય છે.અને સંસારના હેતુભૂત અહંકારને ત્યાગીને બધાજ પ્રકારના બંધનથી મુક્ત થઇ પરમપદ પ્રાપ્ત કરી લે છે.પુત્રો ! સંસારસાગરથી પાર થવામાં કુશળ તથા ધૈર્ય,ઉદ્યમ તેમ જ સત્વગુણ વિશિષ્ઠ પુરુષને બધાના આત્મા અને ગુરુસ્વરૂપ મને ભગવાનમાં ભક્તિભાવ રાખવો,મારે પારાયણ રહેવું,તૃષ્ણાઓ ત્યાગવી,સુખ દુઃખ વગેરે દ્વન્દ્વોને સહન કરવાથી 'જીવને બધી યોનિયોમાં દુઃખ જ ઉઠાવવું પડે છે 'તે વિચારથી,તત્વ જિજ્ઞાસાથી,તાપથી,સકામ કર્મના ત્યાગથી,મારા માટે જ કર્મ કરવાથી,મારી કથાઓને નિયમિત સાંભળવાથી,મારા ભક્તોની સાથે અને મારા ગુણોના ભજનથી,વૈરત્યાગથી,સમતાથી,શાંતિથી,અને શરીર તથા ઘર વગેરેમાં હું અને હુંપણાના ભાવને ત્યાગવાની ઈચ્છાથી,અધ્યાત્મશાસ્ત્રના અનુશિલનથી,એકાંત સેવવાથી,પ્રાણ,ઇન્દ્રિય અને મનના સંયમથી, શાસ્ત્ર અને સત્પુરુષોના વચનમાં યથાર્થ બુદ્ધિ રાખવાથી,પૂર્ણ બ્રહ્મચર્યથી,કર્તવ્ય કર્મોમાં નિરંતર સાવધાન રહેવાથી,વાણીના સંયમથી,બધે મારી જ સત્તા જોવાથી,અનુભવ જ્ઞાન સાથે તત્વ વિચારથી અને યોગસાધનાથી અહંકારરૂપ પોતાના લિંગશરીરને લિન કરી દેવું જોઈએ. મનુષ્યએ એ કરવું કે તે સાવધાન રહીને અવિદ્યાથી મળેલું આ હૃદયગ્રંથીરૂપ બંધનને શાસ્ત્રોક્ત રીતથી આ સાધનોના દ્વારા સારી રીતે કાપી નાખે,કેમકે તે જ કર્મસંસ્કારોનું રહેવાનું સ્થાન છે.તે ઉપરાંત સાધનનો પણ પરિત્યાગ કરી દે. 

જેમને મારા લોકની ઈચ્છા હોય અથવા જે મારા અનુગ્રહની પ્રાપ્તિને જ પરમ પુરુષાર્થ માનતા હોય -  તે રાજા હોય તો પોતાની અબોધ પ્રજાને,ગુરુ પોતાના શિષ્યને અને પિતા પોતાના પુત્રોને આવી જ શિક્ષા આપે.અજ્ઞાનના કારણે જો તે કદાચ શિક્ષાને અનુસરી ન ચાલે અને કર્મને જ પુરુષાર્થ માનતો રહે,તો પણ તેના પાર ક્રોધ કર્યા વગર સમજાવી બુઝાવીને કર્મમાં પ્રવૃત ન થવા દે. તેને વિષયાસક્તિયુક્ત કામયક્રમોમાં લગાવવો તો એવુજ છે,જેમ કોઈ આંધળા મનુષ્યને જાણીજોઈને ખાડામાં ધકેલી દેવો.તેનાથી ભલા કયા પુરુષાર્થની સિદ્ધિ થઇ શકે છે.પોતાનું સાચું કલ્યાણ કઈ વાતમાં છે તે લોકો નથી જાણતા,એટલે તેઓ જાતજાતની ભોગ કામનાઓમાં ફસાઈને તુચ્છ ક્ષણિક સુખો માટે અંદરોદર વેર બાંધી લે છે અને કાયમ વિષયભોગો માટે પ્રયત્ન કરતા રહે છે.તે મૂર્ખ એ વાત પાર પણ વિચાર નથી કરતા કે આ વેર વિરોથનું કારણ નરક વગેરે અનંત દુઃખોની પ્રાપ્તિ થશે..ખાડામાં પડવા માટે ઊંધા રસ્તામાં જતા મનુષ્યને જેમ આંખવાળો પુરુષ તે તરફ જવા નથી દેતો,તેવી જ રીતે અજ્ઞાની મનુષ્યને અવિદ્યામાં ફસાઈને દુઃખો તરફ જતા જોઈને કોણ એવો દયાળુ અને જ્ઞાની પુરુષ હશે જે જાણીજોઈને પણ તેને તે રસ્તા પર જવા દે, અથવા જવા માટે પ્રેરણા કરે.જે પોતાના પ્રિય સબંધીને ભગવત્ભક્તિનો ઉપદેશ આપીને મૃત્યુની ફાંસીથી નથી છોડાવતો,તે ગુરુ ગુરુ નથી,સ્વજન સ્વજન નથી,પિતા પિતા નથી,માતા માતા નથી,ઇષ્ટદેવ ઇષ્ટદેવ નથી અને પતિ પતિ નથી.

મારા આ અવતાર-શરીરનું રહસ્ય સાધારણ જનોને માટે બુદ્ધિગમ્ય નથી.શુદ્ધ સત્વ જ મારુ હૃદય છે,અને તેમા ધર્મની સ્થિતિ છે,મેં અધર્મને મારાથી ખુબ જ દૂર પાછળની બાજુ ધકેલી દીધો છે.એટલે સત્પુરુષ મને 'ઋષભ' કહે છે.તમે બધા મારા તે શુદ્ધ સત્વમાંય હૃદયથી ઉત્તપન્ન થયા છો.એટલે મત્સર છોડી મોટાભાઈ ભરતની સેવા કરો. તેની સેવા કરવી મારીજ સેવા કરી છે અને તેજ તમારું પ્રજાપાલન પણ છે.બીજા બધા ભૂતોની અપેક્ષા વૃક્ષ ખુબ જ શ્રેષ્ઠ છે,તેનાથી ચાલનારા જીવ શ્રેષ્ઠ છે અને તેનામાં પણ જીવડાંની અપેક્ષા જ્ઞાનયુક્ત પશુ વગેરે શ્રેષ્ઠ છે.પશુઓથી મનુષ્ય,મનુષ્યોથી પ્રમથગણ, પ્રમથોથી ગંધર્વ,ગંધર્વોથી સિદ્ધ અને સિદ્ધોથી દેવતાઓના અનુયાયી કિન્નરાદિ શ્રેષ્ઠ છે.તેનાથી અસુર,અસુરોથી દેવતા, અને દેવતાઓથી પણ ઇન્દ્ર શ્રેષ્ઠ છે.ઈન્દ્રથી પણ શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માજીના પુત્ર દક્ષાદિ પ્રજાપતિ શ્રેષ્ઠ છે.બ્રહ્માજીના પુત્રોમાં રુદ્ર બધાથી શ્રેષ્ઠ છે.તે બ્રહ્માજીથી ઉત્તપન્ન થયા છે એટલે બ્રહ્માજી તેમનાથી શ્રેષ્ઠ છે.તે પણ મારાથી ઉત્તપન્ન થયા છે અને મારી ઉપાસના કરે છે એટલે હું તેમનાથી પણ શ્રેષ્ઠ છું.પરંતુ બ્રાહ્મણ મારાથી પણ શ્રેષ્ઠ છે કેમકે હું તેમને પૂજ્ય માનું છું.

(સભામાં ઉપસ્થિત બ્રાહ્મણોને લક્ષ્ય કરીને )વિપ્રગણ ! બીજા કોઈ પ્રાણીઓને હું બ્રાહ્મણોની બરાબર નથી સમજતો પછી તેમનાથી વધારે તો માનીજ કેમ શકું છું.લોક શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણોના મુખમાં અન્ન વગેરે આહુતિ નાખે છે તેને હું જેવી પ્રસન્નતાથી ગ્રહણ કરું છું તેમ અગ્નિહોત્રમાં હોમ માટે આપેલી સામગ્રીને સ્વીકાર નથી કરતો. જેને આ લોકમાં અધ્યયન વગેરે દ્વારા મારી  વેદરૂપ અતિ સુંદર અને પુરાતન મૂર્તિને ધારણ કરી રાખી છે તથા જે પરમ પવિત્ર સત્વગુણ,શમ,દમ,સત્ય,દયા,તપ,તિતિક્ષા અને જ્ઞાનાદિ આઠ ગુણોથી સંપન્ન છે.-તે બ્રાહ્મણોથી વધારે બીજું કોણ હોય શકે છે.હું બ્રહ્માદીથી પણ શ્રેષ્ઠ અને અનંત છું તથા સ્વર્ગ મોક્ષ વગેરે આપવાનું પણ સામર્થ્ય રાખું છું,પરંતુ મારા અકિંચન ભક્ત એવા નિસ્પૃહ થાય છે કે તે મારાથી પણ ક્યારે કઈ નથી માંગતા ,પછી રાજ્યાદિ બીજી વસ્તુઓની તો તેઓ ઈચ્છા જ કેવી રીતે કરી શકે છે ?

પુત્રો! તમો સંપૂર્ણ ચરાચર ભૂતોને મારુ જ શરીર સમજીને શુદ્ધ બુદ્ધિથી પગલે પગલે તેની સેવા કરો.અહીં મારી સાચી પૂજા છે.મન,વચન,નજર તથા અન્ય ઇંદ્રિયોની ચેષ્ટાઓનું ફળ મારુ આવા પ્રકારનું પૂજન જ છે.તેના વગર મનુષ્ય પોતાને મહામોહમય કાલપાશથી છોડાવી નથી શકતો.

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - રાજન !ઋષભદેવનો પુત્ર કદાચ જાતેજ બધી રીતે સુશિક્ષિત હતો,તો પણ લોકોને શિક્ષા આપવાના ઉદેશ્યથી મહાપ્રભાવશાળી પરમ સૃહદ ભગવાન ઋષભે તેને એવી રીતે ઉપદેશ આપ્યો.ઋષભદેવજીના સો પુત્રોમાં ભરત બધાથી મોટો હતો.તે ભગવાનના પરમ ભક્ત અને ભગવતભક્તોના પરાયણ હતો.ઋષભદેવજીએ પૃથ્વીનું પાલન કરવા માટે તેને રાજગાદી ઉપર બેસાડી દીધો અને જાતે ઉપરામશીલ નિવૃતપરાયણ મહામુનિયોની ભક્તિ,જ્ઞાન અને વૈરાગ્યરૂપ પરમહંસોચીત ધર્મોની શિક્ષા આપવા માટે એકદમ વિરક્ત થઇ ગયા.ફક્ત શરીર માત્રનો પરિગ્રહ રાખ્યો અને બધુજ ઘરપર રહેતાજ છોડી દીધું.હવે તે વસ્ત્રોનો પણ ત્યાગ કરીને સર્વથા દિગંબર થઇ ગયા તે વખતે તેમના વાળ વિખરાયેલા હતા.ઉન્મત્તના જેવો વેશ હતો.આ સ્થિતિમાં તે આહવાનિય(અગ્નિહોત્રની)અગનિયોને પોતાનામાં જ લિન કરીને સન્યાસી થઇ ગયા અને બ્રહ્માવર્ત દેશથી બહાર નીકળી ગયા.તે સર્વથા મૌન થઇ ગયા હતા.કોઈ વાત કરવા ઇચ્છતું તો બોલતા જ ન હતા.જડ,આંધળા,બહેરા,ગૂંગા,પિશાચ અને ગાંડાના જેવી ચેષ્ટા કરતા કરતા તે અવધૂત બની જ્યાં ત્યાં ફરવા લાગ્યા ક્યારેક નગરો અને ગામોમાં ચાલ્યા જતા તો ક્યારે ખાનોમાં,ખેડૂતોની વસ્તીઓ,બગીચો,પહાડી ગામો,સેનાની છાવણીયો,ગાયશાળાઓ,આહીરોની વસ્તીઓ અને યાત્રિયોના રહેવાના સ્થાનોમાં રહેતા.ક્યારે પહાડો,જંગલો અને આશ્રમ વગેરેમાં ફરતા.તે કોઈ પણ રસ્તાથી નીકળતા તો જે રીતે વનમાં ફરનારા હાથીયોને માંખીઓ હેરાન કરે છે તે રીતે મૂર્ખ અને દુષ્ટ લોકો તેમની પાછળ પડતા અને તેમને હેરાન કરતા.કોઈ ધમકી આપતા,કોઈ મારતા,કોઈ પેશાબ કરી દેતા,કોઈ થુંકતા,કોઈ ધેલા મારતા,કોઈ વિષ્ટા અને ધૂળ ફેંકતા,કોઈ ગંદો વાયુ છોડતા અને કોઈ ખોટી ખરી સંભળાવી તેનો તિરસ્કાર કરતા.પરંતુ તે એવી વાતો પર બિલકુલ ધ્યાન નહિ આપતા.તેનું કારણ એ હતું કે ભ્રમથી સત્ય કહેવાતું આ મિથ્યા શરીરમાં તેમની અહંતા-મમતા થોડી પણ ન હતી.તે કાર્ય કારણરૂપ સંપૂર્ણ પ્રપજ્ઞ ના સાક્ષી થઈને પોતાના પરમાત્મ સ્વરૂપમાં જ સ્થિત હતા.એટલે અખંડ ચિત્તવૃત્તિથી એકલા જ પૃથ્વી પર ફરતા રહેતા હતા.જોકે તેમના હાથ,પગ,છાતી લાંબી લાંબી બાહો,ખભા,ગળું અને મોઢું વગેરે અંગોની બનાવટ ખુબ જ સુકુમાર હતી.તેમનું સ્વભાવથી જ સુંદર મોઢું સ્વાભાવિક મધુર મુસ્કુરાહટથી વધારે મનોહર દેખાતું હતું.આંખો નવા કમલદલના જેવી ખુબ જ સુંદર મહોટી તેમજ કૈક લાલસાથી ભરેલી હતી,તેમની પુતળીયો ઠંડી અને સત્તાપહારીની હતી.તે આંખોને કારણે તેઓ ખુબ જ મનોહર દેખાતા હતા.કપાળ,કાં અને નાસિકા નાના મોટા ન થઈને સરખા તેમ જ સુંદર હતા.અને તેમનું અસ્ફૂટ હાસ્યયુક્ત મનોહર મુખારવિંદ ની શોભાને જોઈને પુરનારીયોના મનમાં કામદેવનો સંચાર થઇ જતો હતો.તોપણ તેમના મોઢાની આગળ જે ભૂરા રંગની લાંબી લાંબી ઘુઘરાલી લટો લટકતી રહેતી હતી,તેમના મહાન ભાર અને અવધૂતોની જેમ ધૂળધૂસરિત દેહના કારણે તેઓ ગ્રહગ્રસ્ત મનુષ્ય જેવા દેખાતા હતા.

જયારે ભગવાન ઋષભદેવે જોયું કે આ જાણતા યોગસાધનામાં વિઘ્નરૂપ છે અને તેનાથી બચવાનો ઉપાય બિભત્સવૃત્તિથી રહેવાનો જ છે ત્યારે તેમણે અજગરવૃત્તિ ધારણ કરી લીધી.તેઓ સુતા સુતા જ ખાવું પીવું,ચાવવું અને મળમૂત્ર ત્યાગ કરવા લાગ્યા.તેઓ પોતાના ત્યાગેલા મળમાં સુઈ સૂઈને શરીરને તેનાથી લેપી લેતા.(પરંતુ) તેમના મળમાં દુર્ગંધ ન હતી,ખુબ જ સુગંધ હતી.અને વાયુ તે સુગંધને લઈને તેમની ચારે બાજુ દસ યોજન સુધી આખા દેશને સુગંધિત કરી દેતી હતી.આવી રીતે ગાય,મૃગ અને કર્મકાંદિની વૃત્તિયોને સ્વીકાર કરીને તે તેમની માફક જ ક્યારેક ચાલતા ચાલતા ,ક્યારેક ઉભા ઉભા ,ક્યારેક બેઠેલા,અને ક્યારેક સુતા સુતા જ ખાવા પીવા અને મળમૂત્રનો ત્યાગ કરવા લાગતા હતા.પરીક્ષિત ! પરમહંસોને ત્યાગના આદર્શની શિક્ષા આપવા માટે આવી રીતે મોક્ષપતિ ભગવાન ઋષભદેવે કેટલીય જાતની યોગચર્યાઓનું આચરણ કર્યું.તેઓ સતત સર્વશ્રેષ્ઠ મહાન આનંદનો અનુભવ કરતા રહેતા હતા.તેમની નજરમાં નિરુપાધિકરૂપથી બધાજ પ્રાણીઓના આત્મા પોતાના આત્મસ્વરૂપ ભગવાન વાસુદેવથી કોઈ પ્રકારનો ભેદ ન હતો.એટલે તેમના બધાજ પુરુષાર્થ પૂર્ણ થઇ ગયા હતા.તેમની પાસે આકાશગમન,મનોજવીત્ય ( મનની ગતિની માફક જ શરીરનું પણ ઈચ્છા કરતા જ બધે પહોંચી જવું ),અંતર્ધ્યાન,પરકાયપ્રવેશ(બીજાના શરીરમાં પ્રવેશ કરવો ),બીજાઓની વાતો સાંભળી લેવી અને દૂરના દ્રશ્યો જોઈ લેવા વગેરે બધાજ પ્રકારની સિધ્ધિયો પોતાની જાતે જ સેવા કરવા આવી પણ તેમણે તેનો મનથી આદર અથવા ગ્રહણ ન કરી.

અધ્યાય  છઠ્ઠો 

ઋષભદેવજીનો દેહત્યાગ

રાજા પરીક્ષિતે પૂછ્યું - ભગવન ! યુગપુરુષ વાયુથી પ્રજ્વલિત થયેલી જ્ઞાનાગ્નિથી જેના રાગાદિ કર્મબીજ દગ્ધ થઇ ગયા છે - તે આત્મારામ મુનિયોને નસીબજોગે જો જાતેજ અણિમાદિ સિધ્ધિયો મળી જાય તો તેઓ તેમના રાગ-દ્વેષાદિ કલેશોનું કારણ તો કોઈ પ્રકારે હોઈ નહિ શકતી, પછી ભગવન ઋષભે તેમનો સ્વીકાર કેમ ન કર્યો ?

શ્રી શુકદેવજીએ કહ્યું - તમારું કહેવું બરાબર છે,પરંતુ સંસારમાં જેમ ચાલાક વાઘ પોતાનું પકડેલું મૃગનો વિશ્વાસ નથી કરતો,તે રીતે બુદ્ધિમાન લોક આ ચંચળ મનનો ભરોષો નથી કરતા.એવું કહ્યું પણ છે -'આ ચંચળ ચિત્ત સાથે ક્યારેય મિત્રતા નહિ કરવી જોઈએ.તેમાં વિશ્વાસ કરવાથી જ મોહિનીરૂપથી ફસાઈને મહાદેવજીનું લાંબાસમયનું મેળવેલું તપ ક્ષીણ થઇ ગયું હતું.જેમ વ્યભિચારિણી સ્ત્રી જાર પુરુષોને અવકાશ આપીને તેમના દ્વારા પોતાનામાં વિશ્વાસ રાખનારા પતિનો વધ કરાવી નાખે છે -તેવી રીતે જો યોગી મન ઉપર વિશ્વાસ કરે છે, તેમનું મન કામ અને  તેનો સાથી ક્રોધાદિ શત્રુઓને આક્રમણ કરવાનો અવસર આપીને તેમને નષ્ટ-ભ્રષ્ટ કરી નાખે છે. કામ,ક્રોધ,મદ,લોભ,મોહ અને ભય વગેરે શત્રુઓનું  તથા કર્મબંધનનું મૂળ તો આ મન જ છે.તેના પર કોઈ પણ બુદ્ધિમાન કેવી રીતે વિશ્વાસ કરી શકે છે ?

તેનાથી ભગવાન ઋષભદેવ કદાચ ઈંદ્રાદિ બધા લોકપાલોના પણ ભૂષણસ્વરૂપ હતા તો પણ તે જડ પુરુષોની માફક અવધૂતોં જેવા વિવિધ વેષ,ભાષા,અને આચરણથી પોતાના ઈશ્વરીય પ્રભાવને   છુપાવતા રહેતા હતા.અંતમાં યોગીઓને દેહત્યાગની વિધિ શીખવાડવા માટે પોતાનું શરીર છોડવા વિચાર્યું.તે પોતાના હૃદયમાં અભેદરૂપથી સ્થિર પરમાત્માને અભિન્નરૂપથી જોતા જોતા વાસનાઓની અનુવૃત્તિથી છૂટીને લિંગદેહના અભિમાનથી પણ મુક્ત થઇ ઉપરામ થઇ ગયા.આવી રીતે લિંગદેહથી મુક્ત ભાગવાન ઋષભદેવજીણું શરીર યોગમાયાની વાસનાથી ફક્ત અભિમાનભાસને આશ્રય જ આ પૃથ્વીતલ પર ફરતું રહ્યું.આ દૈવવશ કોંક,વેંગ,અને દક્ષિણ વગેરે કુતર્ક કર્ણાટકના દેશોમાં ગયા, અને મોઢામાં પથ્થરના ટુકડા નાખી તથા વાળ વિખેરી ઉન્મત્તની માફક દિગંબરરૂપથી કુટકાચલના વનમાં ફરવા લાગ્યા.તે વખતે વાવાઝોડાથી ઝૂલતા વાસોના ઘર્ષણથી પ્રચંડ દાવાગ્નિ ભભૂકી ઉઠી અને તેણે આખા વનને પોતાની લાલ લાલ લપેટોમાં લઇ ઋષભદેવજી સાથે ભસ્મ કરી નાખ્યું.

રાજન ! જે વખતે કળિયુગમાં અધર્મની વૃદ્ધિ થશે તે વખતે કોંગ,વેંગ અને કુટક દેશના મંદમતી રાજા અર્હત ત્યાંના લોકોમાં ઋષભદેવજીના આશ્રમાતીત આચરણનું વૃતાન્ત સાંભળીને તથા જાતે તેને ગ્રહણ કરીને લોકોના પૂર્વસંચિત પાપફળસ્વરૂપ હોનહારને વશીભૂત થઇ ભયરહિત સ્વધર્મ પથનો પરિત્યાગ કરીને પોતાની બુદ્ધિથી અનુચિત અને પાખંડપૂર્ણ કુમાર્ગનો પ્રચાર કરશે.તેનાથી કળિયુગમાં દેવમાયાથી મોહિત અનેકો અધમ મનુષ્ય પોતાની શાસ્ત્રવિહિત વિચાર અને આચારને છોડી દેશે. અધર્મબહુલ કળિયુગના પ્રભાવથી બુદ્ધિહીન થઇ જવાને કારણે તે સ્નાન ન કરવું,આચમન ન કરવું ,અશુદ્ધ રહેવું,કેશ કોચાવવાં વગેરે ઈશ્વરનો તિરસ્કાર કરનારા પાખંડ ધર્મોને મનમાન્યા ઢંગથી સ્વીકાર કરશે,અને ફરીથી વેદ,બ્રાહ્મણ તેમજ ભગવાન યજ્ઞપુરુષની નિંદા કરવા લાગશે.તે પોતાની આ નવીન અવૈદિક સ્વેચ્છાકૃત પ્રવૃત્તિમાં અંધપરંપરાથી વિશ્વાસ કરીને મતવાલા રહેવાને કારણે જાતેજ ઘોર નર્કમાં પડીશું. 

ભગવાનનો આ અવતાર રજોગુણથી ભરેલા લોકોને મોક્ષમાર્ગની શિક્ષા આપવા માટે જ થયો હતો.તેમના ગુણોના વર્ણન કરતા લોકો આ વાક્યને કહયા કરે છે -‘અહો ! સાત સમુદ્રોવાળી પૃથ્વીના બધાજ દ્વીપ અને વર્ષોમે આ ભારતવર્ષ ખુબ જ પુણ્યભૂમિ છે.કેમકે અહીંના લોક શ્રી હરિના મંગલમય અવતાર ચરિત્રોનું ગાન કરે છે.અહો ! મહારાજ પ્રિયવ્રતનો વંશ ખૂબ જ ઉજ્જવળ તેમ જ સૂયશપૂર્ણ છે,જેમાં પુરાણપુરુષ શ્રી આદિનારાયણને ઋષભવતાર લઈને મોક્ષની પ્રાપ્તિ કરાવનાર પરમહંસય ધર્મનું આચરણ કર્યું.અહો ! આ જન્મરહિત ભગવાન ઋષભદેવના માર્ગ પર કોઈ બીજો યોગી મનથી પણ કેવી રીતે ચાલી શકે છે.કેમકે યોગિલોક જે યોગસિદ્ધિયોને માટે લાલાયિત થઈને નિરંતર પ્રયત્ન કરતા રહે છે તેને તેમણે એમનેએમ મળી જવાથી પણ અસત સમજીને ત્યાગી દીધું હતું .’

રાજન ! આવી રીતે સંપૂર્ણ વેદ,લોક,દેવતા,બ્રાહ્મણ અને ગાયોના પરમગુરુ ભગવાન ઋષભદેવનું ચરિત્ર  મેં તમને સંભળાવ્યું.તે મનુષ્યોના બધા પાપોને હરનાળુ છે.જે મનુષ્ય આ પરમ મંગલમય પવિત્ર ચરિત્રને એકાગ્રચિત્તથી શ્રદ્ધાપૂર્વક નિરંતર સાંભળે અથવા સંભળાવે તે બંનેની ભગવાન વાસુદેવમાં અનન્ય ભક્તિ થઇ જાય છે.જાત જાતના  પાપોથી પૂર્ણ સાંસારિક તાપોથી ખુબ જ તપેલા પોતાના હૃદયને પંડિતજનો આ ભક્તિની નદીમાં જ નિત્ય નિરંતર નવડાવ્યા કરે છે.તેનાથી તેમને જે પરમ શાંતિ મળે છે તે એટલી આનંદમયી હોય છે કે પછી તે લોકો તેની સામે એમનેએમ મળેલું મોક્ષરૂપ પરમ પુરુષાર્થનો પણ આદર નથી કરતા.ભગવાનના નિજજન થઇ જવાથી જ તેમના બધા પુરુષાર્થ સિદ્ધ થઇ જાય છે.

રાજન ! ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ જાતે પાંડવોના અને યદુવંશીયોના રક્ષક,ગુરુ,ઇષ્ટદેવ,સૃહદ અને કુલપતિ હતા.એટલેસુધી કે તેઓ ક્યારેક ક્યારેક આજ્ઞાકારી સેવક પણ બની જતા હતા.એવી રીતે ભગવાન બીજા ભક્તોના પણ અનેકો કાર્ય કરી શકે છે અને તેને મુક્તિ પણ આપી દે છે,પરંતુ મુક્તિથી વધારે જે ભક્તિયોગ છે તેને સહેલાઈથી નથી આપતા.

નિરંતર વિષયભોગોની અભિલાષા કરવાના કારણે પોતાના વાસ્તવિક શ્રેયથી લાંબા સમય સુધી બેશુદ્ધ થયેલા લોકોને જેમણે કરુણાવશ નિર્ભય આતમલોકનો ઉપદેશ આપ્યો અને જે જાતે નિરંતર થનારા આત્મસ્વરૂપ્ની પ્રાપ્તિથી બધીજ પ્રકારની તૃષ્ણાઓથી મુક્ત હતા તે ભગવાન ઋષભદેવને નમસ્કાર છે.

અધ્યાય સાતમો 

ભરત ચરિત્ર 

શ્રી શુકદેવજી કહે છે -રાજન ! મહારાજ ભારત મોટા ભગવદ્ભક્ત હતા.ભગવાન ઋષભદેવે પોતાના સંકલ્પમાત્રથી તેમને પૃથ્વીની રક્ષા કરવા માટે નિયુક્ત કરી દીધા.તેમણે તેમની આજ્ઞામાં રહીને વિશ્વરૂપની કન્યા પંચજનીથી   વિવાહ કર્યો.જેવી રીતે તામસ અહંકારથી શબ્દાદિ પાંચ ભૂતતનમાત્ર ઉત્તપન્ન થાય છે-તેવી રીતે પંચજનીના ગર્ભથી તેમના સુમતિ,રાષ્ટ્રભૃત,સુદર્શન,આવરણ અને ધ્રુમકેતુ નામના પાંચ પુત્રો થયા.- જે સર્વથા તેમના જેવા જ હતા.આ વર્ષને જેનું નામ પહેલા અજ્નાભવર્ષ હતું,રાજા ભરતના સમયથી જ 'ભારતવર્ષ'કહે છે.

મહારાજ ભરત બહુજ્ઞ હતા.તે પોતપોતાના કર્મથી લાગેલી પ્રજાનું પોતાના બાપ-દાદા ની માફક સ્વધર્મમાં સ્થિર રહેતા રહેતા ખુબ જ વાત્સલ્યભાવથી પાલન કરવા લાગ્યા.તેમણે હોતા,અધ્વર્યુ,ઉદ્દગાતા અને બ્રહ્મા -આ ચાર ઋત્વિજો દ્વારા કરાવવામાં આવનારા પ્રકૃતિ અને વિકૃતિ (પ્રકૃતિ અને વિકૃતિ ભેદથી અગ્નિહોત્રાદિ ક્રતુ બે પ્રકારના હોય છે.સંપૂર્ણ અંગોથીયુક્ત ક્રતુઓને 'પ્રકૃતિ'કહે છે અને જેમાં બધા અંગ પુરા નથી હોતા,કોઈને કોઈ અંગેની કમી રહે છે તેને 'વિકૃતિ' કહે છે ) બંને પ્રકારના અગ્નિહોત્ર ,દર્શ,પૂર્ણમાસ,ચાતુર્માસ,પશુ અને સોમ વગેરે નાના મોટા ક્રતુઓ (યજ્ઞો)થી યથાસમય શ્રદ્ધાપૂર્વક યજ્ઞ અને ક્રતુરુપ શ્રી ભગવાનનું યજન કર્યું. આવી રીતે અંગ અને ક્રિયાઓ સાથે જુદા જુદા યજ્ઞોના અનુષ્ઠાન ના સમયે જયારે અધ્વર્યુગણ આહુતિ આપવા માટે હવી હાથમાં લેતા તો યજમાન ભરત તે યજ્ઞકર્મથી થનારું પુન્યરૂપ ફળ ને યજ્ઞપુરુષ ભગવાન વાસુદેવને અર્પણ કરી દેતા હતા.હકીકતમાં તે પરબ્રહ્મ જ ઈંદ્રાદિ બધાજ દેવતાઓના પ્રકાશક,મંત્રોના પ્રતિપાદય તથા તે દેવતાઓના પણ નિયામક હોવાથી મુખ્ય કરતા તેમ જ પ્રધાન દેવ છે.આવી રીતે ભગવદર્પણ બુદ્ધિરૂપ કુશળતાથી હૃદયના રાગદ્વેષાદિ મળોનું મર્જન કરતા કરતા તે સૂર્યાદિ બધા યજ્ઞભોક્તા દેવતાઓના નેત્રાદિ અવયવો ના રૂપમાં ચિંતન કરતા હતા.આવી રીતે કર્મની શુદ્ધિથી તેમનું અંત:કરણ શુદ્ધ થઇ ગયું.ત્યારે તેમણે અંતર્યામી રૂપથી વિરાજમાન હૃદયાકાશ માં જ અભિવ્યક્ત થનારા બ્રહ્મસ્વરૂપ તેમ જ મહાપુરુષોના લક્ષણોથી ઉપલક્ષિત ભગવાન વાસુદેવમાં -જે શ્રી વત્સ,કૌસ્તુભ,વનમાળા,ચક્ર,શંખ અને ગદા વગેરે થી સુશોભિત તથા નારદાદિ નિજ્જનોના હૃદયમાં ચિત્રના જેવા નિશ્ચલભાવથી સ્થિત રહે છે.-દિવસે દિવસે વેગપૂર્વક વધનારી ઉત્કૃષ્ટ ભક્તિ પ્રાપ્ત થઇ.

આવી રીતે એક કરોડ વર્ષ વીતી જવાથી તેમણે રાજ્યભોગનું પ્રારબ્ધ ઓછું  થયેલું જાણીને પોતાની ભોગવેલી પરંપરાગત સંપત્તિ ને યથાયોગ્ય પુત્રોમાં વહેંચી દીધી.પછી પોતાના સર્વસંપત્તિસંપન્ન રાજમહેલથી નીકળી તે પુલહાશ્રમ  (હરીહરક્ષેત્ર)માં ચાલ્યા ગયા.તે પુલહાશ્રમ ક્ષેત્રમાં રહેનારા ભક્તો ઉપર ભગવાનનું ખુબ જ વાત્સલ્ય છે.તેઓ આજે પણ તેમને તેમના ઇષ્ટરૂપથી મળતા રહે છે.અહીં ચક્રનદી (ગંડકી) નામની પ્રસિદ્ધ  સરિતા ચક્રાકાર શાલિગ્રામ-શિલાઓથી જેમની ઉપર નીચે બંને બાજુ નાભિની માફક ચિન્હ હોય છે.બધી બાજુથી ઋષિયોના આશ્રમોને પવિત્ર કરતી રહે છે.

તે પુલહાશ્રમનાં ઉપવનમાં એકાંત સ્થાનમાં એકલા જ રહીને તે અનેક પ્રકારના પાંદડા ,પુષ્પ,તુલસીદલ,પાણી અને કંદ-મૂળ- ફળો વગેરેથી ભગવાનની આરાધના કરવા લાગ્યા.તેનાથી તેમનું હૃદય બધાજ વિષયાભિલાષાઓથી નિવૃત થઇ શાંત થઇ ગયું અને તેમને પરમ આનંદ મળ્યો.આવી રીતે જયારે તેઓ નિયમપૂર્વક ભગવાનની પરિચર્યા કરવા લાગ્યા ત્યારે તેનાથી પ્રેમનો વેગ વધતો ગયો.-જેનાથી તેમનું હૃદય દ્રવીભૂત થઇ શાંત થઇ ગયું,આનંદના પ્રબળ વેગથી શરીરમાં રોમાંચ થવા લાગ્યો તથા ઉત્કંઠાને કારણે નેત્રોમાં પ્રેમના આંસુ ઉભરાઈ આવ્યા,જેનાથી તેમની દ્રષ્ટિ રોકાઈ ગઈ.અંતમાં જયારે પોતાના પ્રિયતમ ના અરુણ ચરણારવિંદોના ધ્યાનથી ભક્તિયોગનો આવિર્ભાવ થયો,ત્યારે પરમાનંદથી સરાબોર હૃદયરૂપ ગંભીર સરોવરમાં બુદ્ધિનું ડૂબી જવાથી તેમને તે નિયમપૂર્વક કરવામાં આવતી ભગવતપંજાનું પણ ભાન ન રહ્યું.એવી રીતે તે ભગવાનના નિયમમાં જ તત્પર રહેતા હતા,શરીર પર કૃષ્ણમૃગચર્મ રાખતા હતા તથા ત્રિકાળ સ્નાનના કારણે ભીંજાયેલા રહેવાને કારણે તેમના વાળ ભુરી ભૂરી ઘુઘરાલી લટોમાં બદલાઈ ગયા હતા.તેનાથી તેઓ ખુબ જ સુહાવના લાગતાં હતા.તેઓ ઉગેલા સૂર્યમંડપમાં સૂર્યસંબંધીની  ઋચાઓ દ્વારા જ્યોતિર્મય પરમપુરુષ ભગવાન નારાયણની આરાધના કરતા અને આવી રીતે કહેતા -'ભગવાન સૂર્યના કર્મફળદાયક તેજ પ્રકૃતિથી ઉપર છે.તેમણે સંકલ્પ દ્વારા આ જગતની ઉત્તપત્તિ કરી છે.પછી તેજ અંતર્યામી રૂપથી પ્રવિષ્ટ થઇ પોતાની ચિત્ત શક્તિ દ્વારા વિષયલોલુપ જીવોની રક્ષા કરે છે.અમે તે બુદ્ધિ પ્રવર્તક તેજની શરણ લઈયે છીએ ' 

અધ્યાય આઠમો 

ભરતજીનું મૃગના મોહમાં ફસાઈને મૃગ યોનિમાં જન્મ લેવો 

શ્રી શુકદેવજી કહે છે-એકવાર ભરતજી ગંડકીમાં સ્નાન કરીને નિત્ય નૈમિત્તિક તથા શૌચાદિ બીજા આવશ્યક કૃત્યોથી નિવૃત થઇ પ્રણવના  જપ કરતા કરતા ત્રણ મુહૂર્ત સુધી નદીની ધારા પાસે બેસી રહ્યા.રાજન ! તે વખતે એક હરણી તરસથી વ્યાકુળ થઇ પાણી પીવા માટે એકલી જ તે નદીના કિનારે આવી.હવે તે પાણી પી રહી હતી કે નજીકમાં ગરજતાં સિંહની લોક ભયંકર દહાડ સંભળાઈ હરણી જાતી તો સ્વભાવથી જ ડરપોક હોય છે.તે પહેલેથીજ ચોકન્ની થઇ અહીં તહીં જોતી જતી હતી હવે જ્યાં તેના કાનમાં તે ભીષણ શબ્દ પડ્યો કે સિંહના ડરને લીધે તેનું કલેજું ધડકવા લાગ્યું અને નેત્ર તણાઈ ગયા.તરસ હજુ છિપાઈ ન હતી પરંતુ હવે તો પ્રાણો પર આવી પડ્યું હતું એટલે તેણે ભયને લીધે એકાએક નદી પાર કરવા માટે છલાંગ મારી.

તેના પેટમાં ગર્ભ હતો એટલે ઉછળતી વખતે ખુબ જ ભયને કારણે તેનો ગર્ભ તેના સ્થાનથી હટીને યોની દ્વારથી નીકળી નદીના પ્રવાહમાં પડી ગયો.તે કૃષ્ણમૃગ પત્ની અકસ્માતે ગર્ભ પડી જવાથી,લાંબી છલાંગ મારવાથી તથા સિંહથી ડરી હોવાને કારણ ખુબ જ પીડિત થઇ ગઈ હતી.હવે તેના ટોળાથી પણ તે જુદી પડી ગઈ એટલે તે કોઈ ગુફામાં જઈ પડી અને ત્યાં મરી ગઈ.

રાજર્ષિ ભારતે જોયું કે બિચારું  હરણનું બચ્ચું પોતાના ભાઈઓથી છૂટું પડી નદીના પ્રવાહમાં વહી રહ્યું છે.તેથી તેમને તેના ઉપર ખુબ દયા આવી અને તે આત્મીયની માફક તે માતૃહીન બચ્ચાને પોતાના આશ્રમ પર લઇ આવ્યા.તે મૃગબચ્ચાં ઉપર ભરતજીની મમતા ઉત્તરોત્ત્તર વધતી જ રહી તેઓ નિત્ય તેના  ખાવા પીવાની વ્યવસ્થા કરવા,વ્યાધિથી બચાવવા,લાડ લડાવવા અને પુચકારવા વગેરે ચિંતામાં જ ડૂબી રહેવા લાગ્યા.થોડાક દિવસોમાં તેમના યમ,નિયમ અને ભાગ્વ્દ્દપુજા વગેરે કૃત્ય એક એક કરીને છૂટવા લાગ્યા.અને છેલ્લે બધા છૂટી ગયા.તેમને તેવો વિચાર રહેવા લાગ્યો -

 

'અહો ! કેવા દુઃખની વાત છે! આ બિચારા ગરીબ મૃગબાળને કાળચક્રના વેગમાં પોતાનું ટોળું,સૃહદ અને બંધુઓથી દૂર કરીને મરી શરણમાં પહોંચાડી દીધું છે.તે મને જ પોતાના માતાપિતા ,ભાઇબંધુ અને યૂથનાં સાથી સંગી સમજે છે.તેને મારા સિવાય કોઈની ખબર નથી અને મારામાં તેનો વિશ્વાસ પણ ખુબ છે.હું પણ શરણાગતની ઉપેક્ષા કરવામાં જે દોષ છે,તેને જાણું છું.એટલે મારે હવે પોતાના આ આશ્રિતનું બધા પ્રકારની દોષ બુદ્ધિ છોડીને સારી રીતે પાલનપોષણ અને પ્યારદુલાર કરવા જોઈએ.જરૂર શાંત સ્વભાવ અને ગરીબની રક્ષા કરનાર પરોપકારી સજ્જન આવા શરણાગતની રક્ષા માટે પોતાના મોટામાં મોટા સ્વાર્થની પર્વ નથી કરતા .'

એવી રીતે આ હરણીના બચ્ચામાં આસક્તિ વધી જવાથી બેસતા,સુતા,ફરતા,રોકાતા અને ભોજન કરતી વખતે પણ તેનું મન તેના સ્નેહપાશમાં બંધાયેલું રહેતું હતું.જયારે તેને ઘાસ,પુષ્પ,સમિધા,પાત્ર અને ફળ-મૂળાદી લાવવા પડતા તો વરુ અને કુતરાના ભયથી તેને તેઓ સાથે લઈને જ વનમાં જતા.માર્ગમાં જ્યાં ત્યાં કોમળ ઘાસ વગેરે જોઈને મુગ્ધ ભાવથી તે હરણીશાવક અટકી જતું તો તે અતયંત પ્રેમપૂર્ણ હૃદયથી દયાવશ તેને પોતાના ખભા ઉપર ઉઠાવી લેતા.આવી રીતે ક્યારેક ગોદમાં લઈને અને ક્યારેક છાતીએ લગાવીને તેનો દુલાર કરવામાં પણ તેમને ખુબ સુખ મળતું.નિત્ય નૈમિત્તિક કર્મો કરતી વખતે પણ રાજરાજેશ્વર ભરત વચ્ચે વચ્ચે ઉઠીઉઠીને તે મૃગબાળકને જોતા અને જયારે તેના પર તેમની દ્રષ્ટિ પડતી ત્યારે તેમના મનને શાંતિ થતી.તે વખતે તેના માટે મંગલકામાંના કરતા તેઓ કહેવા લાગતાં-'બેટા ! તારું સર્વત્ર કલ્યાણ થાય.' 

ક્યારેક જો તે દેખાય નહિ તો જેનું ધન લૂંટાઈ ગયું હોય તે ગરીબ માણસની માફક તેમનું મન ખુબ જ ઉદ્વિગ્ન થઇ જતું અને પછી તે હરિણીના બચ્ચાંના વિરહથી વ્યાકુળ તેમ જ સંતપ્ત થઇ કરુણાવશ અત્યંત ઉત્કંઠિત તેમજ મોહવિષ્ટ થઇ જતા તથા શોકમગ્ન થઇ આવી રીતે કહેવા લાગતાં -'અહો ! શું ક્યાં જવું? શું તે માતૃહીન દીન મૃગશાવક દુષ્ટ બહેલીયાના જેવી બુદ્ધિવાળા હું પુણ્યહીન અનાર્યનો વિશ્વાસ કરીને અને મને પોતાનો માનીને મારા કરેલા અપરાધોને સત્પુરુષોની માફક ભૂલીને ફરી પાછું આવશે ?શું હું તેને ફરી આ આશ્રમના ઉપવનમાં ભગવાનની કૃપાથી સુરક્ષિત રહીને નિર્વિઘ્ન લીલી લીલી ધરો ચરતાં જોઇશ ? એવું ન થાય કે કોઈ વરુ,કુતરા,ગોળ બાંધીને ફરનારા સુવ્વરો અથવા એકલો ફરતો વાઘ વગેરે તેને ખાઈ જાય.અરે ! આખા જગતના કુશળ માટે પ્રગટ થનારા વેદત્રયીરૃપ ભગવાન સૂર્ય અસ્ત થવા ચાહે છે પરંતુ અત્યાર સુધી તે મૃગ ધરોહર પાછી નથી આવી.શું તે હરણીરાજકુમાર મારા પૂર્ણયહીનની પાસે આવીને પોતાની જાતજાતની મૃગેશાવકોચીત મનોહર તેમજ

દર્શનીય ક્રીડાઓથી પોતાના સ્વજનોના શોક દૂર કરતા કરતા અને આનંદિત કરશે ?અહો ! જયારે ક્યારેક હું પ્રણયકોશથી ખેલમાં જુઠમૂઠ સમાધિના બહાને આંખો મીંચીને બેસી જતો તો તે ચકિત ચિત્તથી માંરી પાસે આવીને જલબિંદુની માફક કોમળ અને નાના નાના શિંગડાની અણીથી કેવી રીતે મારા અંગોને ખંજવાળવા લાગતું હતું.હું ક્યારે કુશો પર હવન સામગ્રી રાખી દેતા અને તે તેને દાંતોથી ખેંચીને અપવિત્ર કરી દેતું તો મારા દાટવા દપટવા પર ખુબ જ ભયભીત થઈને તેજ વખતે બધું ઉછાળ-કૂદ છોડી દેતું અને ઋષિકુમારની માફક પોતાની આગળ ઇન્દ્રિયોને રોકીને ચુપચાપ બેસી જતું હતું. 

(પછી પૃથ્વી પર  એ મૃગશાવકના ખરીના ચિન્હો જોઈને કહેવા લાગતા-)’અહો ! આ તપસ્વીની ધરતીએ એવું કયું તપ કર્યું છે જે આ અતિવિનીત કૃષ્ણસારકિશોરને નાના નાના સુંદર સુખકારી અને સુકોમળ ખરીવાળા ચરણોના ચિન્હોથી મને,જે હું મારુ મૃગધન લૂંટી જવાથી ખુબ જ વ્યાકુળ અને ગરીબ થઇ રહ્યો છું,તે દ્રવ્યની પ્રાપ્તિનો માર્ગ બતાવી રહી છે અને જાતે પોતાના શરીરને પણ બધે તે પદચિહ્નોથી વિભૂષિત કરી સ્વર્ગ અને અપવર્ગના ઈચ્છુંકદ્વિજોને માટે યજ્ઞસ્થળ( શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ આવે છે કે જે ભૂમિમાં  કૃષ્ણમૃગ ફરે છે તે ખુબ જ

 પવિત્ર અને યજ્ઞાનુષ્ઠાનને યોગ્ય હોય છે.)બનાવી રહી છે.(ચંદ્રમામાં મૃગના જેવું શ્યામ ચિન્હ જોઈ તેને પોતાનું જ મૃગ માનીને કહેવા લાગતા-)’અહો ! જેની માતા સિંહના ભયથી મરી ગઈ હતી,આજ તે જ મૃગશીશું પોતાના આશ્રમથી વિખૂટું પડી ગયું છે.એટલે તેને અનાથ જોઈને શું આ દીનવત્સલ ભગવાન નક્ષત્રનાથ દયાવશ તેની રક્ષા કરી રહ્યા છે ? (પછી તેની ઠંડી કિરણોથી આહલાદીત થઈને કહેવા લાગતા -)’અથવા પોતાના પુત્રોની વિયોગરૂપ દાવાનળની વિષમ જ્વાળાઓથી હૃદયકમલ દગ્ધ થઇ જવાને કારણે મેં એક મૃગબાળક્નો સહારો લીધો હતો.હવે તેના જતા રહેવાથી પાછું મારુ હૃદય સળગવા લાગ્યું છે.એટલે તે પોતાની ઠંડી,શાંત,સ્નેહપૂર્ણ અને વદનસલીલરૂપ અમૃતમયી કિરણોથી મને શાંત કરી રહ્યા છે 

‘ રાજન ! એવીરીતે જેનું પૂરું થવું સર્વથા અસંભવ હતું,તે વિવિધ મનોરથોથી ભરતનું મન વ્યાકુળ રહેવા લાગયા.પોતાના મૃગશાવકના રૂપમાં પ્રતીત થનારું પ્રારબ્ધકર્મના કારણે તપસ્વી ભરતજી ભગવદારાધનરૂપ કર્મ તેમજ યોગાનુષ્ઠાનથી ચ્યુત થઇ ગયા.નહિ તો જેમણે મોક્ષમાર્ગમાં સાક્ષાત વિઘ્નરૂપ સમજીને પોતાના જ હૃદયથી ઉત્તપન્ન દુસ્તયજ પુત્રાદિને પણ ત્યાગી દીધા હતા.તેમનીજ અન્યજાતીય હરિની શિશુમાં એવી આસક્તિ કેવી રીતે થઇ શકતી હતી.આવી રીતે રાજર્ષિ ભરત વિધ્નોનાં વશીભૂત થઈને યોગસાધનાથી ભ્રષ્ટ થઇ ગયા અને તે મૃગશિશુના પાલનપોષણ અને લાડપ્યારમાં જ લાગ્યા રહેવાથી આત્મસ્વરૂપ ભૂલી ગયા.તે વખતે જેનું ટળવું ખુબ જ કઠિન છે તે પ્રબળ વેગવાન પ્રબળ કાળ,ઉંદરના દરમાં જેમ સાપ ઘુસી આવે તેમ તેના માથા પર ચઢી આવ્યો.એ વખતે પણ તે હરિણશાવક તેમની પાસે બેસી પુત્રની માફક શોકાતુર થઇ રહ્યું છે.તે તેને એ સ્થિતિમાં જોઈ રહ્યા હતા અને તેમનું મન તેનામાં લાગી રહ્યું હતું.આવી રીતની આસક્તિમાં જ મૃગની સાથે તેમનું શરીર પણ છૂટી ગયું.તે પછી તેમને અન્તકાલની ભાવના પ્રમાણે બીજા સાધારણ પુરુષોની માફક મૃગનું શરીર જ મળ્યું. પરંતુ તેમની સાધના પુરી હતી તેથી તેમની પૂર્વ જન્મની સ્મૃતિ નષ્ટ ન થઇ.તે યોનિમાં પણ પૂર્વજન્મની ભગવદરાધનાને પ્રભાવથી પોતાના મૃગરૂપ હોવાના કારણે જાણી તેઓ ખુબ જ પશ્ચાતાપ કરતા કરતા કહેવા લાગ્યા 'અહો ! ખુબ જ દુઃખની વાત છે હું સંયમશીલ મહાનુભાવોના માર્ગથી પતિત થઇ ગયો.મેં તો ધૈર્યપૂર્વક બધા પ્રકારની આસક્તિ છોડીને એકાંત અને પવિત્ર વનનો આશ્રય લીધો હતો.ત્યાં રહીને જે મનને મેં સર્વભૂતાત્મા શ્રીવસુદેવમાં સતત તેમનાજ ગુણોને સાંભળી,મનન કરી અને સંકીર્તન કરી તથા દરેક પળને તેમની જ આરાધના અને સ્મરણાદિથી સફળ કરી,સ્થિરભાવથી પૂર્ણતયા લગાવી દીધું હતું.મારુ અજ્ઞાનીનું તે જ મન અકસ્માતે એક નાના હરિણી શિશુ ની પાછળ પોતાના લક્ષયથીછૂટી ગયું !'. 

આવી રીતે મૃગ બનેલા રાજર્ષિ ભરત ના હૃદયમાં જે વૈરાગ્ય ભાવના જાગૃત થઇ તેને છુપાવી રાખી તેમણે પોતાની માતા મૃગીને ત્યાગી દીધી અને પોતાની જન્મભૂમિ કલંગર પર્વતથી તે પાછા શાંતસ્વભાવ મુનિયોના પ્રિય તેજ શાલિગ્રામ તીર્થ માં જે ભગવાનનું ક્ષેત્ર છે પુલસ્ત્ય અને પુલહ ઋષિના આશ્રમ પર ચાલ્યા આવ્યા ત્યાં આવીને પણ તેઓ કાળની જ રાહ જોવા લાગ્યા.આસક્તિથી તેમણે ખુબ જ ભય લાગવા લાગ્યો હતો.બસ,એકલા રહીને તે સૂકા પાંદડા ઘાસ અને ઝાડીયો દ્વારા નિર્વાહ કરતા મૃગયોનિની પ્રાપ્તિ કરાવનારા પ્રારબ્ધના ક્ષયની રાહ જોતા રહ્યા.અંતમાં તેમણે તેમના શરીરનો અડધો ભાગ ગંડકીના પાણીમાં ડૂબાવેલો રાખી તે મૃગ શરીરને છોડી દીધું.

અધ્યાય નવમો 

ભરતજીનો બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મ

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - રાજન ! આંગિરસ ગોત્રમાં શમ,દમ,તપ,સ્વાધ્યાય,વેદાધ્યયન,ત્યાગ(અતિથિ વગેરેને અન્ન આપવું),સંતોષ,

તિતિક્ષા,વિનય,વિદ્યા( કર્મવિદ્યા),અનસૂયા(બીજાના ગુણોમાં દોષ ન જોવો ),આત્મજ્ઞાન (આત્માના કર્તુત્વ અને ભોંક્રુત્વનું જ્ઞાન ) તેમ જ આનંદ (ધર્મપાલન જનિત સુખ )બધા ગુણોથી સંપન્ન એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા.તેમની મોટી સ્ત્રીથી તેની જેવીજ વિદ્યા,શીલ,આચાર,રૂપ અને ઉદારતા વગેરે ગુણોવાળા નવ પુત્રો થયા તથા નાની પત્નીથી એક જ સાથે એક પુત્ર અને એક કન્યાનો જન્મ થયો.એ બંનેમાં જે પુરુષ હતો તે પરમ ભાગવત રાજર્ષિશિરોમણી ભરત જ હતા.તે મૃગ શરીરનો પરિત્યાગ કરીને અંતિમ જન્મમાં બ્રાહ્મણ થયા હતા.-એવું મહાપુરુષોનું કહેવું છે આ જન્મમાં પણ ભગવાનની કૃપાથી પોતાની પોતાની પૂર્વ જન્મ પરંપરાનું સ્મરણ રહેવાને કારણે તે એ આશંકાથી કે ક્યાંક પાછું ફરી કોઈ વિઘ્ન ઉપસ્થિત ન થઇ જાય,પોતાના સ્વજનોના સંગથી પણ ખુબ ડરતા હતા.દરેક વખતે- જેમનું સાંભળવું,સ્મરણ અને ગુણકીર્તન બધા પ્રકારનું કર્મબંધનને કાપી નાખે છે,શ્રીભગવાનના એ યુગલ ચરણકમળોને જ હૃદયમાં ધારણ કરી રાખતા તથા બીજાની દ્રષ્ટિમાં પોતાને પાગલ,મૂર્ખ,આંધળા અને બહેરાંની જેવો દેખાડતા.

પિતાનો તેમાં પણ એવો જ પ્રેમ હતો.એટલે બ્રાહ્મણ દેવતા પોતાના પાગલ પુત્રના પણ શાસ્ત્ર પ્રમાણે સમવર્તનપર્યંત  વિવાહના પહેલાના બધા સંસ્કાર કરવાના વિચારથી તેનો ઉપનયનસંસ્કાર કર્યો.કદાચ તે ઇચ્છતા ન હોત તો પણ 'પિતાનું કર્તવ્ય છે કે પુત્રને શિક્ષઆ આપે 'આ શાસ્ત્રવિધિના પ્રમાણે તેમને તેને શૌચ-આચમન આદિ આવશ્યક કર્મોની શિક્ષા આપી. પરંતુ ભરતજી તો પિતાના સામે જ તેમના ઉપદેશના વિરુદ્ધ આચરણ કરવા લાગતા હતા.પિતા ઇચ્છતા હતા કે વર્ષાકાળમાં તેને વેદાધ્યયન શરુ કરાવી દઉં.પરંતુ વસંત અને ગ્રીષ્મ ઋતુના ચૈત્ર,વૈશાખ,જેઠ અને અષાઢ-ચાર મહિના સુધી ભણાવતા રહ્યા તો પણ તે તેને વ્યાહૃતિ અને શીરોમંત્રપ્રણવની સાથે ત્રિપદા ગાયત્રી પણ સારી રીતે યાદ ન કરાવી શક્યા.

એવું થવા છતાં આ પુત્રમાં તેમનો આત્માની માફક અનુરાગ હતો.એટલે તેની પ્રવૃત્તિ ન હોવા છતાં પણ તે 'પુત્રને સારી રીતે શિક્ષા આપવી જોઈએ 'તે અનુચિત આગ્રહથી તેને શૌચ,વેદાધ્યયન,વ્રત,નિયમ તથા ગુરુ અને અગ્નિની સેવા વગેરે બ્રહ્મચર્યાશ્રમના આવશ્યક નિયમોની શિક્ષા આપતા જ રહ્યા.પરંતુ હજુ પુત્રને સુશિક્ષિત જોવાનો મનોરથ પૂરો થઇ શક્યો ન હતો.અને જાતે પણ ભગવદભજન રૂપ પોતાના મુખ્ય કર્તવ્યથી અસાવધાન થઇ ફક્ત ઘરના ધંધામાં જ વ્યસ્ત હતા કે સદા સજાગ રહેનારા કાળભગવાને આક્રમણ કરી તેમનો અંત કરી નાખ્યો.તથા તેમની નાની ભાર્યા પોતાના ગર્ભથી ઉત્તપન્ન થયેલા બંને બાળકો પોતાની સૌતને સોંપી જાતે સતી થઇ પતિલોકમાં ચાલી ગઈ.

ભરતજીના ભાઈ કર્મકાંડને શ્રેષ્ઠ માનતા હતા.તે બ્રહ્મજ્ઞાનરૂપ પરા વિદ્યાથીકાયમ અનભિજ્ઞ હતા એટલે તેમને ભારતજીનો પ્રભાવ પણ જ્ઞાત ન હતો.તે તેમને તદ્દન મૂર્ખ સમજતા હતા.એટલે પિતાના પરલોક સિધાવવાથી તેમણે તેને ભણાવવા લખાવવાનો આગ્રહ છોડી દીધો.ભરતજીને મન અપમાનનો કોઈ વિચાર ન હતો.જયારે સાધારણ નર પશુ તેમને ગાંડો,મૂર્ખ અથવા બહેરો કહી પોકારતા ત્યારે તેઓ પણ તેના અનુરૂપ ભાષણ કરવા માંડતાં.કોઈ પણ તેમને કઈ પણ કામ કરાવવા ઇચ્છતા તો તેઓ તેની ઈચ્છા પ્રમાણે કરી દેતા.બેકારના રૂપમાં,મજૂરીના રૂપમાં,માંગવાથી અથવા વગર માંગ્યે જે પણ થોડું ઘણું સારું અથવા ખરાબ અન્ન તેને મળી જતું,તેને જીભનો જરા પણ સ્વાદ ન લેતા ખાઈ લેતા.બીજા કોઈ કારણથી ઉત્તપન્ન ન થનારા સ્વતઃ:સિદ્ધ ફક્ત જ્ઞાનાનંદસ્વરૂપ આત્મજ્ઞાન તેમને મળી ગયું હતું.એટલે શિતોષ્ણ,માન અપમાન, વગેરે દ્વંદોથી થનારા સુખદુઃખાદિમાં  તેમને દેહાભિમાનની સ્ફૂર્તિ થતી ન હતી.તે ઠંડી,ગરમી,વરસાદ અને તોફાનના સમયે સાન્ડની માફક નાગા પડ્યા રહેતા હતા.તેમના બધા અંગો રૂષ્ટ પુષ્ટ તેમજ મજબૂત હતા.તે પૃથ્વી પર જ પડ્યા રહેતા હતા.ક્યારેય તેલ ઉબટન વગેરે લગાવતા ન હતા.અને ક્યારેય નહાતાં ન હતા,તેનાથી તેમના શરીર પર મેલ જામી ગયો હતો.તેમનુ બ્રહ્મતેજ ધૂળથી ઢંકાયેલા મૂલ્યવાન મણીની માફક છુપાઈ ગયું હતું.તેઓ તેમની કમ્મરમાં એક મેલું કુબલું કપડું લપેટી રાખતા હતા.તેમનું યજ્ઞોપવિત પણ ખુબ જ મેલું થઇ ગયું હતું.એટલે અજ્ઞાની જનતા 'આ કોઈ દ્વિજ છે', 'કોઈ અધમ બ્રાહ્મણ છે'એમ કહીને તેનો તિરસ્કાર કર્યા કરતી હતી.પરંતુ તે તેનો કોઈ વિચાર ન કરીને સ્વચ્છંદ ફરતા હતા.બીજાની મજૂરી કરી પેટ પાળતા જોઈ જયારે તેમને તેમના ભાઈઓએ ખેતરોની ક્યારીઓ સરખી કરવા માટે લગાડી દીધા,ત્યારે તેઓ

તે કામ પણ કરવા લાગ્યા.પરંતુ તેમને તે વાતની બિલકુલ ખબર ન હતી કે તે ક્યારીઓની જમીન ઉંચી નીચી છે કે સમતલ ,અથવા તે નાની છે કે મોટી.તેમના ભાઈ તેને ચોખાની કણી, ખલી,ભૂંસી,ખાંડેલા અડદ,અથવા વાસણોમાં બળેલી અન્નની પોપડીઓ.- જે કઈ આપતા તે તેને અમૃતની માફક ખાઈ લેતા હતા.

કોઈ વખત ડાકુઓના સરદારે જેનો સામંત શુદ્ર જાતિનો હતો,પુત્રની ઈચ્છાથી ભદ્રકાળીને મનુષ્યની બલિ આપવાનો સંકલ્પ કર્યો.તેને તો પુરુષ પશુ બલિ આપવા માટે પકડીને મંગાવ્યો હતો.તે નસીબજોગે ફંદાથી નીકળીને ભાગી ગયો.તેને શોધવા તેના સેવકો ચારેબાજુ દોડ્યા પરંતુ અંધારી   અડધી રાતે તેનો કોઈ પત્તો ન લાગ્યો.તે વખતે નસીબથી અકસ્માતે તેમની નજર આ આંગીરસગોત્રીય બ્રાહ્મણકુંમાર પર પડી.જે વિરાસનથી બેઠેલા મૃગ ભૂંડો વગેરે જીવોથી ખેતરોની રખેવાળી કરી રહ્યા હતા.સેવકોએ જોયું કે આ પશુ તો ખુબ જ સારા લક્ષણોવાળો છે.તેનાથી અમારા સ્વામીનું કાર્ય જરૂર સિદ્ધ થઇ જશે.તે વિચારીને તેમનું મોઢું આનંદથી ભરાઈ ગયું અને તે તેને દોરડાથી બાંધી ચંડીના મંદિરમાં લઇ આવ્યા.  

 

તે દરમ્યાન તે ચોરોએ પોતાની પદ્ધતિ અનુસાર વિધિપૂર્વક તેમણે અભિષેક તેમજ નવડાવી કોળા વસ્ત્રો પહેરાવ્યા તથા નાના પ્રકારના આભૂષણો ,ચંદન,માલા અને તિલક વગેરેથી વિભૂષિત કરી સારી રીતે ભોજન કરાવ્યું.પછી ધૂપ,દીવો ,માલા,તલ,પાંદડા,અંકુર અને ફળ વગેરે ઉપહાર સામગ્રી  સાથે બલિદાનની વિધિથી ગાન,સ્તુતિ અને મૃદંગ તેમજ ઢોલ વગેરે જોરોથી વગાડતા તે પુરુષ-પશુને ભદ્રકાળીની સામે નીચું માથું કરાવી બેસાડી દીધા.તેના પછી દસ્યુરાજના પુરોહિત બનેલા લુંટારાઓએ તે નર-પશુના લોહીથી દેવીને તૃપ્ત કરવા માટે દેવીમંત્રથી અભિમંત્રિત એક ખડગ ઉપાડ્યું.

ચોર સ્વભાવથી તે રજોગુણી-તમોગુણી તો હતા જ ધનના મદથી તેમનું માન વધારે ઉન્મત્ત થઇ ગયું હતું.હિંસામાં પણ તેમની સ્વાભાવિક રુચિ હતી.આ સમયે તો તે ભગવાનના અંશ સ્વરૂપ બ્રાહ્મણકૂળનો તિરસ્કાર કરીને સ્વચ્છંદતાથી ખોટા માર્ગ તરફ વધી રહ્યા હતા.આપત્તિકાળમાં પણ જે હિંસાનું અનુમોદન કરાયું છે,તેમાં પણ બ્રાહ્મણ વધનો સર્વથા નિષેધ છે. તો પણ તે સાક્ષાત બ્રહ્મભાવને પ્રાપ્ત થયેલા વેર  વગરના તથા બધાજ પ્રાણીઓના સૃહદ એક બ્રહ્મર્ષિકુમારનો બલિ આપવા ઇચ્છતા હતા.તે ભયંકર કુકર્મ જોઈને ભદ્રકાળીના શરીરમાં ખુબ જ દુઃસાહ બ્રહ્મતેજથી દાહ થવા લાગ્યો,અને તે એકાએક તે મૂર્તિને ફોડીને પ્રગટ થઇ ગઈ.ખુબ જ અસહનશીલતા અને ક્રોધને કારણે તેની ભ્રમરો ચઢેલી હતી,તથા કરાલ દાઢો અને ચઢેલી લાલ આંખોને કારણે તેનો ચહેરો ભયાનક દેખાતો હતો.

તેના તે વિકરાળ વેશને જોઈને એવું જણાતું હતું જાણે તે આ સંસારનો સંહાર કરી નાખશે. તેણે ક્રોધથી ત્રાડ પાડી ભીષણ અટ્ટહાસ્ય કર્યું અને ઊછળીને તે અભિમંત્રિત ખડ્ગથી જ તે બધા પાપીઓના માથા ઉડાવી દીધા અને પોતાના ગણો સાથે તેમના ગળાથી વહેતુ જતું ગરમ ગરમ રુધિરરૂપ આસવ પીને ખુબ જ ઉન્મત્ત થઇ ઉંચા અવાજે ગાતી અને નાચતી નાચતી તે માથાઓને જ દડા બનાવી રમવા લાગી.સાચું છે મહાપુરુષો તરફ કરેલા અત્યાચારરૂપ અપરાધ આવી રીતે જેમ નો તેમ પોતાની ઉપર જ પડે છે.પરીક્ષિત ! જેની દેહાભિમાનરૂપ સુદ્રઢ હૃદય ગ્રંથિ છૂટી ગઈ છે,જે બધાજ પ્રાણીઓના સૃદ્ઢ તેમ જ આત્મા તથા વૈરહીન છે,સાક્ષાત ભગવાન જ ભદ્રકાળી વગેરે જુદા જુદા રૂપ ધારણ કરીને પોતાના ક્યારેય ન ચુકાનારા કાલચક્રરૂપ શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રથી જેની રક્ષા કરે છે અને જેમણે ભગવાનના નિર્ભય ચરણકમળોનું આશ્રય લીધો છે- તે ભગવતભક્ત પરમહંસો માટે પોતાનું માથું કપાવવાનો પ્રસંગ આવવાથી પણ કોઈ રીતે વ્યાકુળ ન થવું - તે કોઈ મોટી નવાઈની વાત નથી.

અધ્યાય દશમો 

જડ ભરત અને રાજા રાહુગણનો મિલાપ 

શ્રી શુકદેવજી કહે છે -રાજન એકવાર સિન્ધુસૌવીરઃ દેશના સ્વામી રાજા રહુગણ પાલખી ઉપર ચઢીને જઈ રહ્યા હતા. જયારે તેઓ ઇક્ષુમતી નદીને કિનારે પહોંચ્યા,ત્યારે તેમની પાલખી ઉઠાવનાર કહારોના જમાદારને એક કહારની જરૂર પડી કહારની શોધ કરતા નસીબથી તેમને આ બ્રાહ્મણદેવતા મળી ગયા.તેમને જોઈને તેણે વિચાર્યું,'આ મનુષ્ય રુષ્ટપુષ્ટ જવાન અને મજબૂત અંગોવાળો છે.એટલે એતો સારી રીતે બળદ અને ગધેડાની માફક સારી રીતે બોઝો ઢસડી શકે એવો છે.' એવું વિચારી તેણે બેગારમાં પકડેલા બીજા કહારોની સાથે તેણે પણ બળાત્કારથી પકડી પાલખીમાં જોડી દીધો.મહાત્મા ભરતજી જોકે કોઈ પ્રકારે આ કાર્યથી યોગ્ય ન હતા,તો પણ તે કશું બોલ્યા વગર પાલખીને ઉઠાવીને ચાલવા લાગ્યા.

તે દ્વિજ્વર કોઈ જીવ તેમના પગ નીચે દબાઈ ન જાય -તે ડરથી આગળની એક બાણ પૃથ્વી જોઈને ચાલતા હતા.એટલે બીજા કહારોની સાથે તેમની ચાલનો મેળ ખાતો ન હતો, એટલે જયારે પાલખી વાંકી ચુકી થવા લાગી,ત્યારે એ જોઈને રાજા રહુગણે પાલખી ઉઠાવનારોને કહ્યું-'અરે કહારો ! બરાબર ચાલો,પાલખીને આવી રીતે ઉંચી નીચી કરીને કેમ ચાલો છો ?'

ત્યારે પોતાના સ્વામીના આ આક્ષેપયુક્ત વચન સાંભળીને કહારોને ડર લાગ્યો કે રાજા ક્યાંક તેમને દંડ ન આપે.એટલે તેમને રાજાને આવી રીતે નિવેદન કર્યું.'મહારાજ ! એ અમારો પ્રમાદ નથી અમે આપની નિયમમર્યાદા ના પ્રમાણે બરાબર જ પાલખી લઇ જઈ રહ્યા છે.આ એક નવો કહાર હમણાંજ નવો નવો પાલખીમાં જોડ્યો છે તો પણ તે જલ્દી જલ્દી નથી ચાલતો.અમે લોકો તેની સાથે પાલખી નહિ લઇ જઈ શકીયે.'

કહારોના આ આજીજીભર્યા વચનો સાંભળી રાજા રહુગણે વિચાર્યું, 'સંસર્ગમાં ઉત્તપન્ન થનારા દોષ એક વ્યક્તિમાં હોવાથી પણ તેનાથી સબંધ રાખનારા બધા પુરુષોમાં આવી શકે છે.એટલે જો એનો પ્રતિકાર ન કરવામાં આવે તો ધીરે ધીરે આ બધા જ કહાર પોતાની ચાલ બગાડી નાખશે.'એવું વિચારીને રાજા રાહુગણને કૈક ક્રોધ આવી ગયો. જો કે તેમણે મહાપુરુષોનું સેવન કર્યું હતું તો પણ ક્ષત્રિયસ્વભાવવશ બળાત્કારથી તેની બુદ્ધિ રજોગુણથી વ્યાપ્ત થઇ  ગઈ અને તે દ્વિજશ્રેષ્ઠથી જેનું બ્રહ્મતેજ ભસ્મથી ઢંકાયેલા અગ્નિની માફક પ્રગટ ન હતું.આવી રીતે કટાક્ષથી ભરેલા વચન કહેવા લાગ્યા -‘અરે ભૈયા ! ઘણા દુઃખની વાત છે જરૂર તમે ખુબ થાકી ગયા છો. એવું જણાય છે તમારા આ સાથીઓએ તમને થોડો પણ સહારો ન આપ્યો.એટલે દૂરથી તમે એકલા જ ખુબ દૂરથી પાલખી ઢસડતા ચાલ્યા આવ્યા છો તમારું શરીર પણ કોઈ સારું મોટું તાજું અને હટ્ટુ કટ્ટુ નથી અને મિત્ર ! બીજું ઘડપણે તને દબાવી દીધો છે.’

આવી રીતે ખુબ જ ટોણા મારવા છતાં પણ તે પહેલાની માફક ચુપચાપ પાલખી ઉઠાવીને ચાલતા રહ્યા.તેમણે તેમનું કઈ બૂરું ન લગાડ્યું કેમકે તેમની દ્રષ્ટિમાં તો પંચભૂત,ઇન્દ્રિય અને હૃદયનો સંગાથ તેનું આ પોતાનું અંતિમ શરીર અવિદ્યાનું જ કાર્ય હતું.તે વિવિધ અંગોથી યુક્ત દેખાવાથી પણ હકીકતમાં હતા જ નહિ.એટલે તેમાં તેમનું હું અને હુંપણાનો મિથ્યા અધ્યાસ સર્વથા નિવૃત થઇ ગયો હતો અને તે બ્રહ્મરૂપ થઇ ગયા હતા.

(પરંતુ)પાલખી હજુ પણ બરાબર ચાલથી ચાલતી ન હતી - એ જોઈને રાજા રહુગણ ક્રોધથી આગબબુલો થઇ ગયો.અને કહેવા લાગ્યા,’ અરે ! આ શું ? શું તું જીવતા જ મરી ગયો છે ? તું મારુ નિરાદર કરીને(મારી) મારી આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરી રહ્યો છે.એવું લાગે છે તું પૂરો પ્રમાદી છે.અરે ! જેમ દણ્ડપાણિ યમરાજ જન સમુદાયોને તેમના અપરાધો માટે દંડ આપે છે,એવી રીતે હું પણ હવે તારો ઈલાજ કરી આપું છું.ત્યારે તારી શાન ઠેકાણે આવી જશે.’

રહુગણને રાજા હોવાનું અભિમાન હતું એટલે તે આવી રીતે બહુ જ આડીઅવળી વાતો બોલી ગયો.તે પોતાને મોટો પંડિત માનતો હતો એટલે રજતમ યુક્ત અભિમાનના વશીભૂત થઈને તેણે ભગવાનના અનન્ય પ્રીતિપાત્ર ભકતવર ભરતજીનો તિરસ્કાર કરી નાખ્યો.યોગેશ્વરોની વિચિત્ર કરણી-કથનીનું તો તેને બિલકુલ ભાન ન હતું.તેની આવી કાચી બુદ્ધિ જોઈને તે સંપૂર્ણ પ્રાણીઓના સૃહદ તેમજ આત્મા ,બ્રહ્મભૂતઃ,બ્રાહ્મણ દેવતા મુસ્કારાયા અને કોઈ પણ પ્રકારનું અભિમાન કર્યા વગર આવી રીતે કહેવા લાગ્યા.

જડભરતે કહ્યું- રાજન ! તમે જે કઈ કહ્યું તે બરાબર છે.તેમાં કોઈ ઉલઝન નથી.જો ભાર નામની કોઈ વસ્તુ છે તો ઉઠાવનાર માટે છે,જો કોઈ માર્ગ છે તો ચાલનારા માટે છે,મોટાપણું પણ તેનું જ છે આ બધું શરીર માટે કહેવામાં આવે છે.આત્મા માટે નહિ,જ્ઞાનીજન એવી વાતો નથી કરતા.સ્થૂળતા,કૃશતા,આધિ,વ્યાધિ,ભૂખ,તરસ,ભય,ક્લેશ,ઈચ્છા,ઘડપણ,ઊંઘ,પ્રેમ,ક્રોધ ,અભિમાન અને શોક-આ બધા ધર્મ દેહાભિમાનને લઈને ઉત્તપન્ન થતા જીવમાં હોય છે.મારામાં તેનું લેશમાત્ર નથી.રાજન !

તમે જે જીવવા મરવાની વાત કરી-એટલે જેટલા પણ વિકારી પદાર્થ છે તે બધામાં નિયમિતરૂતપથી આ બંને વાતો જોવામાં આવે છે.કેમકે તે બધા આદિ-અંતવાળા છે.યશસ્વી નરેશ ! જ્યાં સ્વંયસેવક ભાવ સ્થિર હોય,ત્યાં આજ્ઞાપાલનાદિનો નિયમ પણ લાગુ પડી શકે છે.'તમે રાજા છો,અને હું પ્રજા છું'એવી રીતની ભેદ બુદ્ધિને માટે મને વ્યવહાર સિવાય બીજે ક્યાંય થોડો પણ અવકાશ દેખાતો નથી.પરમાર્થદષ્ટિથી જોવામાં આવે તો કોને સ્વામી કહીયે ?અને કોને સેવક ? છતાં પણ રાજન ! તમને જો સ્વામીનું અભિમાન હોય તો કહો,હું તમારી શું સેવા કરું.વિરવર ! હું મત્ત,ઉન્મત્ત અને   જડની જેમ મારી જ સ્થિતિમાં રહું છું.મારો ઈલાજ કરવાથી તમને શું હાથમાં આવશે ? જો હું હકીકતમાં જડ અને પ્રમાદી જ છું,તો પણ મને શિક્ષા આપવી પીસાઈ ગયેલાને પીસવાની જેમ વ્યર્થ જ થશે.

 

શ્રી શુકદેવજી કહે છે -પરીક્ષિત ! મુનિવર જડભરત યથાર્થ તત્વનો ઉપદેશ કરતા કરતા એટલો જવાબ આપીને મૌન થઇ ગયા.તેમનું દેહાત્મબુદ્ધિનું હેતુભૂત અજ્ઞાન નિવૃત થઇ ગયું હતું.એટલે તેઓ ખુબ જ શાંત થઇ ગયા હતા.એટલે એટલું કહીને ભોગદ્વારા પ્રારબ્ધક્ષય કરવા માટે તે પાછા પહેલાની માફક તે પાલખીને ખભાઉપર મૂકી ચાલવા લાગ્યા.સિંધુ સીવીર નરેશ રહુગણ પણ પોતાની ઉત્તમ શ્રદ્ધાને કારણે તત્વ જિજ્ઞાસાના પુરા અધિકારી હતા.જયારે તેમને તે દ્વિજશ્રેષ્ઠને અનેકો યોગ ગ્રંથોથી સમર્થિત અને હૃદયની ગ્રંથિનું છેદન કરનારા આ વાક્ય સાંભર્યા ત્યારે ત્યારે તરત જ તે પાલખીથી ઉતરી પડ્યા.તેમનું રાજમદ પૂરેપૂરું દૂર થઇ ગયું.અને તે તેમના ચરણોમાં માથું મૂકી પોતાનો અપરાધ માફ કરાવતા આ પ્રમાણે કહેવા લાગ્યા,દેવ ! આપે દ્વિજોનું ચિન્હ યજ્ઞોપવિત પહેરેલું છે બતાવો આ રીતે પ્રચ્છત્ર ભાવથી ફરનારા આપ કોણ છો ?શું આપ દત્તાત્રેય વગેરે અવધૂતોમાંથી કોઈ છો ?આપ કોના પુત્ર છો,આપનો જન્મ ક્યાં થયો છે અને અહીં કેવી રીતે આપનું પદાર્પણ થયું છે ? જો આપ અમારું કલ્યાણ કરવા પધાર્યા છો તો શું આપ સાક્ષાત સત્વમૂર્તિ ભગવાન કપિલજી તો નથી ? મને ઇન્દ્રના વ્રજનો કોઈ ડર નથી  ન તો હું મહાદેવના ત્રિશુળથી ડરું છું,  નતો યમરાજાના દંડથી.મને અગ્નિ,સૂર્ય,ચંદ્ર, વાયુ અને કુબેરના કોઈ અસ્ત્ર શસ્ત્રનો પણ કોઈ ભય નથી,પરંતુ હું બ્રાહ્મણકુળના અપમાનથી ખુબ ડરું છું.એટલે કૃપા કરી બતલાવો,આવી રીતે આપણા વિજ્ઞાન અને શક્તિને છુપાવીને મૂર્ખોની માફક ફરનારા આપ કોણ છો ? વિષયોથી તો આપ સર્વથા અનાસક્ત દેખાવો છો.મને આપની કોઈ ચાહ નથી મળી રહી .સાધુ ! આપણા યોગયુક્ત વાક્યોની બુદ્ધિ દ્વારા આલોચના કરવાથી પણ મારી શંકા દૂર નથી થતી.હું આત્મજ્ઞાની મુનિયોના પરમગુરુ અને સાક્ષાત શ્રી હરિની જ્ઞાનશક્તિના અવતાર યોગેશ્વર ભગવાન કપિલથી એ પૂછવા જઈ રહ્યો હતો કે આ લોકમાં એકમાત્ર શરણ લેવાને યોગ્ય કોણ છે.શું એ એ કપિલમુનિજ છો,,જે લોકોની દશા જોવા માટે આવી રીતે પોતાનું રૂપ છુપાવીને ફરતા રહો છો ? ભલા,ઘરમાં આસક્ત રહેનારો વિવેકહીન પુરુષ યોગેશ્વરની ગતિ શી રીતે જાણી શકે છે ?

મેં યુદ્ધાદિ કર્મોમાં પોતાને શ્રમ પડતો જોયો છે.એટલે મારુ અનુમાન છે બોઝો ખેંચવો અને માર્ગમાં ચાલવાથી આપને પણ જરૂર જ થતું હશે.મને તો વ્યવહાર માર્ગ પણ સાચો જણાય છે.કેમકે ખાલી ઘડાથી  પાણી લાવવું વગેરે કામ નથી થતા.( દેહાદિ ના ધર્મોનું આત્મા પર કોઈ પ્રભાવ જ નથી હોતો,એવી વાત પણ નથી.)ચૂલા પર રાખેલી કીટલી જયારે અગ્નિથી તપવા લાગે છે ત્યારે તેનું પાણી પણ ઉકળવા લાગે છે અને પછી તે પાણીથી ચોખાનો અંદરનો ભાગ પણ પાકી Jay છે.એવી રીતે પોતાની ઉપાધિના ધર્મોનું અનુવર્તન કરવાને કારણે દેહ,ઇન્દ્રિય,પ્રાણ અને મનની સંનિધિથી આત્માને પણ તેના ધર્માદિનો અનુભવ થાય જ છે.આપને જે દંડ આદિની વ્યર્થતા બતાવી,એટલે રાજા તો પ્રજાનું શાસન અને પાલન કરવા નીમેલો તેનો દાસ જ છે.તેના ઉન્મત્તાદીને દંડ આપવો વાટેલાને વાટવા બરાબર વ્યર્થ નથી થઇ શકતું કેમકે પોતાના ધર્મનું આચરણ કરવું ભગવાનની સેવા જ છે,તેને કરનાર વ્યક્તિ પોતાની પુરી પાપરાશીને નષ્ટ કરી નાખે છે.

'દીનબંધુ ! રાજત્વના અભિમાનથી ઉન્નમત્ત થઇ મેં આપ જેવા પરમ સાધુની અવજ્ઞા કરી છે.હવે આપ એવી કૃપા દ્રષ્ટિ કરો જેનાથી આ સાધુ અવજ્ઞારૂપ અપરાધથી હું મુક્ત થઇ જાઉં.આપ દેહાભિમાન શૂન્ય અને વિશ્વબંધુ શ્રી હરિના અનન્ય ભક્ત છો એટલે બધામાં સમાન દ્રષ્ટિ હોવાથી આ માનાપમાનના કારણે આપમાં કોઈ વિકાર ન હોઈ શકે,તોપણ એક મહાપુરુષના અપમાન કરવાના કારણે મારા જેવો પુરુષ,સાક્ષાત ત્રિશુલપાણિમહાદેવજીના બરાબર પ્રભાવશાળી હોવા છતાં પોતાના અપરાધથી જરૂર થોડા સમયમાં નાશ પામશે.'

અધ્યાય અગિયારમો 

રાજા રહુગણને ભરતજીનો ઉપદેશ 

જડભરતે કહ્યું -   રાજન ! તમે અજ્ઞાની હોવાથી પણ પંડિતોની માફક ઉપર ઉપરની તર્ક વિતર્ક યુક્ત વાતો કહી રહ્યા છો.એટલે શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનીઓમાં તમારી ગણતરી નથી થઇ શકતી.તત્વજ્ઞાની પુરુષ આ અવિચારસિધ્ધ સ્વામી સેવક વગેરે વ્યવહારને તાતવિચારના સમયે સત્યરૂપથી સ્વીકાર નથી કરતા.લૌકિક વ્યવહારની માફક જ વૈદિક વ્યવહાર પણ સત્ય નથી,કેમકે વેદવાક્ય પણ સામાન્ય રીતે ગૃહસ્થજનોચિત યજ્ઞવિધિના વધારામાં જ વ્યસ્ત છે.રાગદ્વેષ વગેરે દોષોથી રહિત વિશુદ્ધ તત્વજ્ઞાનની પુરી પુરી અભિવ્યક્તિ ફરીથી તેમાં પણ નથી થઇ.જેને ગૃહ્સ્થીચિત યજ્ઞાદિ કર્મોથી પ્રાપ્ત થનાર સ્વર્ગાદિ સુખ સ્વપ્નની માફક જૂઠું નથી દેખાતું.તેને તત્વજ્ઞાન સાક્ષાત ઉપનિષદ વાક્ય પણ સમર્થ નથી.જ્યાં સુધી મનુષ્યનું મન સત્વ,રજ અથવા તમોગુણના વશમાં રહે છે,ત્યાં સુધી તે વગર કોઈ અંકુશે તેની જ્ઞાનેન્દ્રિય અને કર્મેન્દ્રિયોથી શુભાશુભ કર્મ કરાવતું રહે છે.એ મન વાસનામય,વિષયાસક્ત,ગુણોથી પ્રેરિત વિકારી અને ભૂત તેમજ ઇન્દ્રિયરૂપ સોળે કળાઓમાં મુખ્ય છે.આજ જુદા જુદા નામોથી દેવતા અને મનુષ્ય વગેરે રૂપ ધારણ કરીને શરીરરૂપ ઉપાધિઓના ભેદથી જીવની ઉત્તમતા અને અધમતાનું કારણ હોય છે. તે માયામય મન સંસારચક્રમાં ફસાવવાનું છે તેજ પોતાના દેહના અભિમાની જીવથી મળીને તેને કાળક્રમથી પ્રાપ્ત થયેલા સુખ દુઃખ અને તેનાથી પણ વધારે મોહરૂપ અવશ્યમ્ભાવી ફળોની અભિવ્યક્તિ કરે છે.જ્યાં સુધી આ મન રહે છે,ત્યાં સુધી જાગૃત અને સ્વપ્રાવસ્થાનો  વ્યવહાર પ્રકાશિત થઈને જીવનું દ્રશ્ય બને છે.એટલે પંડિતજનો મનને જ ત્રિગુણમય અધમ સંસારનું અને ગુણાતીત પરમોત્કૃષ્ટ મોક્ષપદનું કારણ બતાવે છે.વિષયાસક્ત મન જીવને સંસાર સંકટમાં નાખી દે છે,વિષયહીન થવાથી તેજ તેને શાંતિમય મોક્ષપદ પ્રાપ્ત કરાવી દે છે.જેવી રીતે ઘીથી ભીનાયેલી દિવેટને ખાનાવાળા દીવાથી તો ધુમાડાવાળી શિખા નીકળતી રહે છે અને જયારે તે ઘી પૂરું થઇ જાય છે ત્યારે તે પોતાને કારણે અગ્નિતત્વમાં લિન થઇ જાય છે- તેવી રીતે વિષય અને કર્મોમાં આશક્ત થયેલું મન જાતજાતની વૃત્તિઓનો આશ્રય લેતું રહે છે અને તેનાથી મુક્ત થવાથી તે પોતાના તત્વમાં લિન થઇ જાય છે.

વિરવર ! પાંચ કર્મેન્દ્રિય,પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય અને એક અહંકાર - તે અગિયાર મનની વૃતિયો છે તથા પાંચ પ્રકારના કર્મ,પાંચ તન્માત્ર અને એક શરીર- તે અગિયાર તેના આધારભૂત વિષય કહેવાય છે.ગંધ,રૂપ,સ્પર્શ,રસ અને શબ્દ - તે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયના વિષયો છે.મળત્યાગ,સંભોગ,ગમન,ભાષણ અને લેવું દેવું વગેરે વેપાર - તે પાંચ કર્મેન્દ્રિયોના વિષય છે.તથા શરીરને ‘ આ મારુ છે ‘ આવી રીતે સ્વીકાર કરવું એ અહંકારનો વિષય છે.કેટલાક લોકો અહંકારને મનની બારમી વૃત્તિ અને તેના આશ્રય શરીરને બારમો વિષય માને છે. આ મનની અગિયાર વૃતિયો દ્રવ્ય(વિષય),સ્વભાવ,આશય(સંસ્કાર),કર્મ અને કાળના દ્વારા સેંકડો,હજારો અને કરોડો ભેદોમાં ફેરવાઈ જાય છે.પરંતુ તેની સત્તા ક્ષેત્રજ્ઞ આત્માની સત્તાથી જ છે,જાતે અથવા એકબીજાથી મળીને નથી.એવું થવાથી પણ મનથી ક્ષેત્રજ્ઞનો કોઈ સંબંધ નથી.એ તો જીવની જ માયા નિર્મિત ઉપાધિ છે.એ ફરીથી સંસાર બંધનમાં નાખનારા અવિશુદ્ધ કર્મોમાં જ પ્રવૃત્ત રહે છે.તેની ઉપર્યુક્ત વૃતિયો પ્રવાહરૂપથી કાયમ રહે છે,જાગતા અને સ્વપ્નના સમયમાં તે પ્રગટ થઇ જાય છે.એ બંને અવસ્થામાં ક્ષેત્રજ્ઞ ,જે વિશુદ્ધ ચીનમાત્ર છે.મનની આ વૃત્તિયોને સાક્ષીરૂપથી જોતું રહે છે.

આ ક્ષેત્રજ્ઞ પરમાત્મા સર્વવ્યાપક, જગતના આદિકારણ,પરિપૂર્ણ,અપરોક્ષ,સ્વયંપ્રકાશ,અજન્મા,બ્રહ્માદિના પણ નિયંતા અને પોતાના આધીન રહેનારી માયા દ્વારા બધાના હૃદયોમાં રહીને જીવોને પ્રેરિત કરનારા બધાજ ભૂતોના આશ્રયરૂપ ભગવાન વાસુદેવ છે.જેવી રીતે વાયુ સંપૂર્ણ સ્થાવર જંગમ પ્રાણીઓમાં પ્રતિરૂપથી પ્રવિષ્ટ થઈને તેને પ્રેરિત કરે છે.એવી રીતે તે પરમેશ્વર ભગવાન વાસુદેવ સર્વસાક્ષી આત્મસ્વરૂપથી આ સંપૂર્ણ પ્રપજ્ઞમાં ઓતપ્રોત છે.રાજન ! જ્યાંસુધી મનુષ્ય જ્ઞાનોદયના દ્વારા આ માયાનો તિરસ્કાર કરી,બધાની આસક્તિ છોડીને તથા કામ ક્રોધાદિ છ શત્રુઓને જીતીને આત્મતત્વને નથી જાણી લેતો અને જ્યાં સુધી તે આત્માને ઉપાધિરૂપ મનને સંસાર- દુઃખનું ક્ષેત્ર નથી સમજતો ત્યાં સુધી તે આ લોકમાં આમ જ ભટકતો રહે છે.કેમકે આ મન તેના શોક,મોહ,રોગ,રાગ,લોભ અને વેર વગેરેના સંસ્કાર તથા મમતાની વૃદ્ધિ કરતુ રહે છે.આ મન જ તમારો બળવાન શત્રુ છે.તમારી ઉપેક્ષા કરીને તેની શકતી ખુબ જ વધી ગઈ છે.એ કદાચ જાતે તો સર્વથા મિથ્યા છે.તોપણ તેણે તમારા આત્મસ્વરૂપને આચ્છાદિત કરી રાખ્યું  છે.એટલે તમે સાવધાન થઈને શ્રી ગુરુ અને હરિના ચરણોની ઉપાસનાથી અસ્ત્રથી તેને મારી નાખો.

અધ્યાય બારમો

રહુગણ નો પ્રશ્ન અને ભરતજીનું સમાધાન 

રાજા રહુગણે કહ્યું -ભગવન ! હું આપને નમસ્કાર કરું chuu.આપે જગતના ઉદ્ધાર કરવા માટે જ આ દેહ ધારણ કર્યો છે.યોગેશ્વર ! આપના પરમાનંદમય સ્વરૂપનો અનુભવ કરીને આપ આ સ્થૂળ શરીરથી ઉદાસ થઇ ગયા છો,તથા એક જડ બ્રાહ્મણના વેશથી આપના નિત્ય જ્ઞાનમય સ્વરૂપને જનસાધારણની દ્રષ્ટિથી ઓઝલ કરેલું છે.હું આપને વારંવાર નમસ્કાર કરું છું.બ્રહ્મન ! જેવી રીતે તાવથી પીડાતા રોગી માટે મીઠી ઔષધિ અને તાપથી તપેલા પુરુષ માટે ઠંડુ પાણી અમૃત જેવું હોય છે.તેવી રીતે મારા માટે જેની વિવેક બુદ્ધિ દેહાભિમાન રૂપ ઝેરી સાપે ડંસી લીધી છે.આપના વચન અમૃત જેવી ઔષધિ જેવા છે.દેવ ! હું આપથી મારા સંશયોની નિવૃત્તિ તો પાછળ કરાવીશ.પહેલા તો અત્યારે આપે જે અધ્યાત્મ યોગમય ઉપદેશ આપ્યો છે.તેને સહેલો કરી સમજાવો.તેને સમજવાની મને ખુબ તાલાવેલી છે.યોગેશ્વર ! આપે જે એ કહ્યું કે ભાર ઉઠાવવાની ક્રિયા અને તેનાથી જે શ્રમરૂપ ફળ હોય છે, તે બંને જ પ્રત્યક્ષ હોવાથી પણ ફક્ત વહેવાર મુલક જ છે.હકીકતમાં સત્ય નથી - તે તત્વ વિચારની સામે કઈ જ ઉભું ન રહી શકે.tele મારુ મન આ વિષયમાં ચક્કર ખાઈ રહ્યું  છે,આપના એ કહેવાનો અર્થ મારી સમજમાં નથી આવી રહ્યો.

 જડભરતે કહ્યું - પૃથ્વીપતિ ! આ દેહ પૃથ્વીનો વિકાર છે.પાપ વગેરેથી તેનો શું ભેદ છે ? જયારે તે કોઈ કારણે પૃથ્વી પર ચાલવા માંડે છે,ત્યારે તેનું ભારવાહી વગેરે નામ પડી જાય છે.તેના બે ચરણ છે,તેના ઉપર ક્રમથી ટખનાં,પિંડલી,ઘુટણો,જાંઘ,કમ્મર,વક્ષ:સ્થળ, ગળું અને ખભા વગેરે અંગો છે.ખભાની ઉપર લાકડાની પાલખી રાખેલી છે,તેમાં પણ સૌવીરરાજ નામનો એક પાર્થિવ વિકાર છે. જેમાં આત્મબુદ્ધિરૂપ અભિમાન કરવાથી તમે ‘હું સિંધુ દેશનો રાજા છું’આ પ્રબળ મદથી આંધળા થઇ રહ્યા છો.પરંતુ તેનાથી તમારી કોઈ મોટાઈ સિદ્ધ નથી થતી.હકીકતમાં તો તમે ખુબ જ ક્રૂર અને ધૃષ્ટ જ છો.તમે આ બિચારા દીનદુઃખીયા કહારોને બેગારમાં પકડીને પાલખીમાં જોતી રાખ્યા છે અને પછી મહાપુરુષોની સભામાં ઉચ્ચ થઇ થઈને વાતો બનાવો છો કે હું લોકોની રક્ષા કરનારો છું.એ તમને શોભા નથી આપતું.અમે જોઈએ છીએ આખા ચરાચર ભૂત કાયમ પૃથ્વીથી જ ઉત્તપન્ન થાય છે અને પૃથ્વિમાંજ લિન થઇ જાય છે,એટલે તેના ક્રિયાંભેદના કારણે જે જુદા જુદા નામો પડી ગયા છે-બતાવો જરા તેના સિવાય વ્યવહારનું બીજું શું મૂલ્ય હોઈ શકે ?

આવી રીતે ‘ પૃથ્વી ‘ શબ્દનો વ્યવહાર પણ ખોટો જ છે,હકીકત નથી કેમકે તે પોતાના ઉપાદનકારણ સૂક્ષ્મ પરમાણુઓમાં લિન થઇ જાય છે.અને જેના મળવાથી પૃથ્વીરૂપ કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે.તે પરમાણુ અવિદ્યાવશ મનથી જ કલ્પના કરેલી છે,હકીકતમાં તેની પણ સત્તા નથી.એવીરીતે બીજું પણ કઈ પતલુ -મોટું ,નાનું -મોટું ,કાર્ય-કારણ 

તથા ચેતન અને અચેતન વગેરે ગુણોથી યુક્ત દ્વૈત પ્રપજ્ઞ છે-તેને પણ દ્રવ્ય,સ્વભાવ,આશય,કાળ અને કર્મ વગેરે નામોવાળી ભગવાનની માયાનું જ કાર્ય માનો.વિશુદ્ધ પરમાર્થ રૂપ અદ્વિતીય તથા અંદર- બહારના ભેદથી રહિત પરિપૂર્ણ જ્ઞાન જ સત્ય વસ્તુ છે.તે સર્વાંન્તર્વર્તી અને સર્વથા નિર્વિકાર છે.તેનું જ નામ ‘ભગવાન’ છે અને તેને પંડીતલોકો ‘વાસુદેવ’ કહે છે.રહુગણ ! મહાપુરુષોની ચરણ ધૂળથી પોતાને નવડાવ્યા વગર ફક્ત તપ,યજ્ઞાદિ વૈદિક કર્મ,અન્નાદિનું દાન,અતિથિ સેવા,દીનસેવા વગેરે ગૃહસ્થોચિત્ત ધર્માનુષ્ઠાન,વેદાધ્યયન અથવા જળ,અગ્નિ અથવા સૂર્યની ઉપાસના વગેરે કોઈ પણ સાધનથી આ પરમાત્મ-જ્ઞાન પ્રાપ્ત નથી થઇ શકતું.તેનું કારણ એ છે કે મહાપુરુષોના સમાજમા કાયમ પવિત્ર કીર્તિ શ્રી હરિના ગુણોની ચર્ચા થતી રહે છે.તેનાથી વિષય વાર્તા તો નજદીક  જ નથી આવી શકતી.અને જયારે ભગવત્કથાનું કાયમ માટે સેવન કરવામાં આવે ત્યારે તે મોક્ષાકાંક્ષી પુરુષની શુદ્ધ .બુદ્ધિને  ભગવાન વાસુદેવમાં લગાવી દે છે.

પૂર્વ જન્મમાં હું ભરત નામનો રાજા હતો.ઐહિક અને પારલૌકિક બંને જાતના વિષયોથી વિરક્ત થઈને ભગવાનની આરાધનામાં જ લાગ્યું રહેતું હતું,તો પણ એક મૃગમાં આસક્તિ થઇ જવાથી મને પરમાર્થથી ભ્રષ્ટ થઈને આગલા જન્મમાં મૃગ બનવું પડ્યું.પરંતુ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની આરાધનાના પ્રભાવથી તે મૃગયોનિમાં પણ મારી પૂર્વ જન્મની સ્મૃતિ ભુલાઈ નહિ.તેનાથી હવે હું જન સંસર્ગથી ડરીને કાયમ અસંગભાવથી ગુપ્તરૂપથી જ ફરતો રહુ છું.સારાંશ એ છે કે વિરક્ત મહાપુરુષોના સત્સંગથી પ્રાપ્ત જ્ઞાનરૂપ ખડકથી મનુષ્યએ આ લોકમાં જ પોતાના બંધનો કાપી નાખવા જોઈએ.પછી શ્રી હરિની લીલાઓના કથન અને શ્રવણથી ભગવત્સ્મૃતિ બની રહેવાથી તે સરળતાથી જ સંસારમાર્ગને પાર કરીને ભગવાનને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

વધુ ઓગસ્ટ મહિનાની  ૩૧ મી તારીખે 

આ પોસ્ટ જમણી બાજુના કોલમમાં

 

 જૂન 

માસના (૧) કોલમમાં માં ઉપલબ્ધ છે,પ્રિય વાચકો.આપનો અભિપ્રાય તેમજ સૂચન જરૂર આપશો.

આભાર.

આ સાથે મારી નવલકથા"મોગરાના ફૂલ" મેળવવા સંપર્ક સાંધો:૭૩૨-૭૮૯-૫૪૬૯.(સંપર્ક ન થાય તો સંદેશો મુકો સંદેશામાં મોગરાનાફૂલ માટે કહેવું જરૂરી,ત્વરિત જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશું,અથવા ઈ-મેઈલ કરો સરનામું:ompainting@gmail.com )

આપ ઈ-બે પર પણ ખરીદી શકો છો.

હવે આ નવલકથા "મોગરાના ફૂલ" એમેઝોન  (કિન્ડલ બેઝ ) ઉપર " ઈ બુક " ના રૂપમાં ઉપલબ્ધ છે તથા બીજી પણ મારી ઈ બુકો જેવી કે ,ચાંદની રાત(ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ),મોરનો ટહુકારો (ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ),ચકાચકીનો માળો (ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ) અવધૂતી રંગ (નારેશ્વરના સંત ગુરુ શ્ર્રી રંગ અવધૂત મહારાજ વિષે ) ઉપલબ્ધ છે જેનો આપ લાભ લઇ શકો છો.

આભાર,

મહેન્દ્ર ભટ્ટના જય શ્રીકૃષ્ણ.

શ્રીમદ ભાગવત કથા ગુજરાતીમાં (ચતુર્થ સ્કંધ,અધ્યાય ૧-૩૧)

 

ૐ શ્રી ગણેશાય નમ:

શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણ 

ચતુર્થ સ્કંધ 

પહેલો અધ્યાય 

સ્વાયંભુવ મનુની કન્યાઓના વંશનું વર્ણન 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-વિદુરજી ! સ્વાયંભુવ મનુના મહારાણી શતરૂપાથી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ -આ બે પુત્રો સિવાય ત્રણ કન્યાઓ પણ થઇ હતી,તે આકૃતિ,દેવહુતિ અને પ્રસુતિ નામથી પ્રખ્યાત હતી.આકૃતિના,જોકે તેના ભાઈ હતા તો પણ મહારાણી શતરૂપાની અનુમતિ લઈને તેને રુચિ પ્રજાપતિ ની સાથે'પુત્રિકા ધર્મ'(પુત્રિકા ધર્મ ના અનુસાર કરાનારા વિવાહમાં તે શરત હોય છે કે કન્યાનો જે પહેલો પુત્ર થાય,તેને કન્યાના પિતા લઇ લેશે.)ના અનુસાર વિવાહ કર્યો.
પ્રજાપતિ રુચિ ભગવાનના અનન્ય ચિંતન ના કારણે બ્રહ્મતેજ થી સંપન્ન હતા.તેમને આકૃતિના ગર્ભથી એક પુરુષ અને સ્ત્રીનું જોડું ઉત્તપન્ન કર્યું.તેમાં જે પુરુષ હતો તે સાક્ષાત યજ્ઞસ્વરૂપધારી ભગવાન વિષ્ણુ હતા અને જે સ્ત્રી હતી તે ભગવાનથી ક્યારેય જુદા ન રહેનારી લક્ષ્મીજીના અંશસ્વરૂપા 'દક્ષિણાં'હતી.મનુજી પોતાની પુત્રી આકૃતિના પરમ તેજસ્વી પુત્રને ખુબ જ પ્રસન્નતાથી પોતાના ઘેર લઇ આવ્યા,અને દક્ષિણાને રુચિ પ્રજાપતિએ પોતાની પાસે રાખી.જયારે દક્ષિણાં વિવાહના યોગ્ય થઇ તો તેણે યજ્ઞ ભગવાનને જ પોતાના પતિના રૂપમાં પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા કરી, ત્યારે ભગવાન યજ્ઞ પુરુષે તેની સાથે વિવાહ કર્યા.તેનાથી દક્ષિણાને ખુબ સંતોષ થયો.ભગવાને પ્રસન્ન થઈને તેનાથી બાર પુત્રો ઉત્તપન્ન કર્યા.તેમના નામ -તોષ,પ્રતોષ,સંતોષ,ભાદર,શાંતિ,ઇહસ્પતિ,ઈધમ,કવિ,વિભુ,સ્વહ,સુદેવ,અને રોચન.આ જ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં 'તુષિત'નામના દેવતા થયા.તે મન્વંતરમાં મરીચિ વગેરે સપ્તર્ષિ હતા.ભગવાન યજ્ઞ જ દેવતાઓના અધિકાર ઇન્દ્ર હતા.અને ખુબ જ પ્રભાવશાળી પ્રિયવ્રત તેમ જ ઉત્તાનપાદ મનુપુત્ર હતા.તે મન્વંતર તેઓ બંનેને પુત્રો,પૌત્રો,અને દોહીત્રોના વંશથી છવાઈ ગયો.

પ્યારા વિદુરજી ! મનુજીએ તેમની બીજી કન્યા દેવહૂતિને કર્દમજીને પરણાવી હતી.તેના સંબંધમાં પહેલા તમે બધું સાંભળી ચુક્યા છો.ભગવાન મનુએ પોતાની ત્રીજી કન્યા પ્રસુતિનો વિવાહ બ્રહ્માજીના પુત્ર દક્ષપ્રજાપતિ સાથે કર્યો હતો.તેમની વિશાલ પરંપરા તો આખી ત્રિલોકીમાં ફેલાયેલી છે.

હું કર્દમજીની નવ કન્યાઓનું ,જે નવ બ્રહ્મર્ષિથી વિવાહિત કરી હતી.પહેલા જ વર્ણન કરી ચુક્યો છું.હવે તેમની વંશપરંપરાનું વર્ણન કરું છું,સાંભળો.મરીચિ ઋષિની પત્ની કર્દમજીની પુત્રી કલા થી કશ્યપ અને પૂર્ણિમા નામના બે પુત્રો થયા.જેમના વંશથી આ આખુંય જગત ભરાયેલું છે.શત્રુતાપન વિદુરજી ! પૂર્ણિમાના વીરજ અને વિશ્વગ્ નામના બે પુત્રો તથા દેવકુલ્યા નામની એક કન્યા થઇ.અહીં બીજા જન્મમાં શ્રી હરિના ચરણોને ધોવાથી દેવનદી ગંગાના રૂપમાં પ્રગટ થઇ.સ્ત્રીની પુત્રી અનસૂયાથી દત્રાત્રેય,દુર્વાશા,અને ચંદ્રમા નામના ત્રણ પરમ યશસ્વી પુત્રો થયા.તે ક્રમથી ભગવાન વિષ્ણુ,શંકર અને બ્રહ્માના અંશથી ઉત્તપન્ન થયા હતા

વિદુરજીએ પૂછ્યું -ગુરુજી ! એ બતાવો કે જગતની ઉત્ત્પત્તિ સ્થિતિ અને અંત કરનારા આ સર્વશ્રેષ્ઠ દેવોએ અત્રીમુનિને ત્યાં શું કરવાની ઈચ્છાથી જન્મ લીધો હતો ?

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું - જયારે બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ મહર્ષિ મુસીબતોની કોઈ પણ પરવા કર્યા વિના એક પગ ઉપર ઉભા રહ્યા.તે વખતે તેઓ મનમાં ને મનમાં એ જસ્ત્રીને શ્રુષ્ટિ રચવા આજ્ઞા આપી,ત્યારે તેઓ પોતાની સહધર્મિણી ની સાથે તપ કરવા માટે ઋક્ષનામના કુલ પર્વત ઉપર ગયા.ત્યાં પલાસ અને અશોકના વિશાળ વૃક્ષોનું વન હતું. તેના બધા વૃક્ષો ફૂલોના ગુચ્છાથી લદાયેલા હતા અને તેમાં બધી બાજુ નિર્વિન્ધિયા નદીનું પાણીનો કલ કલ અવાજ ગુંજતો રહેતો હતો.તે વનમાં તે મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રાણાયામ દ્વારા ચિત્તને વશમાં કરીને સો વર્ષ સુધી ફક્ત વાયુ પી ને ઠંડી ગરમી વગેરે  પ્રાર્થના કરતા હતા કે 'જે કોઈ સંપૂર્ણ જગતના ઈશ્વર છે હું તેમની શરણમાં છું,તે મને પોતાના જેવુંજ સંતાન આપે'

ત્યારે તે જોઈને કે પ્રાણાયામ રૂપી ઈધણથી પ્રજ્વલિત થયેલું અત્રીમુનિનું તેજ તેમના માથાથી નીકળી ત્રણેય લોકોને તપાવી રહ્યું છે.-બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને મહાદેવ -ત્રણેય જગત્પતિઃ તેમના આશ્રમ ઉપર આવ્યા. તે વખતે અપ્સરા,મુનિ,ગંધર્વ,સિદ્ધ,વિદ્યાધર અને નાગ-તેમના સુયશ ગાઈ  રહ્યા હતા. તે ત્રણેયના એક જ સાથે પાદુર્ભાવ થવાથી અત્રીમુનિનું હૃદય પ્રકાશિત થઇ ઉઠ્યું.તેમને એક પગે ઉભા   ઉભા જ તે દેવ  દેવોને જોયા અને પછી પૃથ્વી પર દંડાની જેમ સૂઈને પ્રણામ કર્યા પછી અર્ઘય,પુષ્પો  વગેરેથી પૂજાની સામગ્રી હાથમાં લઇ તેમની પુંજા કરી.તે ત્રણેય પોત પોતાના વાહનો -હંસ,ગરુડ અને બળદ ઉપર ચઢેલા તથા પોતાના કમંડળ ,ચક્ર,ત્રિશુલ વગેરે ચિન્હોથી સુશોભિત હતા.તેમની આંખોથી કૃપાની વર્ષા થઇ રહી હતી.તેમના મોઢા પર મંદ હાસ્યની રેખા હતી.-જેનાથી તેમની પ્રસન્નતા ઝળકી રહી હતી.તેમના તેજથી અંજાઈને મુનિવરે પોતાની આંખો બંધ કરી લીધી.તે ચિત્તને તેમની તરફ લગાવીને હાથ જોડી અતિમધુર અને સુંદર ભાવપૂર્ણ વચનોમાં લોકોમાં સહુથી મોટા તે ત્રણેય દેવોની પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

અત્રીમુનિએ કહ્યું -ભગવન ! દરેક કલ્પની શરૂઆતમાં જગતની ઉત્તપત્તિ,સ્થિતિ અને સંહાર ને માટે જે માયાના સતવાદી ત્રણેય ગુણોના વિભાગ કરીને જુદા જુદા શરીર ધારણ કરે છે- તે બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને મહાદેવ આપ જ છો, હું આપણે પ્રણામ કરું છું.કહો - મેં જેમને બોલાવ્યા હતા ,આપણામાંથી કોણ મહાનુભાવ છે?કેમકે મેં તો સંતાન પ્રાપ્તિની ઈચ્છાથી ફક્ત એક સુરેશ્વર ભગવાનનું સ્મરણ કર્યું હતું.પછી આપ ત્રણેયે અહીં પધારવાની કૃપા કેવી રીતે કરી ? આપલોકો સુધી તો દેહધારીયોના મનની ગતિ નથી,એટલા માટે મને ખુબ આશ્ચર્ય થૈ રહ્યું છે. આપલોકો કૃપા કરીને મને તેનું રહસ્ય બતાવો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે- સમર્થ વિદુરજી ! અત્રીમુનિના વચન સાંભળીને તે ત્રણેય દેવો હસ્યાઅને તેમને મધુર વાણીમાં કહેવા લાગ્યા.

દેવતાઓએ કહ્યું - બ્રહ્મન ! તમે સત્યસંકલ્પ છો.એટલે જેમ તમે જેવો સંકલ્પ કર્યો હતો,તેજ થવું જોઈએ.તેનાથી વિરુદ્ધ કેવી રીતે થઇ શકતું હતું ? તમે જે 'જગદીશ્વર'નું ધ્યાન કરતા હતા તે અમે ત્રણેય છીએ.પ્રિય મહર્ષિ ! તમારું કલ્યાણ થાઓ,તમારે ત્યાં અમારાજ અંશ સ્વરૂપ ત્રણ જગદવિખ્યાત પુત્રો ઉત્તપન્ન થશે અને તમારા સુંદર યશનો વિસ્તાર કરશે.

તેમને દસ પ્રકારના અમિષ્ટ વરદાન આપીને તથા પતિ પત્ની બંનેથી ખુબ જ પૂંજિત થઈને જોતજોતામાં ત્રણેય સુરેશ્વર પોત પોતાના લોકમાં જતા રહ્યા.બ્રહ્માજીના અંશથી ચંદ્રમા,વિષ્ણુના અંશથી શ્રી દત્તાત્રેયજી,અને મહાદેવજીના અંશથી દુર્વાશા ઋષિ અત્રિના પુત્રરૂપે પ્રગટ થયા.હવે અંગિરા ઋષિની સંતાનોનું વર્ણન સાંભ0ળો.

અંગિરાની પત્ની શ્રદ્ધાને સિનીવાળી,કુહૂ,રાંકા અને અનુમતિ-આ ચાર કન્યાઓને જન્મ આપ્યો.તેના સિવાય તેના સાક્ષાત ભગવાન ઉતથ્યજી અને બ્રહ્મનિષ્ઠ બૃહસ્પતિજી - એ બે પુત્રો પણ થયા.જે સ્વરોચીય મન્વંતરમાં વિખ્યાત થયા. 

તેમાં અગસ્ત્યજી બીજા જન્મમાં જઠરાગ્નિ થયા.વિશ્ર્વા મુનિની ઇડવિડાના ગર્ભથી યક્ષરાજ કુબેરનો જન્મ થયો.અને તેમની બીજી પત્ની કેશિનીથી રાવણ,કુમ્ભકર્ણ તેમ જ વિભીષણ ઉત્તપન્ન થયા.

મહામતિ !  મહર્ષિ પુલહની સ્ત્રી પરમ સાધ્વી ગતિથી કર્મશ્રેષ્ઠ,વરિયાં અને સહિષ્ણુ - આ ત્રણ પુત્ર ઉત્તપન્ન થયા.તેવી રીતે ક્રતુની પત્ની ક્રિયાને બ્રહ્મતેજથી દેદીપ્યમાન વાલખિલ્યાદિ સાઈઠ હજાર ઋષિયોને જન્મ આપ્યો.શત્રુતાપન વિદુરજી ! વશિષ્ઠજીની પત્ની ઉર્જા(અરૂંધતી)થી ચિત્રકેતુ વગેરે સાત વિશુદ્ધ ચિત્ત બ્રહ્મર્ષિઓનો જન્મ થયો.તેમના નામ ચિત્રકેતુ,સુરોંચી,વિરાજ,મિત્ર,ઉસ્વણ,બાસુભ્રુદ્યાંન,અને દ્યુમાંન હતા.તેના સિવાય તેની બીજી પત્નીથી શક્તિ વગેરે બીજા પણ કેટલાય પુત્ર થયા.અથર્વા મુનિની પત્ની ચિત્તિને દધીચિ,નામના એક તપોનિષ્ઠ પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો,જેનું બીજું નામ અશ્વશિરા પણ હતું.હવે મૃગુના વંશનું વર્ણન સાંભળો.

મહાભાગ ભૃગુજીએ પોતાની ભાર્યા ખ્યાતિથી ધાતા અને વિધાતા નામના પુત્ર તથા શ્રી નામની એક ભગવત્પરાયણ કન્યા ઉત્તપન્ન કરી.મેરુ ઋષિએ પોતાની આયાતી અને નિયતિ નામની કન્યાઓ ક્રમથી 

ધાતા અને વિધાતાને પરણી,તેનાથી તેના મુકુંદ અને પ્રાણ નામના પુત્ર થયા.તેમાંથી મુકુન્દના માર્કન્ડેય અને પ્રાણના મુનિવર વેદશિરાનો જન્મ થયો.ભૃગુજીના એક કવિ નામના પુત્ર પણ હતા.તેમના ભગવાન ઉશના (શુક્રાચાર્ય)થયા.વિદુરજી ! આ બધા મુનીશ્વરોએ પણ સંતાન ઉત્તપન્ન કરીને સૃષ્ટિનો વિસ્તાર કર્યો.આવી રીતે મેં તમને આ કર્દમજીના દોહીત્રોના સંતાનોનું વર્ણન સંભળાવ્યું.જે પુરુષ તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે તેના પાપોનું તે તત્કાલ નાશ કરી નાખે છે.

બ્રહ્માજીના પુત્ર દક્ષ પ્રજાપતિએ માનુનંદિની પ્રસુતિ સાથે વિવાહ કર્યો.તેનાથી તેમણે સુંદર આંખોવાળી સોળ કન્યાઓ ઉત્તપન્ન કરી.ભગવાન દક્ષને તેમાંથી તેર ધર્મોને,એક અગ્નિને,એક સમસ્ત પિતૃગણને અને એક સંસારનો સંહાર કરનારા તથા જન્મ મૃત્યુથી છોડાવનારા ભગવાન શંકરને આપી.શ્રદ્ધા,મૈત્રી,દયા, શાંતિ,તુષ્ટિ,પુષ્ટિ,કિયા,ઉન્નતિ,બુદ્ધિ, મેધા,તિતિક્ષા ,હવી અને મૂર્તિ-તે ધર્મની પત્નીઓ છે.તેમાંથી શ્રદ્ધા એ શુભ,મૈત્રીએ પ્રસાદ,ડાયાએ અભય,શાંતિએ સુખ,તુશ્ટીએ મોદ અને પુષ્ટિએ અહંકારને જન્મ આપ્યો.ક્રિયાએ યોગ,ઉન્નતીએ દર્પ,બુદ્ધિએ અર્થ,મેઘાએ સ્મૃતિ,તિતિક્ષાએ ક્ષેમ,અને હવી(લજ્જા) એ પ્રશ્રય(વિનય)નામના પુત્ર ઉત્તપન્ન કર્યાં.સમસ્ત ગુણોની ખાણ મૂર્તિદેવીએ નરનારાયણ ઋષિયોને જન્મ આપ્યો.તેમના જન્મ થવાથી આ આખાય વિશ્વે આનંદિત થઈને પ્રસન્નતા પ્રગટ કરી.તે વખતે લોકોના મન,ડીશો,વાયુ,નદી અને પર્વત- બધામાં પ્રસન્નતા છવાઈ ગઈ.આકાશમાં માંગલિક વાજા વાગવા લાગ્યા,દેવતા લોકો ફૂલોની વર્ષા કરવા લાગ્યા.મુનિ પ્રસન્ન થઈને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા,ગંધર્વ અને કિન્નર ગાવા લાગ્યા.અપ્સરાઓ નાચવા લાગી.આવી રીતે તે સમયે ખુબ જ મોટો આનંદ મંગલ થયો તથા બ્રહ્માદિ સમસ્ત દેવતાઓ સ્ત્રોત્ર દ્વારા ભગવાનની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

દેવતાઓએ કહ્યું- જેવી રીતે અક્ષમ જાતજાતના રૂપોની કલ્પના કરી લેવામાં આવે છે-તેવી જ રીતે જેમને તેમની માયા દ્વારા પોતાના સ્વરૂપની  અંદર આ સંસારની રચના કરી છે અને પોતાના તે સ્વરૂપને પ્રકાશિત કરવા માટે આ સમયે આ ઋષિ વિગ્રહ સાથે ધર્મના ઘરમાં પોતાની જાતે પ્રગટ કર્યાં છે.તે પરમપુરુષને અમારા નમસ્કાર છે.જેના તત્વનો શાશ્ત્રના આધાર પાર ફક્ત આપણે લોકો  અનુમાન જ કરીયે છીએ,પ્રત્યક્ષ નથી કરી શકતા- તેજ ભગવાને દેવતાઓને સંસારની મર્યાદામાં કોઈ ગરબડ ન થાય તેટલા માટે સત્વગુણથી ઉત્તપન્ન કર્યાં છે.હવે તેઓ પોતાના કરુણામય નેત્રોથી-જે બધીજ શોભા અને સૌંદર્યના નિવાસસ્થાન નિર્મલ દિવ્ય કમળનેપણ નીચું દેખાડનારું છે-અમારી બાજુ જુઓ.

પ્યારા વિદુરજી ! પ્રભુનું સાક્ષાત દર્શન થતા દેવતાઓએ તેમની એવી રીતે પ્રાર્થના અને પુંજા કરી.તે દરમ્યાન ભગવાન નરનારાયણ બંને ગંધમાદન પર્વત ઉપર ચાલ્યા ગયા.ભગવાન શ્રી હરિના અંશભૂત તે નર નારાયણ જ આ સમયે પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે યદુકુળભૂષણ શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના જેવાજ શ્યામવર્ગ ,કુરુકુલતિલક અર્જુનના રૂપમાં અવતરિત થયા  છે 

અગ્નિદેવની પત્ની સ્વહએ અગ્નિના જ અભિમાની પાવક,પવમાન અને શુચિ - એ ત્રણ પુત્રો ઉત્ત્પન્ન કર્યાં.એ ત્રણેય હવન કરેલા પદાર્થોનું ભક્ષણ કરનારા છે.એ ત્રણેયથી પિસ્તાલીસ પ્રકારના અગ્નિ બીજા ઉત્તપન્ન થયા.તેઓ જ તેમના ત્રણ પિતા અને એક પિતામહને સાથે લઈને ઓગણપચાસ અગ્નિ કહેવાય.વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણ વૈદિક યજ્ઞ કર્મમાં જે ઓગણપચાસ અગ્નિઓનાં નામોથી આગ્નેયી ઇષ્ટિયો કરે છે તેઓ તે જ છે.

અગ્નિરપાત,બરહીપદ, સોમય અને આજયપ  - તે પીટર છે,તેમાં સાંગનીક પણ છે અને નિરઅગ્નિક પણ.આ બધા પિતરોની પત્ની દક્ષકુમારી સ્વધા છે.આ પિત્તરોથી સ્વધાને ધારિણી અને વયુના     નામની બે કન્યાઓ થઇ. તે બંનેજ જ્ઞાન વિજ્ઞાનમાં પારંગત અને બ્રહ્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ કરનારી થઇ.મહાદેવજીની પત્ની સતી હતી,તે બધા પ્રકારથી પોતાના પતિદેવની સેવામાં સંલગ્ન રહેનારી હતી.પરંતુ તેના પોતાના ગુણ અને શીલના જેવા કોઈ પુત્ર ન થયો.કેમકે સતીના પિતા દક્ષે વગર કોઈ અપરાધે શિવજીના  વિરુદ્ધ આચરણ કર્યું હતું,એટલામાટે સતીએ યુવાવસ્થામાં જ ક્રોધવશ યોગના દ્વારા જાતેજ પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરી નાખ્યો હતો.

અધ્યાય બીજો 

ભગવાન શિવ અને દક્ષ પ્રજાપતિનું મનોમાલિન્ય  . 

વિદુરજીએ પૂછ્યું - બ્રહ્મન ! પ્રજાપતિ દક્ષ તો પોતાની દીક્રિયોથી ખુબ જ સ્નેહ રાખતા હતા,પછી તેમણે પોતાની કન્યા સતીનો અનાદર કરીને શીલવાનોમાં બધાથી શ્રેષ્ઠ શ્રી મહાદેવજીનો દ્વેષ કેમ કર્યો? મહાદેવજી પણ ચરાચરના ગુરુ ,વેર વગરના ,શાન્તિમૂર્ત,આત્મારામ અને જગતના પરમ આરાધ્યદેવ છે.તેનાથી ભલા વેર કોણ કરે ?

ભગવન ! તે સસરા અને જમાઈમાં એટલો વિરોધ શી રીતે થઇ ગયો,જેના કારણે સતીએ દુષ્યજ પ્રાણો સુધીની બલી આપી દીધી ? તે આપ મને કહો.

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું - વિદુરજી !પહેલા એકવાર પ્રજાપતિઓએ યજ્ઞમાં બધા મોટા મોટા ઋષિ,દેવતા,મુનિ અને અગ્નિ વગેરે પોત પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ભેગા થયા હતા.તે સમયે દક્ષ પ્રજાપતિએ પણ તે સભામાં પ્રવેશ કર્યો.તેઓ તેજથી સૂર્ય જેવા પ્રકાશમાંન હતા.અને તે વીશાળ સભાભવનનો અંધકાર દૂર કરી દેતા હતા.તેમને આવેલા જોઈને બ્રહ્માજી અને મહાદેવજીના સિવાય અગ્નિપર્યન્ત બધા સભાષદો તેમના તેજથી પ્રભાવિત થઈને પોતપોતાના સ્થાનો પરથી ઉભા થઇ ગયા.એવી રીતે બધા સભાષદો પાસેથી ખુબ જ સન્માન મેળવી તેજસ્વી દક્ષ જગતપિતા બ્રહ્માજીને પ્રણામ કરી પોતાના આસાન પર બેસી ગયા.

પરંતુ મહાદેવજીને પહેલેથી જ બેસેલા જોઈને તથા તેમનાથી અભ્યુત્થાનાદી ના રૂપમાં બિલકુલ આદર ન મળવાથી દક્ષ તેમનો આ વ્યવહાર સહન ન કરી શક્યા તેમણે તેમની તરફ ત્રાસી આંખે એવી રીતે જોયું માનો તેઓ ક્રોધાગ્નિથી સળગાવી દેશે.પછી કહેવા લાગ્યા-

'દેવતા અને અગ્નિઓની સાથે બધા બ્રહ્મર્ષિ ગણો મારી વાત સાંભળો. હું સમજ વગર કે દ્વેષવશ નથી કહેતો,પણ શિષ્ટાચારની વાત કરું છું.આ નિર્લજ્જ મહાદેવ બધા લોકપાલોની પવિત્ર કીર્તિને ધૂળમાં મેળવી રહ્યા છે.જુઓ,આ ઘમંડીએ સત્પુરુષોના આચરણને લાંછિત કરી માટીમાં મેળવી દીધું છે.વાંદરા જેવી આંખોવાળા આણે સાતપુરુર્ષો જેવી મારી સાવિત્રી જેવી મૃગનયની કન્યાનું અગ્નિ અને બ્રાહ્મણો સામે પાણિગ્રહણ કર્યું હતું.એટલે એક રીતે મારા પુત્ર જેવો થઇ ગયો છે.ઉચિત તો એ હતું કે તે ઉઠીને મારુ સ્વાગત કરે,મને પ્રણામ કરે પરંતુ તેણે વાણીથી પણ મારો સત્કાર ન કર્યો.હાય ! જેવી રીતે શુદ્રને કોઈ વેદ ભણાવી દે,તેવી રીતે મેં ઈચ્છા ન હોવા છતાં પણ ભાવથી એને મારી સુકુમારી કન્યા આપી દીધી.આણે સત્કર્મનો લોપ કરી નાખ્યો ,એ કાયમ અપવિત્ર રહે છે,ખુબ જ ઘમંડી છે,અને ધર્મની મર્યાદાઓને તોડી રહ્યો છે.એ પ્રેતોના નિવાસસ્થાન ભયંકર સ્મશાનોમાં ભૂત પ્રેતોને સાથે લઈને ફર્યા કરે છે.પૂરો ગાંડાની માફક માથાના  વાળ વિખેરી નાગો ઢાંગો ભટકે છે,ક્યારેક હસે છે,ક્યારેક રડે છે.તે કાયમ આખા શરીર પર ચિતાની અપવિત્ર ભસ્મ ચોળતો રહે છે,ગાળામાં ભૂતોના પહેરવા યોગ્ય માણસના માથાની મુંડમાળા અને આખા શરીરમાં હાડકાના ઘરેણાં પહેરતો રહે છે.તે બસ ખાલી નામનો જ શિવ છે,હકીકતમાં પૂરો અશિવ છે.-અમંગલરૂપ .જેવો તે જાતે મતવાલો છે તેવા જ મતવાલા તેને પ્યારા લાગે છે, ભૂત પ્રેત પ્રમથ વગેરે વગેરે તમોગુણી સ્વભાવવાળા જીવોનો તે નેતા છે.અરે !  મેં ખાલી બ્રહ્માજીના બહેકાવામાં આવીને આવા ભૂતોનો સરદાર ,આચાર વગરના અને દુષ્ટ સ્વભાવવાળાને  મારી ભોળી ભલી દીકરી પરણાવી દીધી.'

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! દક્ષે આવી રીતે મહાદેવજીને ખુબ બૂરું ભલું કહ્યું,તોપણ તેમણે તેનો કોઈ પ્રતિકાર ન કર્યો,તે પૂર્વવત નિશ્ચલ ભાવથી બેસી રહ્યા.તેનાથી દક્ષનો પારો તેનાથી પણ ઊંચો ચઢી ગયો,અને તે પાણી હાથમાં લઈને તેમને શ્રાપ આપવા તૈયાર થઇ ગયો.દક્ષે કહ્યું,'

'આ મહાદેવ દેવતાઓમાં ખુબ જ અધમ છે,હવેથી તેને ઇન્દ્ર-ઉપેન્દ્ર વગેરે દેવતાઓની સાથે તેને યજ્ઞમાં ભાગ ન મળે.'ત્યાં બેઠેલા મુખ્ય મુખ્ય સભાસદોએ તેને ખુબ જ ના પડી,પણ તેણે કોઈને ન સાંભળ્યા,મહાદેવજીને શ્રાપ આપી જ દીધો.પછી તે અત્યંત ક્રોધિત થઈને તે સભાથી નીકળીને પોતાના ઘેર ચાલ્યા ગયા.

જયારે શંકરજીના અનુયાયીઓમાં મુખ્ય નંદીશ્વરને ખબર પડી કે દક્ષે શ્રાપ આપ્યો છે,તો તે ક્રોધથી તપી ઉઠ્યો,અને તેણે દક્ષ અને તે બ્રાહ્મણોને ,જેમણે દક્ષના દુર્વચનોને અનુમોદન કર્યા

' હતા,ખુબ જ ભયંકર શ્રાપ આપ્યો. તેઓ બોલ્યા - 

'જે આ મરણ-ધર્મ શરીરમાં જ અભિમાન કરીને કોઈને પણ દ્રોહ ન કરનારા ભગવન શંકરને દ્વેષ કરે છે,તે ભેદ બુદ્ધિવાળો મૂર્ખ દક્ષ ,તત્વજ્ઞાનથી વિમુખ જ રહે.આ 'ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞ કરનારાઓ ને અક્ષય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે'વગેરે અર્થવાદરૂપ વેદવાક્યોથી મોહિત તેમ જ વિવેક ભ્રષ્ટ થઈને વિષયસુખની ઈચ્છાથી કપટધર્મમય ગૃહસ્થશ્રમમાં આસક્ત રહીને કર્મકાંડમાં જ લાગેલો રહે છે.તેની બુદ્ધિ દેહાદિમાં આત્મભાવનું ચિંતન કરનારી છે,તેના દ્વારા તેણે આત્મસ્વરૂપ ભુલાવી દીધું છે.તે સાક્ષાત પશુના જેવો છે,એટલે અત્યંત સ્ત્રીલંપટ થાય અને તેનું મોઢું બકરાનું થઇ જાય.આ મૂર્ખ કર્મમયી અવિદ્યાને જ વિદ્યા સમજે છે.એટલા માટે તે અને જે લોકો ભગવાન શંકરનું અપમાન કરનારા આ દુષ્ટની પાછળ પાછળ ચાલનારા છે,તે બધા આ સંસારચક્રમાં પડ્યા રહે.વેદવાણીરૂપ લતા ફલશ્રુતિ રૂપ પુષ્પોથી સુશોભિત છે,તેના કર્મફળસ્વરૂપ મનમોહક ગંધથી તેનું ચિત્ત ક્ષુબ્ધ થઇ રહ્યું છે,તેનાથી આ શંકરદ્રોહી કર્મોની જાળમાં જ ફસાયેલા રહે.આ બ્રાહ્મણલોકો ભક્ષયાભક્ષના  વિચારને છોડીને ફક્ત પેટ પાળવાને માટે જ વિદ્યા,તપ,વ્રત વગેરેનો આશ્રય લઇ તથા ધન,શરીર અને ઇન્દ્રિયોના સુખને જ સુખ માનીને -તેનાજ ગુલામ બનીને ભીખ માંગતા ભટક્યા કરે.'

નંદીશ્વરના મોઢાથી આ પ્રકારે બ્રાહ્મણકુળના માટે શ્રાપ સાંભળીને તેના બદલામાં મૃગુજીએ આ દુસ્તર શ્રાપરૂપ બ્રહ્મદંડ આપ્યો.

'જે લોકો શિવભકત છે,તથા જે તે ભક્તોના અનુયાયીઓ છે.તે શત શાસ્ત્રોના વિરુદ્ધ  આચરણ કરનારા અને પાખંડી થાય.જે લોકો શૌચાચાર વિહીન મંદબુદ્ધિ તથા જટા,રાખ અને હાડકાને ધારણ કરનારા છે,-તે જ શૈવ સંપ્રદાયમાં દીક્ષિત થાય,જેમાં સૂર અને આસવ જ દેવતાઓની જેવા આદરણીય છે.અરે ! તમે લોકો જે ધર્મમર્યાદાના સંસ્થપાક તેમ જ વર્ણાશ્રમિયોના રક્ષક વેદ,અને બ્રાહ્મણોની નિંદા કરો છો. ખબર પડે છે તમે પાખંડનો આશરો લઇ રાખ્યો છે.આ વેદમાર્ગ જ લોકો માટે કલ્યાણકારી અને અને સનાતન માર્ગ છે.પૂર્વપુરુષ તેના પર ચાલતા આવ્યા છે.અને તેના મૂળ સાક્ષાત વિષ્ણુભગવાન છે.તમેલોકો સત્પુરુષોના પરમ પવિત્ર અને સનાતન માર્ગરૂપ વેદની નિંદા કરો છો-એટલા માટે તે પાખંડ માર્ગમાં જાઓ,જેમાં ભૂતોના સરદાર તમારા ઇષ્ટદેવ નિવાસ કરે છે.'

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! ભૃગુ ઋષિએ આ પ્રમાણે શ્રાપ આપવાથી ભગવાન શંકર કૈક ખિન્ન જેવા થઇ ત્યાંથી પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ચાલ્યા ગયા.ત્યાં પ્રજાપતિ લોકો જેઓ યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા,તેમાં પુરુસોત્તમ શ્રી હરિ જ ઉપાસ્ય દેવ હતા.અને તે યજ્ઞ એક હજાર વર્ષમાં પૂરો થવાનો હતો.તેને સમાપ્ત કરીને તે પ્રજાપતિયોંએ શ્રી ગંગા જમુના સંગમમાં યજ્ઞાન્ત સ્નાન કર્યું અને પછી પ્રસન્ન મનથીતે પોતપોતાના સ્થાનોમાં જતા રહ્યા.

અધ્યાય ત્રીજો 

સતીનો પિતાને ત્યાં યજ્ઞયોત્સવમાં  જવાનો આગ્રહ કરવો.   

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! આવી રીતે તે સસરા અને જમાઈને  એક બીજામાં વેર વિરોધ રાખતા ખુબ જ ઘણો સમય નીકળી ગયો. તે વખતે બ્રહ્માજીએ દક્ષને સમસ્ત પ્રજાપતિઓનો અધિપતિ બનાવી દીધો.તેનાથી તેનું ગર્વ ખુબ જ વધી ગયું.તેણે ભગવાન શંકર વગેરે બ્રહ્મનિષ્ઠો ને યજ્ઞભાગ ન આપીને તેનો તિરસ્કાર કરતા કરતા પહેલા તો વાજપેય યજ્ઞ કર્યો,અને પછી બૃહસ્પતિસવ નામનો મહાયજ્ઞ આરંભ કર્યો.તે યજ્ઞોત્સવમાં બધા બ્રહ્મર્ષિ,દેવર્ષિ,પિતર,દેવતા વગેરે પોતપોતાની પત્નીઓ સાથે આવ્યા,તે બધાએ મળીને ત્યાં માંગલિક કાર્ય સંપન્ન કર્યા અને દક્ષના દ્વારા તેમનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.

તે સમયે આકાશમાર્ગે જનારા દેવતાઓ અંદરોદર તે યજ્ઞની વાતો કરતા જતા હતા.તેમના મોઢેથી દક્ષકુમારી સતીએ પોતાના પિતાના ઘેર થનારા યજ્ઞની વાત સાંભળી લીધી.તેમણે જોયું કે અમારા નિવાસસ્થાન કૈલાસની પાસેથી થઈને બધી બાજુથી ચંચળ નેત્રોવાળા ગંધર્વો અને યક્ષોની સ્ત્રિયો ચમકતા કુંડળ અને હાર પહેરીને ખુબ સાજી ધજી પોત પોતાના પતીયોની સાથે વિમાનો પર બેસીને તે યજ્ઞોત્સવમાં જય રહી છે.તેનાથી તેને પણ ઉત્સુકતા થઇ અને તેણે પોતાના પતિ ભગવાન ભૂતનાથને કહ્યું .

સતીએ કહ્યું - વામદેવ ! સાંભર્યું છે,આ વખતે આપના સસરા દક્ષપ્રજાપતિને ત્યાં ઘણો મોટો 

યજ્ઞોત્સવ થઇ રહ્યો છે,જુઓ,આ બધા દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે,જો આપની ઈચ્છા હોય તો આપણે પણ જઇયે.આ સમયે પોતાના અત્મિયોથી મળવા માટે મારી બહેનો પણ પોતપોતાના પતીયો સાથે ત્યાં જરૂર આવશે.હું પણ એવું ઈચ્છું છું કે આપની સાથે ત્યાં જઈને માતા પિતાના આપેલા ઘરેણાં,કપડાં,વગેરે ઉપહારમાં સ્વીકાર કરું.ત્યાં પોતાના પતીયોથી સમ્માનિત બહેનો,માસીઓ અને સ્નેહદ્રહ્રદય માતાજીને જોવા મારુ મન ખુબ જ દિવસોથી ઉત્સુક છે.કલ્યાણમય ! તે સીવટય ત્યાં મહર્ષિઓનો રચેલો શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ પણ જોવા મળશે.અજન્મા પ્રભુ ! તમો જગતના ઉત્તપત્તિના હેતુ છો.આપની માયાથી રચેલું આ પરમ આશ્ચર્યમય ત્રિગુણાત્મક જગત આપમાં જ દેખાઈ રહ્યું છે.પરંતુ હું તો સ્ત્રી સ્વભાવ હોવાને કારણે તમારા તત્વથી અનભિજ્ઞ અને ખુબ જ દીન છું.એટલા માટે આ સમયે મારી જન્મભૂમિ જોવા કહું બ જ ઉત્સુક થઇ રહી છું.જન્મ રહિત નીલકંઠ ! જુઓ - એમાં કેટલીક સ્ત્રિયો તો એવી છે કે જેનો દક્ષથી કોઈ સંબંધ પણ નથી.છતાંપણ તેઓ પોતપોતાના પતીયો સાથે ખુબ સાજી ધજીને ટોળે ટોળામાં ત્યાં જઈ રહી છે.ત્યાં જનારી આ દેવાંગનાઓ ના રાજહંશ જેવા સફેદ વિમાનોથી આકાશમંડળ કેટલું સુશોભીત થઇ  રહ્યું છે.સુરશ્રેષ્ઠ ! આવી અવસ્થામાં  આપણા  પિતાને ત્યાં ઉત્સવના સમાચાર મેળવીને તેમની દીકરીનું શરીર તેમાં સમ્મલિત થવા માટે કેમ ન છટપટાવે.

પતિ, ગુરુ અને માતા પિતા વગેરે સૃહ્રદયોને ત્યાં તો વગર બોલાવ્યે પણ જઈ શકીયે છીએ,.એટલે દેવ !  

તમો મારા પર પ્રસન્ન થાઓ,આપને મારી ઈચ્છા અવશ્ય પુરી કરવી જોઈએ.તમો ખુબ જ કરુણામય છો,ત્યારે તો પરમ જ્ઞાની હોવા છતાં આપે મને આપના અડધા અંગમાં સ્થાન આપ્યું છે.હવે મારી આ આજીજી પર ધ્યાન આપી મને અનુગૃહીત કરો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-પ્રિયા સતીજીએ આવી રીતે પ્રાર્થના કરવાથી પોતાના અત્મિયોના પ્રિય કરનારા ભગવાન શંકરને દક્ષપ્રજાપતિના તે મર્મભેદી દુર્વચનરૂપ બાણોની યાદ આવી ગઈ,જે તેમણે બધા પ્રજાપતિયોં સામે કહ્યા હતા.ત્યારે તેઓ હસીને બોલ્યા.

ભગવાન શંકરે કહ્યું - સુંદરી ! તમે જે કહ્યું કે પોતાના બંધુજનને ત્યાં વગર બોલાવ્યે પણ જઈ શકીયે છીએ,તે તો બરાબર છે,પરંતુ એવું ત્યારે કરવું જોઈએ જયારે તેમની દ્રષ્ટિ ખુબ જ પ્રચલ દેહાભિમાનથી ઉત્તપન્ન થયેલા મદ અને ક્રોધને કારણે દ્વેષ દોષથી ભરેલી ન હોય, વિદ્યા,તપ,ધન,સુદ્રઢ શરીર,યુવાવસ્થા અને ઉચ્ચ કુલ -આ છ સત્પુરુષના તો ગુણ છે,પરંતુ નીચ પુરુષોમાં એજ ગુણો અવગુણ થઇ જાય છે. કેમકે તેમાં તેનું અભિમાન વધી જાય છે,અને દ્રષ્ટિ દોષયુક્ત થઇ જાય છે.તેમજ વિવેકશક્તિ નાશ પામે છે.એટલા માટે તેઓ મહાપુરુષોનો પ્રભાવ નથી જોઈ શકતા.તેનાથી તેઓ પોતાને ત્યાં આવેલા પુરુષોને કુટિલ બુદ્ધિથી ભ્રમર ચઢાવીને રોષભરી દ્રષ્ટિથી જુએ છે,તે અવ્યવસ્થિત ચિત્ત લોકોને ત્યાં 'આ અમારા ભાઈ છે' એવું સમજીને ક્યારેય ન જવું જોઈએ.દેવી ! શત્રુઓના બાણોથી વીંધાઈ જવા છતાં એવું દુઃખ નથી થતું ,જેવું પોતાના ક્તુબુદ્ધિ સ્વજનોના કુટિલ વચનોથી થાય છે.કેમકે બાણોથી શરીર છિન્નભિન્ન થઇ જવાથી તો જેમ તેમ નિંદ્રા આવી જાય છે,પરંતુ કુવાક્યોથી મર્મસ્થાન વિઢવ થઇ જવાથી તો મનુષ્ય હૃદયની પીડાથી દિવસ રાત બેચેન રહે છે.

સુંદરી ! હું અવશ્ય એ જાણું છું,કે તમે પરમોત્રતિને પ્રાપ્ત થયેલા દક્ષપ્રજાપતિ ને પોતાની બધીજ કન્યાઓમાં વધારે પ્રિય છો તો પણ  મારી આશ્રિત હોવાને કારણે તમને તમારા પિતાથી માન નહિ મળે,કેમકે તેઓ મરાઠી ખુબ જ બળે છે.જીવની ચિત્તવૃત્તિને સાક્ષી અહંકારશૂન્ય મહાપુરુષોની સમૃદ્ધિને જોઈને જેના હૃદયમાં સંતાપ અને ઇન્દ્રિયોમાં દુઃખ થાય છે,તે પુરુષ તેના પદને સુગમતાથી તો પ્રાપ્ત નથી કરી શકતો.બસ,દૈત્યલોકો જેમ શ્રી હરિને દ્વેષ માને છે,તેવોજ તેણે કુંઢતો રહે છે.

સુમધ્યમે ! તમે કહી શકો છો કે આપને પ્રજાપતિયોંની સભામાં તેમનો આદર કેમ ન કર્યો.એટલે એમ સામે જવું,નમ્રતા દેખાડવી,પ્રણામ કરવા વગેરે ક્રિયાઓ તો લોકવ્યવહારમાં કરવામાં આવે છે,તત્વજ્ઞાનીઓ દ્વારા તે ખુબ જ સારા  ઢંગથી કરાય છે.તે અન્તર્યામીરૂપથી બધાના હૃદયમાં સ્થિર પરમપુરુષ વાસુદેવને જ પ્રણામ વગેરે કરે છે,દેહાભિમાની પુરુષને નથી કરતા,.વિશુદ્ધ અંત:કારણનું નામ જ 'વસુદેવ' છે,કેમકે તેમાં ભગવાન વાસુદેવનું અપરોક્ષ અનુભવ થાય છે.એ શુદ્ધ ચિત્તમાં સ્થિર ઈંદ્રિયાયીત ભગવાન વાસુદેવને જ હું નમસ્કાર કર્યા કરું છું.એટલા માટે પ્રિયે ! જેને પ્રજાપતીયોના યજ્ઞમાં,મારા દ્વારા કોઈ અપરાધ ન હોવા છતાં મારો કટુવાક્યોથી તિરસ્કાર કર્યો હતો.તે દક્ષ તમારા શરીરને ઉત્તપન્ન કરનારા પિતા છે,તો પણ મારા શત્રુ હોવાને કારણે તમને તેને અથવા તેના અનુયાયીઓને જોવાનો વિચાર પણ ન કરવો જોઈએ.જો તમે મારી વાત ન માનીને ત્યાં જશો,તો તમારે માટે સારું નહિ થાય,કેમકે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિનું પોતાના આત્મીયજનો દ્વારા અપમાન થાય છે,ત્યારે તે તત્કાલ તેના મરણનું કારણ બને છે.  

અધ્યાય ચોથો 

સતીનો અગ્નિપ્રવેશ.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! એટલું કહીને ભગવાન શંકર મૌન થઇ ગયા.તેમણે જોયુયુકે દક્ષને ત્યાં જવાદેવાથી કે  જવા દેવાથી રોકવાથી -બંને અવસ્થાઓમાં સતીના પ્રાણત્યાગની સંભાવના છે.અહીં સતીજી પણ ક્યારેક ભાઈઓને જોવાની ઈચ્છાથી બહાર આવતી અને ક્યારેક 'ભગવાન શંકર રિસાઈ ન જાય ' તે શંકાથી પાછી વળી જતી.એવી રીતે કોઈ વાત નક્કી ન કરી શકવાને કારણે તે દુવિધામાં પડી ગઈ-ચંચળ થઇ ગઈ.બંધુજનોને મળવાની ઇચ્છામાં વાંધો પડવાથી તે ઘણી બેસમજી થઇ ગઈ.સ્વજનોના સ્નેહવશ તેનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું અને તે આંખોમાં આસું ભરી વ્યાકુળ થઇ રડવા લાગી.તેનું શરીર થરથર કંપવા લાગ્યું અને તે અપ્રતિમ પુરુષ ભગવાન શંકર તરફ એવી રીતે ક્રોધભરી દ્રષ્ટિથી જોવા લાગી જાણે તેમને ભસ્મ કરી દેશે.શોક અને ક્રોધને તેના મનને બેચેન કરી નાખ્યું તથા સ્ત્રી સ્વભાવને કારણે તેની બુદ્ધિ મૂઢ થઇ ગઈ.જેમણે પ્રેમને કારણે તેને અડધું અંગ આપી દીધું હતું તે સત્પુરુષોના પ્રિય ભગવાન શંકરને પણ છોડીને તે લાંબી લાંબી શ્વાસો લેતી લેતી પોતાના માતાપિતાને ઘેર ચાલી નીકળી.સતીને એકદમ ઝડપથી એકલી જતા જોઈ શ્રી મહાદેવજીના માનીમાંન તેમ જ મદ વગેરે હજારો સેવક ભગવાન ના વાહન વૃષભરાજને આગળ કરી તથા બીજા પણ અનેકો પાર્ષદો અને યક્ષને સાથે લઇ ખુબ જ ગતિથી નિર્ભયતા પૂર્વક તેમની પાછળ ચાલી નીકળ્યા.તેમણે સતીને બળદ ઉપર સવાર કરાવી દીધા તથા મૈના પક્ષી ,ગેડ, દર્પણ અને કમલ વગેરે રમવાની સામગ્રી ,સફેદ છત્ર,ચેમ્બર અને માલા વગેરે રાજચિહ્ન,તથા ડુંડુંમ્ભી,શંખ અને વાંસળી વગેરે ગાવા વગાડવાના સામાનોથી સુસજ્જિત થઇ તેઓ તેમની સાથે ચાલી નીકળ્યા.

ત્યારપછી સતી પોતાના બધાજ સેવકોની સાથે દક્ષની યજ્ઞશાળામાં પહોંચી.ત્યાં વેદધ્વનિ કરનારા બ્રાહ્મણોમાં એકબીજામાં  હોડ લાગેલી હતી,કે બધાથી મોટા અવાજમાં કોણ બોલે,બધી બાજુ બ્રહ્મર્ષિ અને દેવતાઓ બેઠેલા હતા,તથા જ્યાં ત્યાં માટી,કંઠ,લોઢું,સોનુ,તાંબુંઅને ચર્મના પાત્રો રાખેલા હતા.ત્યાં પહોંચ્યા પાછી પિતા દ્વારા સતીની અવહેલના થઇ,તે જોઈ યજ્ઞકર્તા દક્ષના ભયથી સતીની માતા અને બહેનો સિવાય કોઈ પણ મનુષ્યે તેનો કોઈ પણ આદર સત્કાર ન કર્યો.તેની માતા તેમજ બહેનો જરૂર પ્રસન્ન થઇ,અને પ્રેમથી ગદગદ થઇ તેમણે સતીજી ને આદરપૂર્વક ગળે લગાવ્યા.પરંતુ સતીજીએ પિતાથી અપમાનિત થવાને કારણે બહેનોના કુશળ પ્રશ્નો સાથે પ્રેમપૂર્ણ વાર્તાલાપ,તથા માતા અને ભાભીયોએ સન્માનપૂર્વક આપેલા ઉપહાર અને સુંદર આસન વગેરેનો સ્વીકાર ન કર્યો.

સર્વલોકેશ્વરી દેવી સતીનો યજ્ઞમંડપમાં અનાદર તો થયો જ હતો,તેને તે પણ જોયું કે તે યજ્ઞમંડપમાં ભગવાન શંકરનું કોઈ સ્થાન આપવામાં નથી આવ્યું અને પિતા દક્ષ તેમનું ખુબ જ અપમાન કરી રહ્યાં

છે તેનાથી તેને ખુબ ક્રોધ થયો માનો,એવું જણાતું હતું કે તે તેના રોષથી સંપૂર્ણ લોકોને ભસ્મ કરી દેશે.દક્ષને કર્મમાર્ગના અભ્યાસથી ખુબ જ ઘમંડ આવી ગયું હતું.તેને શિવજીથી દ્વેષ કરતા જો ઈ સતી સાથે આવેલા ભૂત તેને મારવા તૈયાર થયા,તો દેવી સતીએ તેમને તેના તેજથી રોકી લીધા,અનેલોકોને સંભળાવતા પિતાની નિંદા

કરતી કરતી ક્રોધથી ખુબ જ લડખડાતી વાણીમાં બોલી.

દેવી સતીએ કહ્યું - પિતાજી ! ભગવાન શંકરથી મોટું તો આ સંસારમાં કોઈ નથી.તેઓ તો બધા દેહધારીયોના પ્રિય આત્મા છે.તેમનું ન કોઈ પ્રિય છે કે નતો કોઈ અપ્રિય,તેમ જ તેમને કોઈ પ્રાણીથી વેર નથી.તેઓ તો બધાના કારણ,તેમ જ સર્વરૂપ છે.તમારા સિવાય બીજું એવું કોણ છે જે તેમનો વિરોધ

 કરે ?દ્વિજ્વર !  એ જેવા લોકો બીજાઓના ગુણોમાં પણ દોષ જ કાઢતા હોય છે.પરંતુ કોઈ સાધુ લોકો એવું નથી કરતા.જે લોક -દોષ જોવાની વાત તો જુદી રહી-બીજાઓના થોડા ગુણોને પણ મોટા રૂપમાં જોવા ઈચ્છે છે તે બધામાં શ્રેષ્ઠ છે.દુઃખ એ છે કે આપે એવા મહાપુરુષો પર પણ દોષારોપણ જ કર્યું ,

જે દુષ્ટ પુરુષ આ શવરૂપ જડ શરીરને જ આત્મા માને છે,તે કદાચ ઇર્ષ્યાવશ કાયમ મહાપુરુષોની નિંદા કરે તો તે કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી.કેમકે મહાપુરુષો તો તેની એવી ચેષ્ટા ઉપર કોઈ ધ્યાન નથી આપતા.પરંતુ તેમના ચરણોની ધૂળ તેના એ અપરાધને ન સહન કરી તેનું તેજ નષ્ટ કરી દે છે.એટલે મહાપુરુષોની નિંદા જેવું  જધન્ય  કામ તે દુષ્ટ લોકોને જ શોભા દેતા હોય છે.જેમનું 'શિવ' બે અક્ષરનું નામ પ્રસંગવશ એકવાર પણ મોઢામાંથી નીકળી જવાથી મનુષ્યોના બધાજ પાપોનો તત્કાલ નાશ થઇ જાય છે.અને જેમની આજ્ઞાનું કોઈ ઉલ્લંઘન નથી કરી શકતું.અહો ! તેજ પવિત્રકીર્તિ મંગલમય ભગવાન શંકરને આપ દ્વેષ કરો છો.જરૂર તમો અમંગલરૂપ છો.

અરે ! મહાપુરુષોના મન મધુકર બ્રહ્માનંદમય રસનું પાન કરવાની ઈચ્છાથી જેમના ચરણકમાલોનું નિરંતર સેવન કાર્ય કરે છે.અને જેમના ચરણાર્વિન્દ સકામ પુરૂષોને તેમનો અમિષ્ટ ભોગ પણ આપે છે,તે વિશ્વબંધુ ભગવાન શિવથી તમો વેર કરો છો ? 

 તેઓ ફક્ત નામ માત્રના શિવ છે,તેમનો વેશ આશીવરૂપ-અમંગળ છે,તે વાતને આપ સિવાય અન્ય કોઈ દેવતા કદાચ નથી જાણતા,કેમકે જે ભગવાન શિવ સ્મશાનભૂમિસ્થ નરમુંડોની માલા ,ચિતાની ભસ્મ અને હાડકા પહેરે,વિખરાયેલી જટા,ભૂત પિશાચો સાથે સ્મશાનમાં વસે છે,તેમના જ ચરણોથી પડેલા નિર્માલ્યને બ્રહ્મા,વગેરે દેવતા પોતાના માથા ઉપર ધારણ કરે છે.જો નિરંકુશ લોકો ધર્મમર્યાદાની રક્ષા કરનારા પોતાના પૂજનીય સ્વામીની નિંદા કરે તો પોતાનામાં તેને દંડ આપવાની શક્તિ ન હોવાથી,કાન બંધ કરીને ચાલ્યા જાય અને કદાચ શક્તિ હોય તો બળપૂર્વક પકડીને તે બકવાસ કરનાર અમંગળરૂપ  દુષ્ટ જીભને કાપી નાખે.આ પાપને રોકવા જાતે પોતાના પ્રાણ પણ આપી દે,,એ જ ધર્મ છે.તમો ભગવાન નીલકંઠની નિંદા કરનારા છો,એટલા માટે આપથી ઉત્તપન્ન થયેલા આ શરીરને હું હવે ન રાખી શકું.,જો ભૂલથી કોઈ નિંદિત વસ્તુ ખવાઈ જાય તો તેને ઉલ્ટી કરીને કાઢી નાખીને જ મનુષ્યની શુદ્ધિ બતાવાય  છે. જે મહામુનિ પોતાના સ્વરૂપમાંજ ફર્યા કરે છે,તેમની બુદ્ધિ કાયમ વેદના વિધિનિષેધમય વક્યોનું અનુશરણ નથી કરતી.જેવી રીતે દેવતા અને મનુષ્યોની ગતિમાં ફેર રહે છે,તેવી રીતે જ્ઞાની અને અજ્ઞાનીની સ્થિતિ એક જેવી નથી હોતી.એટલા માટે મનુષ્યોનેજરૂરી છે કે  પોતાના જ ધર્મમાં સ્થિર રહીને બીજાના માર્ગની નિંદા ન કરે. પ્રવૃત્તિ(યજ્ઞ-યજ્ઞાદિ )અને નિવૃત્તિ(શામ-દામાદિ)-રૂપ બંને જ પ્રકારના કર્મ બરાબર છે.વેદમાં તેના જુદા જુદા રાગી અને વૈરાગી બે પ્રકારના અધિકારી બતાવાયા છે.એકબીજા વિરુદ્ધ હોવાને કારણે તે બંને પ્રકારના કર્મોનું  એકસાથે એક જ પુરુષના  દ્વારા આચરણ નથી કરી શકાતું. ભગવાન શંકર તો પરબ્રહ્મ પરમાત્મા છે,તેમને આ બંનેમાંથી કોઈ પણ પ્રકારનું કર્મ કરવાની જરૂર નથી.

પિતાજી ! અમારું એશ્વર્ય અવ્યક્ત છે,આત્મજ્ઞાની મહાપુરુષ જ તેનું સેવન કરી શકે છે.તમારી પાસે તે એશ્વર્ય નથી,અને યજ્ઞશાળાઓમાં યજ્ઞાત્રથી તૃપ્ત થઈને પ્રાણપોષણ કરનારા કર્મઠલોક તેની પ્રશંસા પણ નથી કરતા.તમો ભગવાન શંકરનો અપરાધ કરનારા છો.એટલે આપણા શરીરથી ઉત્તપન્ન આ નિંદનીય શરીરને મારે રાખીને શું કરવું છે.તમારા જેવા દુર્જન થી સબંધ હોવાથી મને લજ્જા આવે છે.જે મહાપુરુષોનો અપરાધ કરે છે તેનાથી થનારા જન્મને પણ ધિક્કાર છે.જે વખતે ભગવાન શિવ આપની સાથે મારા સબંધ બતાવતા મને મજાકમાં 'દાક્ષાયની' (દક્ષકુમારી)ના નામથી પોકારશે તે વખતે મને મજાક ભૂલીને ખુબ દુઃખ અને શરમ આવશે.એટલા માટે તેના પહેલા જ હું આપણા અંગથી ઉત્તપન્ન આ શવતૂલ્ય શરીરને છોડી દઈશ.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -કામાદિ શત્રુઓને જીતનારા વિદુરજી ! તે યજ્ઞમંડપમાં દક્ષને આવી રીતે કહીને દેવી સતી મૌન થઇ ઉત્તર દિશામાં જમીન ઉપર બેસી ગઈ.તેને આચમન કરીને પીળું  વસ્ત્ર ઓઢી  લીધું તથા આંખો નમાવીને શરીર છોડવા માટે યોગમાર્ગમાં સ્થિર થઇ ગઈ.તેણૅ આસનને સ્થિર કરીને પ્રાણાયામ દ્વારા પ્રાણ અને અપાનને એક કરીને નાડીચક્રમાં સ્થિર કર્યા,પછી ઉંડાનવાયુને નાભિચક્રથી ઉપર  ઉઠાવીને ધીરે ધીરે બુદ્ધિની સાથે હૃદયમાં સ્થાપિત કર્યા,તેના પછી અનિન્દિતા સતી તે હૃદયસ્થિત વાયુને કંઠમાર્ગથી ભૃકુટીયાઓની વચ્ચે લઇ ગઈ.આવી રીતે,જે શરીરને મહાપુરુષોના પણ પૂજનીય ભગવાન શંકરે કેટલીય વાર ખુબ જ આદરથી પોતાની ગોદમાં બેસાડી હતી,દક્ષ પર ક્રોધિત થઈને તેને ત્યાગવાની ઈચ્છાથી મહામનસ્વીની સતીએ પોતાના સંપૂર્ણ અંગોમાં વાયુ અને અગ્નિની ધારણા કરી.પોતાના પતિ જગદ્ગુરુ ભગવાન શંકરના ચરણકમળ મકરંદનું ચિંતન કરતા કરતા સતીએ બધી બાજુનું ભાન ભુલાવી દીધું,તેને તે ચરણો સિવાય કઈ પણ ન દેખાયું.તેનાથી તે સર્વથા નિર્દોષ ,એટલે હું દક્ષ કન્યા છું - તેવા અભિમાનથી પણ મુક્ત થઇ ગઈ, અને તેનું શરીર તરત જ યોગાગ્નિથી સળગી ઉઠ્યું.

તે વખતે ત્યાં આવેલા દેવતા વગેરેએ જયારે સતીનો દેહત્યાગ રૂપ તે મહાન આશ્ચર્યમય ચરિત્ર જોયું,ત્યારે તેઓ બધા હાહાકાર કરવા લાગ્યા અને તે ભયંકર કોલહોલ આકાશમાં તેમ જ પૃથ્વીતળિયે બધી જગ્યાએ ફેલાય ગયો.બધી બાજુ એજ સંભળાતું હતું - 'હાય ! દક્ષના દુર્વ્યવ્હારથી ક્રોધિત થઈને દેવાધિદેવ મહાદેવની પ્રિયા સતીએ પ્રાણત્યાગ કર્યો.જુઓ,આખા ચરાચરના જીવો બધા દક્ષપ્રજાપતિ ના જ સંતાન છે,છતાં પણ તેમણૅ કેવી ભારે દુષ્ટતા કરી છે! તેમની પુત્રી શુદ્ધહૃદય સતી કાયમ માન મેળવવા યોગ્ય હતી,પરંતુ તેને તેનો એવો નિરાદર કર્યો કે તેને પ્રાણ ત્યાગ કર્યો.હકીકતમાં તે ખુબ જ અસહિષ્ણુ અને બ્રાહ્મ્ણદ્રોહી છે.હવે તેની સંસારમાં ખુબ જ અપકીર્તિ થશે.જયારે તેની પુત્રી સતી તેના અપરાધથી પ્રાણત્યાગ કરવા તૈયાર થઇ તો પણ તે શંકરદ્રોહીએ તેને રોકી પણ નહિ.'

જે વખતે બધા લોકો આવી રીતે કહી રહ્યા હતા તે વખતે શિવજીના પાર્ષદ સતીનો આ અદભુત પ્રાણત્યાગ જોઈને અસ્ત્ર,શસ્ત્ર લઈને દક્ષને મારવા ઉભા થઇ ગયા.તેમનો આક્રમણનો વેગ જોઈને ભગવાન ભૃગુએ યજ્ઞમાં વિઘ્ન નાંખનારાઓને નાશ કરવા માટે 'અપહતમ રક્ષ...'વગેરે મંત્રોનો ઉચ્ચાર કરતા કરતા દક્ષિણઃગ્નિમાં આહુતિ આપી. અધ્વર્યુ ભૃગુએ જ્યાં આહુતિ છોડી કે યજ્ઞકુંડથી 'ઋભુ'નામના હજારો તેજસ્વી દેવો પ્રગટ થઇ ગયા.તેમણૅ તેમની તપસ્યાના પ્રભાવથી ચંદ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યું હતું.તે બ્રહ્મતેજ દેવતાઓએ સળગતી લાકડીઓથી આક્રમણ કર્યું.તો બધાજ ગુહ્યક અને પ્રમથગણ જ્યાં ત્યાં ભાગી ગયા. 

અધ્યાય પાંચમો 

વિરભદ્રકૃત દક્ષયજ્ઞવિઘ્વંસ અને દક્ષ વધ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - મહાદેવજીએ જયારે દેવર્ષિ  નારદજીના મોઢે સાંભર્યું,કે પોતાના પિતા દક્ષ થી અપમાનિત થવાના કારણે દેવી સતીએ પ્રાણ ત્યાગઈ દીધા છે,અને તેની યજ્ઞવેદીમાં પ્રગટેલા ઋભુઓએ તેમના પાર્ષદોને મારીને ભગાવી દીધા છે,ત્યારે તેમને ખુબ જ ક્રોધ આવ્યો.તેમને ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરી ક્રોધના માર્યા હોઠ ચાવતા તેમની એક જટા ઉખાડી લીધી - જે વીજળી અને આગની જવલા જેવી દીપ્ત થતી હતી.-અને એકદમ ઉભા થઈને ખુબ જ ગંભીર અટ્ટહાસ્યની સાથે તેને જમીન ઉપર પટકી દીધી.તેનાથી તરત જ એક મોટો ભારે લાંબો-પહોળો પુરુષ ઉત્તપન્ન થયો.તેનું શરીર એટલું વિશાળ હતું કે તે સ્વર્ગને સ્પર્શ કરતુ હતું.તેની હજારો ભુજાઓ હતી.મેઘના જેવો શ્યામ વર્ણ હતો,સૂર્યની જેવા સળગતા ત્રણ નેત્ર હતા,વિકરાળ દાઢો હતી,અને અગ્નિની જવાળાઓ જેવી લાલ લાલ જટાઓ હતી,તેના ગળામાં નરમુંડોની માળા હતી,અને હાથોમાં જાત જાતના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર હતા.જયારે તેને હાથ જોડીને પૂછ્યું,'ભગવન,હું શું કરું ?'તો ભગવન ભૂતનાથે કહ્યું,-'વીર રુદ્ર ! તું મારો અંશ છે, એટલા માટે મારા પાર્ષદોના અધિનાયક બનીને તું તરત જા,અને દક્ષ તથા તેના યજ્ઞને નષ્ટ કરી દે.'

પ્યારા વિદુરજી ! જયારે દેવાધિદેવ,ભગવન શંકરે ક્રોધથી ભરેલી એ આજ્ઞા કરી,ત્યારે વીરભદ્ર,તેમની પરિક્રમા કરીને જવાને તૈયાર થયા.તે વખતે તેમને એવું લાગવા લાગ્યું કે મારા વેગનો સામનો કરનાર સંસારમાં કોઈ નથી,અને હું મોતથી મોટા વીરનો વેગ સહન કરી શકું છું.તે ભયંકર સિંહનાદ કરતા કરતા એક ખુબ જ કરાલ ત્રિશુલ હાથમાં લઇ દક્ષના યજ્ઞ મંડપ તરફ દોડ્યા.તેનું ત્રિશુલ સંસારસંહારક 

મૃત્યુનો પણ સંહાર કરવાને સમર્થ હતું.ભગવન રુદ્રના બીજા પણ ઘણા બધા સેવકો ગર્જના કરતા તેની પાછળ નીકળી પડ્યા.તે વખતે વીરભદ્રના પગોના નૂપુર વગેરે આભૂષણ જન જન વાગતા જતા હતા. 

આબાજુ યજ્ઞશાળામાં બેઠેલા ઋત્વિજ,યજમાન સદસ્ય તથા બીજા બ્રાહ્મણો અને બ્રાહ્મણિયો એ જયારે ઉત્તર ડીશમાં ધૂળ ઊડતી જોઈ ત્યારે તેઓ વિચારવા લાગ્યા-'અરે ! આ અંધારા  જેવું કેમ થઇ રહ્યું છે? આ ધૂળ ક્યાંથી છવાઈ ગઈ ? અત્યારે નાટો કોઈ તોફાન ચાલી રહ્યું છે,નકોઈ લૂંટારુંઓનું સંભરાઈ છે, કેમકે અપરાધીઓને કડક દંડ આપનાર રાજા પ્રાચીનવરહી હજુ જીવે છે.હજુ ગાયોનો આવવાનો સમય પણ નથી થયો,પછી આ ધૂળ ક્યાંથી આવી ?શું આ સમયે સંસારનો પ્રલય તો નથી થવાનો ?ત્યારે દક્ષપાતની પ્રસૂતિ તેમજ બીજી ક્ષત્રિયોએ વ્યાકુળ થઈને કહ્યું - પ્રજાપતિ દક્ષે પોતાની બધી કન્યાઓ સામે બિચારી નિરપરાધિતા સતીનું અપમાન કર્યું હતું,ખબર પડે છે કે આ તેજ પાપનું ફળ છે.(અથવા હોય ન હોય આ સંહારમૂર્તિ રુદ્ર,ના અનાદરનું જ પરિણામ છે)પ્રલયકાળ ઉપસ્થિત થવાને તેઓ પોતાની જટાજૂટને વિખેરી શસ્ત્રાસ્ત્રોથી સુસજ્જિત પોતાની ભુજાઓ ને ધજાઓની માફક ફેલાવીને તાંડવઃ નૃત્ય કરે છે,તે વખતે તેમના ત્રિશુળના ફણાથી દિગ્ગજ વીંધાઈ જાય છે,તથા તેમના મેઘગર્જનાની જેવા ભયંકર અટ્ટહાસ્યથી દિશાઓ વિદિર્ણ થઇ જાય છે.તે વખતે તેમનું તેજ અસહ્ય હોય છે,તેઓ પોતાની ભ્રમરો વાંકી કરવાને કારણે ખુબ જ ભયંકર દેખાઈ છે,અને તેમની વિકરાળ દાઢોથી તારાગણ અસ્તવ્યસ્ત થઇ જાય છે.તે ક્રોધમાં ભરેલા ભાગવાન શંકરને વારંવાર ક્રોધિત કરનાર પુરુષ સાક્ષાત વિધાતા કેમ ન હોય -શું કયારેય તેનું કલ્યાણ થઇ શકે છે ?

જે લોકો મહાત્મા દક્ષના યજ્ઞમાં બેઠા હતા,તેઓ ભયના કારણે એકબીજાની સામે કાતર દ્રષ્ટિથી જોતા એવી જાતજાતની વાતો કરી રહ્યા કે એટલામાં જ આકાશ અને પૃથ્વીમાં ચારે બાજુ હજારો ભયંકર ઉત્પાત થવા લાગ્યા.વિદુરજી ! તે વખતે દોડીને આવેલા રૂદ્રસેવકોએ તે મહાન યજ્ઞમંડપને બધી બાજુથી ઘેરી લીધો.તેઓ બધા જાત જાતના અસ્ત્ર- શસ્ત્રો સાથે હતા.તેમાં કોઈ બોડા, કોઈ ભૂરા રંગના,કોઈ પીળા અને કોઈ મગરના જેવા પેટ અને મોઢાવાળા હતા.તેમનામાંથી કેટલાયે પ્રાગવંશ(યજ્ઞ શાલના પૂર્વ અને પશ્ચિમના થાંભલા એડા રાખેલા ડંડા )ને તોડી નાખ્યા,કોઈએ યજ્ઞશાળાની પશ્ચિમ બાજુ સ્થિર પત્નીશાળાને નષ્ટ કરી નાખી,કોઈએ યજ્ઞશાળાના સામેના સભામંડપ અને મંડપના આગળ ઉત્તરની બાજુ સ્થિર આગ્નીઘશાળાને તોડી નાખી,કોઈએ યજમાન ગૃહ અને પાઠશાળાઓ તોડી ફોડી નાખી.કોઈએ યજ્ઞના પાત્રો ફોડી નાખ્યા,કોઈએ અગ્નિઓને બુઝાવી નાખ્યા,કોઈએ યજ્ઞકુંડોમાં પેશાબ કરી નાખ્યો,અને કોઈએ વેદોની સીમાના સૂત્રોને તોડી નાખ્યા.કોઈ કોઈ મુનિયોને હેરાન કરવા લાગ્યા,કોઈ સ્ત્રીઓને ડરાવવા ધમકાવવા લાગ્યા,કોઈએ પોતાની પાસેથી ભાગતા દેવતાઓને પકડી લીધા.મણીમાને ભૃગુ ઋષિને બાંધી દીધા,વીરભદ્રએ પ્રજાપતિ દક્ષને કેદ કરી દીધો,તથા ચંદીશે પુષાને અને નંદીશ્વરને ભગદેવતાઓને પકડી લીધા. 

 ભગવાન શંકરના પાર્ષદોની આ ભયંકર લીલા જોઈને અને તેમના કાંકરા અને પથરાં ના મારથી ખુબ જ હેરાન થઈને ત્યાં જેટલા ઋત્વિજ ,સદસ્ય અને દેવતા લોકો હતા બધાજ જ્યાં ત્યાં ભાગી ગયા.ભુગુજી હાથમાં શ્રવા લઈને હવન કરી રહ્યા હતા,વીરભદ્રએ તેમની દાઢી મૂછ ખેંચી કાઢી કેમકે તેમણે પ્રજાપતિયોંની સભામાં મૂછો પાર વૅલ ચઢાવતા મહાદેવજીનો ઉપહાસ કર્યો હતો.તેમણે ક્રોધે ભરાઈને ભગદેવતાઓને પૃથ્વી પર પટકી નાખ્યા અને તેમની આંખો કાઢી લીધી,કેમકે જયારે દક્ષ દેવસભામાં મહાદેવજીને ખરુંખોટું કહી શ્રાપ આપી રહ્યા હતા.તે વખતે તેમણે દક્ષને સૈન આપીને ઉપસાવ્યા  હતા.તેના પછી જેવા અનિરુદ્ધનાં વિવાહના સમયે બલરામજીએ કલિંગરાજના દાંત ઉખાડ્યા હતા,તેવી રીતે તેમણે પુષના દાંત તોડી નાખ્યા,કેમકે જયારે દક્ષે મહાદેવજીને ગાળો આપી હતી તે વખતે તે દાંત બતાવી હસ્યા હતા.પછી તે દક્ષની છાતી પર બેસીને એક તેજ તલવારથી તેનું માથું કાપવા લાગ્યા પરંતુ ખુબ પ્રયત્ન કરવા છતાં તે  વખતે તેને ધડથી અલગ ન કરી શક્યા.જયારે કોઈ પણ અસ્ત્ર શસ્ત્રથી દક્ષની ચામડી ન કપાઈ ત્યારે વીરભદ્રને ખુબ આશ્ચર્ય થયું,અને તે ખુબ સમય સુધી વિચાર કરતા રહ્યા.ત્યારે તેમણે યજ્ઞમંડપમાં યજ્ઞપશુઓને જેવી રીતે મારવામાં આવતા હતા,તે જોઈને તેવી રીતે દક્ષરૂપ તે યજમાન પશુનું માથું ધડથી અલગ કરી નાખ્યું.તે જોઈને ભૂત ,પ્રેત અને પિશાચાદિ તો તેમના તે કામની પ્રસંશા કરતા કરતા 'વાહ-વાહ'કરવા લાગ્યા અને દક્ષના દલવાળામાં હાહાકાર મચી ગયો.વીરભદ્રએ ખુબજ ક્રોધિત થઈને દક્ષના માથાને યજ્ઞની દક્ષિણાગ્નિમાં નાખી દીધું અને તે યજ્ઞશાળામાં આગ લગાવીને યજ્ઞને વિધ્વંસ કરીને તે કૈલાસપર્વત પાછા ગયા.

અધ્યાય છઠ્ઠો 

બ્રહ્માદિ દેવતાઓનું કૈલાશ જઈને શ્રી મહાદેવજીને મનાવવું  

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! આવી રીતે જયારે રુદ્રના સેવકોએ દેવતાઓને હરાવી દીધા,અને તેમના સંપૂર્ણ અંગ પ્રત્યંગ ભૂત પ્રેતોના ત્રિશુલ,પટ્ટીશ,ખડક,ગાળા,પરિઘ અને મુદગર વગેરે આયુધોથી છિન્ન ભિન્ન થઇ ગયા,ત્યારે તે ઋત્વિજ અને સદસ્યો સાથે ખુબ જ ડરીને બ્રહ્માજી પાસે પહોંચ્યા,અને પ્રણામ કરીને બધોજ વૃતાન્ત કહી સંભળાવ્યો.ભગવાન બ્રહ્માજી અને સર્વાન્તર્યામી શ્રી નારાયણ પહેલાથી જ આ ભાવિ ઉત્પાતને જાણતા હતા,,તેટલે તેઓ દક્ષના યજ્ઞમાં ગયા ન હતા.હવે દેવતાઓના મોઢે બધી વાતો સાંભળી તેમણે કહ્યું,

'દેવતાઓ,પરમ સમર્થ તેજસ્વી પુરુષથી કોઈ દોષ પણ થઇ જાય,તો પણ તેના બદલામાં અપરાધ કરનાર મનુષ્યોનું ભલું નથી થતું.પછી તમે લોકોએ તો યજ્ઞમાં ભગવાન શંકરના પ્રાપ્ય ભાગને ન આપીને તેમનો ઘણો મોટો અપરાધ કર્યો છે.પરંતુ શંકરજી ખુબ જ જલ્દી પ્રસન્ન થવાના છે,એટલા માટે તમેલોકો શુદ્ધ હૃદયથી તેમના પગ પકડી તેમણે પ્રસન્ન કરો- તેમની ક્ષમા માંગો.દક્ષના દુર્વચની બાણોથી તેમનું હૃદય તો પહેલેથીજ વીંધાઈ રહ્યું હતું,તેના પર તેમની પ્રિયા સતીજીનો વિયોગ થઇ ગયો.એટલા માટે તમો લોકો ચાહતા હોય કે તે યજ્ઞ ફરીથી શરુ થઇ પૂરો થાય,તો પહેલા જલ્દી જઈને તેમનાથી તમારા અપરાધોની માફી માંગો.નહીતો તેમના ક્રોધિત થવાથી લોકપાલો સહીત આ બધાજ લોકોનું બચવું અસંભવ છે.ભગવાન રુદ્ર પરમ સ્વતંત્ર છે,તેમના તત્વ અને શક્તિ સામર્થ્યને ન તો કોઈ ઋષિ-મુનિ,દેવતા અને યજ્ઞસ્વરૂપ દેવરાજ ઇન્દ્ર જાણે છે અને ન તો હું જાતે જાણું છું,પછી બીજાઓની તો વાત પણ શું હોય.આવી અવસ્થામાં તેમને શાંત કરવાનો ઉપાય કોણ કરી શકે છે.'  

દેવતાઓને તેવી રીતે કહીને બ્રહ્માજી તેમને,પ્રજાપતીયોને અને પિતરોને સાથે લઈને પોતાના લોકથી પર્વતશ્રેષ્ઠ કૈલાસ ઉપર ગયા, જે ભગવાન શંકરનું પ્રિય ધામ છે.તે કૈલાસ ઉપર ઔષધિ,તપ,મંત્ર તથા યોગ વગેરે ઉપાયોથી સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા,અને જન્મથી સિદ્ધ દેવતા કાયમ નિવાસ કરે છે,કિન્નર,ગંધર્વ અને અપ્સરાદિ ત્યાં કાયમ ત્યાં બન્યા રહેતા હતા.તેમના મણિમય શિખર છે,જે નાના પ્રકારની ધાતુઓથી રંગ બેરંગી દેખાય છે.તેના પર અનેક પ્રકારના વૃક્ષોવેળા અને ગુસમ આદિ છાયા થાય છે.જેમાં ઝુંડના ઝુંડ જંગલી પશુઓ રખડતા રહે છે.અહીં નિર્મલ નીરનાં અનેક  ઝરણાં વહે છે,અને ખુબ જ ઊંડી ઘણી ખીણો,અને ઊંચા શિખરોને કારણ તે પર્વત તેની પ્રિયતમોની  સાથે વિહાર કરતી  સિદ્ધ પત્નીઓની ક્રીડા ભૂમિ બન્યા છે. ત્યાં બધી બાજુ મોરોનો શોર,મદાંધ ભ્રમરોનો ગુંજાર,કોયલોની કુહૂ કુહૂ અવાજ,તથા અન્યાન્ય પક્ષીયોના કલરવથી ગુંજી રહ્યો છે.તેના કલ્પવૃક્ષ તેમની ઉંચી ઊંચી ડાળીયોને હલાવી હલાવીને માનો પક્ષીઓને બોલાવતા રહે છે.તથા હાથીઓના ચાલવા-ફરવાને કારણે તે કૈલાસ જાતે ચાલતો હોય તેમ,અને ઝરણાંનો કલ કલ અવાજ વાતચીત કરતા હોય તેમ દેખાય છે.

મંદાર,પારિજાત,સરળ,તમાળ,શાલ,તાડ,કચનાર,આસાન અને અર્જુનના  વૃક્ષોથી તે પર્વત ખુબ જ સુંદર દેખાય છે.આંબો,કદંબ,નીપ,નાગ,પુન્નાગ,ચંપો,ગુલાબ,અશોક,મૌલશીરી,કુંડ,કુરબક, સુંદર શતપત્ર કમલ,ઈલાયચી અને માલતીની સુંદર વેલો,તથા કુબ્જક,મોગરો અને માધવીની વેલો,પણ તેની શોભા વધારે છે.કટહલ, ગુલર,પીપળો,પાકર,વડ,ગુગલ,ભોજવૃક્ષ,ઔષધિ જાતના ઝાડો,(કેળાવગેરે,જે ફળ આવ્યા પછી કાપી નાખવામાં આવે છે.),સોપારી,રાજ્પુગ,જાંબુન,ખજૂર,આંબળા,આંબો,મહુઆ અને લીસોડા વગેરે જુદા જુદા પ્રકારના વૃક્ષો,તથા પોલો અને ઠોસ વાંસોના ઝુરમતાથી આ પર્વત ખુબ જ મનોહર દેખાય છે.તેના સરોવરમાં કમલ,ઉત્પલ,કલ્હર અને શતપત્ર વગેરે અનેક જાતના કમળો ખીલ્યા રહેતા હતા.તેની શોભાથી મુગ્ધ બનીને ઝુંડના ઝુંડ પક્ષીઓથી તે ખુબજ ભલો દેખાતો હતો. ત્યાં જયાં ત્યાં હરણો,વાંદરા,સુવર,રીછ,સિંહ,નીલગાય,શરભઃ,વાઘ,કૃષ્ણમૃગ,ભેંસો,કરણાત્ર,એક્પાળ,અશ્વમુખ,શિયાળવા અને કસ્તુરી મૃગ ફરતા રહેતા હતા તથા ત્યાંના સરોવરોના કિનારા કેળાની પાંદડાંઓથી ઘેરાયેલા હોવાથી ખુબ જ શોભે છે.તેની ચારે બાજુ નંદા નામની નદી વહે છે,તેનું પવિત્ર જળ દેવી સતીના સ્નાન કરવાથી ખુબજ પવિત્ર અને સુગંધિત થઇ ગયા છે.ભગવાન ભૂતનાથના એવા રમણીય નિવાસસ્થાનને જોઈ દેવતાઓને ખુબ જ આશ્ચર્ય થયું.

ત્યાં તેમને અલકા નામની એક સુરમ્ય નગરી અને સુગંધિત વેન જોયું,તેમાં બધે સુગંધ ફેલાવતા સોંગંધીક   નામના કમળો ખીલ્યા હતા.તે નગરની બહારની બાજુ નંદા અને અલકનંદા નામની બે નદીઓ છે,તે તીર્થપાદ શ્રી હરિના કમળરજથી અત્યંત પવિત્ર થઇ ગઈ છે.વિદુરજી ! તે નાડીયોમાં રતિવિલાસથી થાકેલી દેવાંગનાઓ પોતપોતાના નિવાસસ્થાનથી આવીને જળક્રીડા કરે છે.અને તેમાં પ્રવેશીને પોતાના પ્રિયતમો ઉપર પાણી ઉડાડે છે.સ્નાનના સમયે તેનો તરતનું લગાવેલું કુચકુંડળ ધોવાઈ જવાથી પાણી પીળું થઇ જાય છે.તે કુચકુંડળ મિશ્રિત પાણી હાથી તરસ ન હોવા છતાં ગાંધીના લોભથી જાતે પિતા અને હાથણીઓને  પીવડાવે છે.

અલકાપુરી પર ચાંદી,સોનુ અને ખુબ જ મૂલ્યવાન મણિઓના સેંકડો વિમાનો છવાયેલા હતા.જેમાં અનેક યક્ષપત્નીઓ નિવાસ કરતી હતી.તેના કારણે તે વિશાલ નગરી વીજળી અને વાદળોથી છવાયેલા આકાશના જેવી દેખાતી હતી.યક્ષરાજ કુબેરની રાજધાની તે અલ્કાપુરીને પાછળ છોડીને દેવગણો સૌગન્ધિક વનમાં આવ્યા.તે વન રંગ બેરંગી ફળ,ફૂલો અને પટ્ટાવાળા અનેક કલ્પવૃક્ષોથી સુશોભિત હતું.તેમાં કોયલ વગેરે પક્ષીઓનો કલરવ અને ભ્રમરોનો ગૂંજારવ થઇ રહ્યો હતો તથા રાજહંસોના પરમ પ્રિય કમળકુસુમોથી સુશોભિત અનેકો સરોવરો હતા.તે વન જંગલી હાથીઓના શરીરની રગડ લાગવાથી ઘસેલા હરિચંદન વૃક્ષોનો સ્પર્શ કરીને ચાલનારી સુગંધિત વાયુના દ્વારા યક્ષપત્નીઓને વિશેષ રૂપથી મથી નાખતો હતો.બાવળીયોની સોંઢીયા વૈદુર્યમણીની બનેલી હતી.તેમાં ખુબ જ કમળો ખીલેલા રહેતા હતા.ત્યાં ઘણા કિંપુરુષો જીવ બહેલાવવા આવેલા હતા.તેવી રીતે તે વનની શોભા જોતા જોતા જયારે દેવગણ કૈક આગળ વધ્યા,ત્યારે તેમને પાસેજ એક વટવૃક્ષ દેખાયું.

તે વટવૃક્ષ સો યોજન ઊંચું હતું તથા તેની ડાળિયો પંચોતેર યોજન સુધી ફેલાયેલી હતી.તેની ચારેબાજુ કાયમ અવિચલ છાંયો છવાયેલો રહેતો હતો,એટલા માટે ધામનું કષ્ટ કયારેય થતું ન હતું.તથા તેમાં કોઈ માળો પણ ન હતો.તે મહાયોગમય અને મુમુક્ષોને આશ્ચર્યભૂત વૃક્ષની નીચે દેવતાઓએ ભગવાન શંકરને બેઠેલા જોયા.તેઓ સાક્ષાત ક્રોધહિન કાળના જેવા જણાતા હતા.ભગવાન ભૂતનાથનું શ્રીઅંગ ખુબ જ શાંત હતું.સનન્દનાદિ શાંત સિધ્ધગણ અને સખા- યક્ષ રાક્ષસોના સ્વામી કુબેર તેમની સેવા કરી રહ્યા હતા.જગત્પતિઃ મહાદેવજી આખા સંસારના સૃહદ  છે.સ્નેહવશ બધાનું કલ્યાણ કરનારા છે,તેઓ લોકહિત માટેજ ઉપાસના,ચિત્તની એકાગ્રતા અને સમાધિ વગેરે સાધનોનું આચરણ કરતા રહે છે.સંધ્યાકાલીન મેઘની જેવી કાંતિવાળા શરીર પર તે તપસ્વીઓના અમિષ્ટ ચિન્હ-ભસ્મ,દંડ,જટા અને મૃગચર્મ તેમ જ માથા પર ચંદ્રકલા ધારણ કરેલા હતા.તેઓ એક કુશાસનપર બેઠેલા હતા અને અનેકો સાધુ શ્રોતાઓની વચ્ચે શ્રી નારદજીના પૂછવાથી સનાતન ધર્મનો ઉપદેશ કરી રહ્યા હતા.તેમનો જમણો પગ ડાબી જાંઘ પર રાખેલો હતો.તે જમણો હાથ જમણા ઘૂંટણ રાખી,કલાઈમાં રુદ્રાક્ષની માલા રાખી તર્કમુદ્રાથી (તર્જનીને અંગુઠા થી જોડી બીજી આંગળીઓને અંદરોદર મેળવી ફેલાવી દેવાથી જે બંધ સિદ્ધ થાય છે,તેને 'તર્કમુદ્રા' કહે છે.તેનું નામ જ્ઞાન મુદ્રા પણ છે.)વિરાજમાન હતા.તે યોગપટ્ટ (લાકડાની બનેલી ટેકની)નો સહારો લઈને એકાગ્ર ચિત્તથી બ્રહ્માનંદનો અનુભવ કરી રહ્યા હતા.

લોકપાલો સાથે બધાજ મુનિયોએ મનનશીલોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ ભગવાન શંકરને હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા.કદાચ બધાજ દેવતા અને દૈત્યોના અધિપતિ શ્રી મહાદેવજીના ચરણકમળોની વંદના કરે છે,તે ઉપરાંત તે બ્રહ્માજીને પોતાના સ્થાન પર આવેલા જોઈ તરત ઉભા થઇ ગયા,અને જેમ વામનવતારમાં પરમપૂજ્ય વિષ્ણુભગવાન કશ્યપજીની વંદના કરે છે તેવી રીતે માથું નમાવીને તેમને પ્રણામ કર્યા.તેવી રીતે શંકરજીની ચારે બાજુ જે મહર્ષિયો સાથે અન્યાન્ય સિદ્ધગણો બેઠેલા હતા,તેમણે પણ બ્રહ્માજીને પ્રણામ કર્યા.બધાના નમસ્કાર કરી ચુક્યા પછી બ્રહ્માજીએ ચંદ્રમૌલી ભગવાનથી,જે અત્યાર સુધી પ્રણામની મુદ્રામાંજ ઉભેલા હતા.હસતા હસતા કહ્યું.

શ્રી બ્રહ્માજીએ કહ્યું - દેવ ! હું જાણું છું આપ સંપૂર્ણ જગતના સ્વામી છો,કેમકે વિશ્વની યોની શક્તિ (પ્રકૃતિ)અને તેના બીજ શિવ (પુરુષ)-ની ઉપર જે એકરસ પરબ્રહ્મ છે તે આપ જ છો.ભગવન ! તમો કરોરિયાના સમાન આપના સ્વરૂપભૂત શિવ શક્તિના રૂપમાં ક્રીડા કરતા કરતા લીલાથી જ સંસારની રચના,પાલન અને સંહાર કરતા રહો છો.આપે જ ધર્મ અને અર્થની પ્રાપ્તિ કરાવનાર વેદની રક્ષા માટે દક્ષને નિમિત્ત બનાવીને યજ્ઞને  પ્રગટ કર્યો છે.આપણી ચીંધેલી આ વર્ણાશ્રમની મર્યાદાઓ છે,જેનું નિયમ નિષ્ઠ બ્રાહ્મણ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાલન કરે છે.મંગલમય મહેશ્વર ! આપ શુભ કર્મ કરનારાઓને સ્વર્ગલોક અથવા મોક્ષપદ આપો છો,તથા પાપકર્મ કરનારાઓને ઘોર નરકોમાં નાખો છો.છતાં પણ કોઈ કોઈ વ્યક્તિ માટે આ કર્મોનું ફળ અવળું કેમ થઇ જાય છે ?

જે મહાપુરુષો આપકે ચરણોમાં પોતાને સમર્પિત કરી દે છે જે બધાજ પ્રાણીઓમાં આપની જ ઝાંકી કરે છે,અને બધાજ જીવોને અભેદ દ્રષ્ટિથી આત્મામાં જ જુએ છે,તે પશુઓની માફક પહેલા  ક્રોધના આધીન નથી હોતા જે લોકો ભેદ બુદ્ધિ હોવાને કારણે કર્મોમાં જ આસક્ત છે,જેની નિયત સારી નથી બીજાઓની ઉન્નતિ જોઈને જેનું મન રાત દિવસ કોઢાયા કરે છે,અને જે મર્મભેદી અજ્ઞાની અને દુર્વચનોથી બીજાઓના મનને દુઃખી કર્યા કરે છે,આપ જેવા મહાપરુષો માટે તેને પણ મારવા ઉચિત નથી કેમકે તે બિચારાઓ તો વિધાતાના જ મારેલાં છે.દેવાધી દેવ ! ભગવન કમલનાભની પ્રબળ માયાથી મોહિત થઇ જવાને કારણે જો કોઈ પુરુષની ક્યારેક કોઈ સ્થાનમાં ભેદબુદ્ધિ હોય છે,તો પણ સાધુ પુરુષ પોતાના પરદુઃખકટર સ્વભાવને કારણે તેના પર કૃપા જ કરે છે.નસીબજોગે જે કઈ થઇ જાય છે,તે તેને રોકવાનો પ્રયત્ન નથી કરતા.

પ્રભુ ! આપ સર્વજ્ઞ છો,પરમ પુરુષ  ભગવાનની દુસ્તર માયાએ આપની બુદ્ધિને સ્પર્શ પણ નથી કર્યો.એટલે જેમનું ચિત્ત તેના વશીભૂત થઈને કર્મમાર્ગમાં આસક્ત થઇ રહ્યું છે,તેના દ્વારા અપરાધ થઇ જાય,તો પણ તેના પર આપે કૃપા જ કરવી જોઈએ.ભગવન ! આપ બધાના મૂળ છો,આપ જ સંપૂર્ણ યજ્ઞોને પૂર્ણ કરનારા છો.યજ્ઞભાગને મેળવવાનો પણ આપને પૂર્ણ અધિકાર છે.છતાં પણ આ દક્ષયજ્ઞના બુદ્ધિહીન યોજકોએ આપને યજ્ઞભાગ નથી આપ્યો.તેથી તે આપના દ્વારા વિધ્વંશ થયો.હવે આપ તે અપૂર્ણ યજ્ઞને પુનરોદ્ધાર કરવાની કૃપા કરો.પ્રભુ ! એવું કરો,જેનાથી યજમાન દક્ષ ફરીથી જીવી ઉઠે,ભગદેવતાને આંખો મળી જાય,ભૃગુજીને દાઢી મૂછ આવી જાય,અને પુષાને ફરીથી દાંત નીકળી આવે  રુદ્રદેવ ! અસ્ત્ર શસ્ત્ર અને પથ્થરોના વરસાદથી જે દેવતા અને ઋષિયોના અંગ પ્રત્યંગ ઘાયલ થઇ ગયા છે,આપની કૃપાથી તે ફરીથી બરાબર થઇ જાય.યજ્ઞ સંપૂર્ણ થવાથી જે કઈ શેષ રહે તે આપનો ભાગ હશે.યજ્ઞવિધ્વંશક ! આજે આ યજ્ઞ આપના જ ભાગથી પૂર્ણ થાય. 

અધ્યાય સાતમો 

દક્ષયજ્ઞની પૂર્તિ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -મહાબાહુ વિદુરજી ! બ્રહ્માજીની આવી રીતે પ્રાર્થના કરવાથી ભગવાન શંકરે પ્રસન્નતાપૂર્વક હસતા હસતા કહ્યું-સાંભળો.

શ્રી મહાદેવજીએ કહ્યું -'પ્રજાપતિ ! ભગવાનની માયાથી મોહિત થયેલા દક્ષ- જેવા નાસમજી અપરાધની નતો હું ચર્ચા કરું છું કે નતો યાદ.મેં તો ફક્ત સાવધાન કરવા માટે જ તેને થોડો દંડ આપી દીધો.દક્ષ પ્રજાપતિનું માથું સળગી ગયું છે.એટલે તેને બકરાનું માથું લગાવી દેવાય.ભગદેવ મિત્રદેવતાના નેત્રોથી આપણા યજ્ઞભાગ જુઓ.પુષા દળેલું અનાજ ખાનારો છે,તે તેને યજમાનના દાંતોથી ભક્ષણ કરે,તથા બીજા સહુ દેવતાઓના અંગ પ્રત્યંગ પણ સ્વસ્થ થઇ જાય,કેમકે તેમણેયજ્ઞથી બચેલા પદાર્થોનો મારો ભાગ નિશ્ચિત્ત કર્યો છે.અધ્વર્યુ વગેરે યાજ્ઞિકોમાંથી જેની ભુજાઓ તૂટી ગઈ છે,તે અશ્વનીકુમારની ભુજાઓથી અને જેમના હાથ નાશ થઇ ગયા છે,તે પુષાના હાથોથી કામ કરે તથા ભૃગુજીને બકરા જેવી દાઢી મૂછ થઇ જાય '  

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-વત્સ વિદુર ! ત્યારે ભગવાન શંકરના વચન સાંભળીને બધા લોકો પ્રસન્ન ચિત્તથી 'ધન્ય,ધન્ય ! ' કહેવા લાગ્યા.પછી બધા દેવતાઓ તથા ઋષિયોએ મહાદેવજીથી દક્ષની યજ્ઞશાળામાં પધારવાની પ્રાર્થના કરી અને ત્યારે તે તેમને તથા બ્રહ્માજીને સાથે લઈને ત્યાં ગયા.ત્યાં જેવું જેવું ભગવાન શંકરે કહ્યું હતું તેવી રીતે બધા કાર્યો કરી તેમણે દક્ષને ધડથી યજ્ઞપશુનુ માથું જોડી દીધું.માથું જોડાઈ જવાથી રુદ્ર દેવની દ્રષ્ટિ પડતાજ દક્ષ તરતજ સૂઈને જાગવાની જેમ જીવી ઉઠ્યા અને પોતાની સામે શિવને જોયા.દક્ષનું શંકરદ્રોહની કળીમાંથી કલુષિત હૃદય તેમના દર્શન કરવાથી શરતકાલિનસરોવરની જેમ સ્વચ્છ થઇ ગયું.તેણે મહાદેવજીની સ્તુતિ કરવાનું ચાહ્યું,પરંતુ પોતાની મરી ગયેલી દીકરીનું સ્મરણ થવાથી સ્નેહ અને ઉત્કંઠાથી તેની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા.તેના મોઢામાંથી શબ્દ ન નીકળી શક્યો.પ્રેમથી વિહ્વળ પરમ બુદ્ધિવાન પ્રજાપતિએ જેમતેમ પોતાના હૃદયના આવેગને રોકીને વિશુદ્ધભાવથી ભગવાન શિવની સ્તુતિ શરુ કરી.

દક્ષે કહ્યું - ભગવન ! મેં આપનો અપરાધ કાર્યો હતો.પરંતુ આપે તેના બદલામાં મને દંડ દ્વારા શિક્ષા આપીને ખુબ જ અનુગ્રહ કર્યો છે.અહો ! આપ અને શ્રી હરિ તો અચારહીન,નામમાત્રના બ્રાહ્મણોની ઉપેક્ષા પણ નથી કરતા- પછી અમારા જેવા યજ્ઞ-યાગાદિ કરનારાઓને કેમ ભૂલશો.

વિભો ! આપે બ્રહ્મા થઈને બધાથી પહેલા આત્મતત્વની રક્ષા માટે પોતાના મુખથી વિદ્યા,તપ અને વ્રતાદિ ના ધારણ કરનારા બ્રાહ્મણોને ઉત્તપન્ન કર્યાં હતા.જેમ ભરવાડ લાકડી લઈને ગાયોની રક્ષા કરે છે,તેવી રીતે આપ તે બ્રાહ્મણોની બધી મુશ્કેલીઓથી રક્ષા કરો છો.હું આપના તત્વને જાણતો ન હતો,એટલા માટે ભરી સભામાં મારા વાગ્બાણોથી આપને વિદ્યા હતા.પરંતુ આપે મારા તે અપરાધનો કોઈ વિચાર ન કર્યો.હું તો આપ જેવા પુજયવાન મહાનુભાવોનું અપરાધ કરવાને કારણે નરકાદિ નીચ લોકમાં પાડવાનો હતો, પરંતુ આપે આપની કરુણાભરી દ્રષ્ટિથી મને ઉગારી લીધો.હવે પણ આપને પ્રસન્ન કરવા યોગ્ય મારામાં કોઈ ગુણ નથી,બસ,આપ તમારા જ ઉદારતાપૂર્ણ વર્તાવથી મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-આશુતોષ શંકરે આવી રીતે પોતાનો અપરાધ ક્ષમા કરાવીને દક્ષને બ્રહ્માજીના કહેવાથી ઉપાધ્યાય,ઋત્વિજ આદિની સહાયતાથી યજ્ઞકાર્ય આરંભ કર્યું.ત્યારે બ્રાહ્મણોએ યજ્ઞ સંપન્ન કરવાના ઉદેશ્યથી રુદ્રગણ સંબંધી ભૂત પિશાચોના સંસર્ગ જનિત દોષની શાંતિ માટે ત્રણ પાત્રોમાં વિષ્ણુભગવાનના તૈયાર કરેલા પુરોડાશ નામના ચરૂનો હવન કર્યો.વિદુરજી ! તે હવિને હાથમાં લઈને

ઉભેલા અધ્વર્યુની સાથે યજમાન દક્ષને જ્યાં શુદ્ધ ચિત્તથી શ્રી હરિનું ધ્યાન કર્યું ત્યાં જ તરત જ ભાગવાન પ્રગટ થઇ ગયા.'વૃહત્ત' તેમજ 'રથન્તર  ' નામના સેમ સ્તોત્ર જેની પાંખો છે,તે ગરુડજી દ્વારા સમીપ લાવેલા ભગવાને ચારે દિશાઓમાં પ્રકાશિત કરતી પોતાની અંગકાન્તિથી બધા દેવતાઓનું તેજ હરી લીધું.-તેમની સામે બધાનું તેજ ફિક્કું પડી ગયું.તેમનો શ્યામ વર્ણ હતો,કમ્મરમાં સોનાની કરધની તથા પીતામ્બર સુશોભિત હતા.માથા પર સૂર્યના  જેવો ચળકતો મુગુટ હતો.મુખ કમલ ભમરાની   જેવી નીલી અલ્કાવલી અને કાંતિમય કુંડળોથી શોભાયમાન હતા.તેમને સોનાના આભૂષણોથી સુશોભિત આઠ ભુજાઓ હતી,જે ભક્તોની રક્ષા માટે કાયમ ઉદ્યત રહેતી હતી.આઠે ભુજાઓમાં તે શંખ,પદ્મ,ચક્ર,બાણ,ધનુષ,ગદા,ખડગ અને ઢાલ લીધેલા હતા,તે બધા આયુધોને કારણે તે ફૂલેલા કનેરનાં ઝાડ જેવા દેખાતા હતા.પ્રભુના હૃદયમાં શ્રી વત્સનું નિશાન હતું અને સુંદર વનમાળા સુશોભિત હતી.તેઓ પોતાના ઉદાર હાસ અને લિલામય કટાક્ષથી આખા સંસારને આનંદમગ્ન  કરી રહ્યા હતા.પાર્ષદગણ  બંને બાજુ રાજહંસની માફક સફેદ પંખા અને ચમ્બર હલાવી રહ્યા હતા.ભગવાનના માથા પર ચંદ્રમાના જેવું શુભ્ર છત્ર શોભા આપતું હતું.

ભગવાન પધાર્યા છે -એ જોઈને ઇન્દ્ર,બ્રહ્મા અને મહાદેવજી આદિ દેવેશ્વરો સાથે બધાજ દેવતા ,ગંધર્વ અને ઋષિ અડીને એકદમ ઉભા થઈને તેમને પ્રણામ કર્યાં. તેમના તેજથી બધાની કાંતિ ફીકી પડી ગઈ,જીભ લડખડાવ લાગી,તે બધાજ સકપકા ગયા અને માથા પર અંજલિ બાંધીને ભગવાનની સામે ઉભા રહી ગયા.જો કે ભગવાનની મહિમા સુધી બ્રહ્મા આદિની મતિ પણ પહોંચી નથી શકતી,તો પણ ભક્તો પર કૃપા કરવા દિવ્ય રૂપમાં પ્રગટેલા શ્રી હરિની તેઓ પોતપોતાની બુદ્ધિ પ્રમાણે સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.બધાથી પહેલા દક્ષ એક ઉત્તમ પાત્રમાં પૂજાની સામગ્રી લઇ નંદ-સુનંદાદિ પાર્ષદોથી ઘેરાયેલા પ્રજાપતીયોના પરમ ગુરુ ભગવાન યજ્ઞેશ્વરની પાસે ગયા અને ખુબ જ આનંદિત થઈને વિનીતભાવથી હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરતા પ્રભુને શરણાપન્ન થયા.

દક્ષે કહ્યું -ભગવન ! આપના સ્વરૂપમાં આપ બુદ્ધિથી જાગ્રદાદિ સંપૂર્ણ અવસ્થાઓથી રહિત,શુદ્ધ,ચિન્મય,ભેદરહિત,તેમજ નિર્ભય છે.આપ માયાનો તિરસ્કાર કરીને સ્વતંત્રરૂપથી વિરાજમાન છો,તોપણ જયારે માયાથી જ જીવ ભાવને સ્વીકારીને તેજ માયામાં સ્થિર થઇ જાઓ છો,ત્યારે અજ્ઞાની જેવા દેખાવો લાગો છો.

ઋત્વિજોએ  કહ્યું - ઉપાધીરહીત પ્રભુ ! ભગવન રુદ્રના પ્રધાન અનુચર નંદીશ્વર ના શ્રાપના કારણે અમારી બુદ્ધિ ફક્ત કર્મકાંડમાંજ ફસાયેલી છે.તેમ જ અમે આપના તત્વને નથી જાણતા.જેમને માટે 'આ કર્મના આજ દેવતા છે'એવી વ્યવસ્થા કરેલી છે.-તે ધર્મપ્રવૃત્તિના પ્રયોજક ,વેદત્રયીથી પ્રતિપાદિત યજ્ઞને જ અમે આપણું સ્વરૂપ સમજીયે છીએ.

સદસ્યોએ કહ્યું - જીવોને આશ્રય આપનારા પ્રભુ ! જે અનેક પ્રકારના કલેશોને કારણે અત્યંત દુર્ગમ છે,જેમાં કાળરૂપ ભયંકર સાપ તાકીને બેઠો છે,દ્વન્દરૂપ અનેક ખાડાઓ છે,દુર્જન રૂપ જંગલી જીવોનો ભય છે,તથા શોકરૂપ દાવાનળ ભડકી રહ્યો છે-તેવા,વિશ્રામ સ્થળથી રહિત સંસારમાર્ગમાં જે અજ્ઞાની જીવ કામનાઓથી પીડાઈને વિષયરૂપ મૃગતૃષ્ણાજલ માટે જ દેહ ગેહનો ભારે બોઝો માથા પર લઈને જય રહ્યા છે,તે ભલા,આપના ચરણકમળોની શરણમાં ક્યારે આવવા લાગ્યા.

રુદ્રે કહ્યું - વરદાયક પ્રભુ ! આપના ઉત્તમ ચરણો આ સંસારમાં સકામ પુરુષોના સંપૂર્ણ પુરુષાર્થની પ્રાપ્તિ કરાવનારા છે,અને જેમને કોઈ પણ વસ્તુની કામના નથી,તે નિષ્કામ મુનિજનો પણ તેનું આદરપૂર્વક પૂજન કરે છે.તેમાં ચિત્ત લાગેલું રહેવાને કારણે જો અજ્ઞાની લોકો મને આચરણ ભ્રષ્ટ કહે છે,તો કહે,આપના પરમ અનુગ્રહથી હું તેમના કહેવા-સંભળાવવાનો કોઈ વિચાર નથી કરતો.

ભૃગુજીએ કહ્યું - આપની ગહન માયાને કારણે આત્મજ્ઞાન લુપ્ત થઇ જવાથી જે અજ્ઞાન નિંદ્રામાં સુતેલા છે,તે બ્રહ્માદિ દેહધારી આત્મજ્ઞાનમાં ઉપીયોગી આપના તત્વને હજુ સુધી જાણી શક્યા નથી,આવું થવાથી પણ આપ આપના શરણાગત ભક્તોના તો આત્મા અને સૃહદ છો,એટલે આપ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું - પ્રભુ ! જુદા જુદા પદાર્થોને જાણનારી ઇન્દ્રિયોના દ્વારા પુરુષ જે કઈ જુએ છે,તે આપણું સ્વરૂપ નથી,કેમકે આપ જ્ઞાન શબ્દાદિ વિષય અને શ્રોત્રાદિ   ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાન છો,-તે બધા તમારામાં અધ્યસ્ત છે.તેમજ આપ આ માયામય પ્રપજ્ઞથી જુદા છો.

ઇન્દ્રએ કહ્યું - અચ્યુત ! આપણું આ જગતને પ્રકાશિત કરનારું રૂપ દેવદ્રોહીઓના સંહાર કરનારી આઠ ભુજાઓથી સુશોભિત છે,જેમાં આપ નાના પ્રકારના આયુધો ધારણ કરેલા રાખો છો.આ રૂપ અમારા મનને અને નેત્રોને પરમ આનંદ આપનારું છે.

યાજ્ઞિકોની પત્નીઓએ કહ્યું- ભગવન ! બ્રહ્માજીએ આપને પૂજવા માટે જ આ યજ્ઞની રચના કરી હતી,પરંતુ દક્ષ પર ક્રોધિત થવાને કારણે તેણે ભગવન પાશુપતિએ હવે તેણે નષ્ટ કરી દીધો છે.યગ્નમૂર્તિ ! સ્મશાનભુની માફક ઉત્સવહીન થયેલા અમારા આ યજ્ઞને આપ નીલકમળ જેવી કાંતિવાળા આપના નેત્રોથી નિહાળીને પવિત્ર કરો.

ઋષિયોએ કહ્યું - ભગવન ! આપની લીલા ખુબજ અનોખી છે,કેમકે આપ કર્મ કરતા કરતા પણ તેનાથી નિર્લેપ રહો છો.બીજા લોકો વૈભવની ભૂખથી જે લક્ષ્મીજીની ઉપાસના કરે છે તે જાતે આપની સેવામાં લાગેલા રહે છે,તો પણ આપ તેમનું માન નથી કરતા તેમનાથી નીઃસ્પૃહ રહો છો. 

સિદ્ધોએ કહ્યું - પ્રભુ ! આ અમારા મનરૂપ હાથી નાના પ્રકારના કલેશરૂપ દાવાનળથી દગ્ધ તેમ જ ખુબ જ તૃષિત થઈને આપની કથા રૂપ વિશુદ્ધ અમૃતમયી સરિતામાં ઘૂસીને ડૂબકી માંરી બેઠા છીએ.અહીં બ્રહ્માનંદમાં લિન જેવા થઇ જવાને કારણે તેને ન તો સંસારરૂપી દાવાનળનું જ સંસ્મરણ છે અને ન તો તે નદીની બહાર જ નીકળે છે.

યજનમાનપત્ની એ કહ્યું - સર્વસમર્થ પરમેશ્વર ! આપણું સ્વાગત છે,હું આપને નમસ્કાર કરું છું.આપ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. લક્ષ્મીપતિ ! આપની પ્રિયા લક્ષ્મીજીની સાથે આપ અમારી રક્ષા કરો.યજ્ઞેશ્વર ! જેવી રીતે માથા વગર મનુષ્યનું ધાડ સારું નથી લાગતું,તેવી રીતે બીજા અંગોથી પૂર્ણ હોવાથી પણ આપ વગર યજ્ઞની શોભા નથી હોતી.

લોકપાલોએ કહ્યું - અનંત પરમાત્માં ! આપ બધાજ અંત:કરણનાં સાક્ષી છો,આ આખું જગત આપ દ્વારા જ જોવાય છે.તો શું માયિક પદાર્થોને ગ્રહણ કરનારી અમારી આ નેત્ર વગેરે ઇન્દ્રિયોથી ક્યારેક આપ પ્રત્યક્ષ થઇ શક્યા છો ?હકીકતમાં તમો છો તો પંચભૂતોનાં પૃથક,છતાં પણ પંચભૌતિક શરીરોની સાથે જે આપનો સબંધ પ્રતીત થાય છે,તે આપની માયા જ છે.

યોગેશ્વરોએ કહ્યું - પ્રભુ ! જે પુરુષ સંપૂર્ણ વિશ્વના આત્મા તમારામાં તેમજ પોતાનામાં કોઈ ભેદ નથી જોતો,તેનાથી વધારે પ્યારું આપને કોઈ નથી.તોપણ ભક્તવત્સલ ! જે લોકો આપ્મા સ્વામીભાવ રાખીને આપની અનન્ય ભક્તિથી સેવા કરે છે,  તેના પર પણ આપ કૃપા કરો.જીવોના અદ્રષ્ટવશ જેમના સતવાદી ગુણોમાં ખુબ જુદાપણું આવી જાય છે,તે આપની માયાના દ્વારા જગતની ઉત્તપત્તિ,સ્થિતિ અને પ્રલયને માટે બ્રહ્માદિ જુદા જુદા રૂપો ધારણ કરીને આપ ભેદબુદ્ધિ પેદા કરી દો  છો, પરંતુ આપની સ્વરૂપ સ્થિતિથી આપ તે ભેદ જ્ઞાન અને તેના કારણે સતવાદી ગુણોથી સર્વથા દૂર છો.એવા આપને અમારા નામસાકાર છે.

બ્રહ્મસ્વરૂપ વેદે કહ્યું - આપ જ ધર્માદિની ઉત્તપત્તિ માટે શુદ્ધ સત્વને સ્વીકાર કરો છો.સાથે આપ નિર્ગુણ પણ છો.તોપણ આપનુ તત્વ હું જાણું છું અને ન બ્રહ્માદિ,કોઈ બીજું જ જાણે છે આપને નમસ્કાર છે.

અગ્નિદેવે કહ્યું - ભગવન ! આપના જ તેજથી પ્રજ્વલિત  થઈને હું શ્રેષ્ઠ યજ્ઞોમાં દેવતાઓની પાસે ધૃતમિશ્રિત હવિ પહોચાડું છું.આપ સાક્ષાત યજ્ઞપુરુષ તેમ જ યજ્ઞની રક્ષા કરનારા છો.અગ્નિહોત્ર,દર્શ,પૌર્ણમાસ,ચાતુર્માસ્ય અને પશુ-સોમ- આ પાંચ પ્રકારના યજ્ઞ આપના જ સ્વરૂપ છે,તથા 'આશ્રાવય' ,'અસ્તુ શ્રોષત' ,'યજે','એ યજામહે' અને 'વષત' --આ પાંચ પ્રકારના યજુમંત્રોથી આપનુ જ પૂજન થાય છે.હું આપને પ્રણામ કરું છું.

દેવતાઓએ કહ્યું- દેવ ! આપ આદિપુરુષ છો.પૂર્વકલ્પનો અંત થવાથી પોતાના કાર્યરૂપ આ પ્રપજ્ઞને ઉદરમાં લિન કરીને આપે જ પ્રલાયકાલીન જળની અંદર શેષનાગની ઉત્તમ શૈય્યા પર શયન કર્યું હતું.આપના આધ્યાત્મિક સ્વરૂપનું જનલોકાદિવાસી સિધ્ધગણ પણ પોતાના હૃદયમાં ચિંતન કરે છે.અહો ! તેઓ જ આપ આજે અમારા નેત્રોના વિષય થઈને આપના ભક્તોની રક્ષા કરી રહ્યા છો. 

ગાંધર્વોએ કહ્યું - દેવ ! મરીચિ વગેરે ઋષિ અને આ બ્રહ્મા ,ઇન્દ્ર તથા રુદ્રાદિ દેવતાગણો આપના અંશના પણ અંશ છે.મહત્તમ ! આ આખુંય વિશ્વ આપના ખેલની સામગ્રી છે.નાથ ! એવા આપને અમો સર્વદા પ્રણામ કરીએ છીએ.

વિદ્યાધરોએ કહ્યું -પ્રભુ ! પરમ પુરુષાર્થની પ્રાપ્તિના સાધન રૂપ આ માનવ દેહને મેળવીને પણ જીવ આપની માયાથી મોહિત થઈને તેમાં હું -હુંપણાનું અભિમાન કરી લે છે.પછી તે દુર્બુધ્ધિ પોતાના અત્મિયોના તિરસ્કૃત થવાથી પણ અસત વિષયોની જ લાલસા કરતો રહે છે.પરંતુ એવી અવસ્થામાં પણ જે આપની કથામૃતનું સેવન કરે છે.તે આ અંત:કર્ણના મોહને સર્વથા ત્યાગી દે છે.

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું - ભગવન ! આપ જ યજ્ઞ છો,આપ જ હવિ છો,આપ જ અગ્નિ છો,આપ જાતે જ મંત્ર છો,આપ જ સમિધ,કુશા અને યજ્ઞપાત્ર છો,તથા આપ જ સદસ્ય,ઋત્વિજ,યજમાન તેમ જ તેની ધર્મપત્ની,દેવતા,અગ્નિહોત્ર,સ્વધા,સોમરસ,ઘૃત અને પશુ છો.વેદમૂર્તિ ! યજ્ઞ અને સંકલ્પ આપ જ છો.પૂર્વકાળમાં આપ જ અતિ વિશાલ વારાહરૂપ ધારણ કરીને રસતાલમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને લીલાથી જ પોતાની દાઢો પર ઉઠાવીને આવી રીતે કાઢી લાવ્યા હતા.જેમ કોઈ ગજરાજ કમલિનીને ઉઠાવી લાવે.તે વખતે આપ ધીરે ધીરે ગરજી રહ્યા હતા,અને યોગીગનો આપના એ અલૌકિક પુરુષાર્થ જોઈને આપની પ્રાર્થના કરતા જતા હતા.યજ્ઞેશ્વર ! જયારે લોકો આપના નામનું કીર્તન કરે છે,ત્યારે યજ્ઞના બધાજ વિઘ્નો નો નાશ થાય છે.આમારું આ યજ્ઞસ્વરૂપ સત્કર્મ નષ્ટ થઇ ગયું હતું એટલે અમો આપના દર્શનની ઈચ્છા કરી રહ્યા હતા.હવે આપ અમારા પર પ્રસન્ન થાઓ,આપને નમસ્કાર છે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - ભાઈ વિદુર ! જયારે આવી રીતે બધા લોકો યજ્ઞરક્ષક ભગવાન હૃષીકેશની પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા ત્યારે પરમ ચતુર દક્ષે રુદ્રપાર્ષદ વીરભદ્રના ધ્વંશ કરેલા યજ્ઞને ફરી આરંભ કરી દીધો.સર્વાન્તર્યામી શ્રી હરિ આમ તો બધાના ભોગોના ભોક્તા છે,તેમજ ત્રિકપાલ- પૂરૉડ્સરૂપ પોતાના ભાગથી વધારે પ્રસન્ન થઈને તેમણે દક્ષને સંબોધન કરતા કહ્યું.

શ્રી ભગવાને કહ્યું -જગતનું પ્રચંડ કારણ હું જ બ્રહ્મા અને મહાદેવ છું, હું બધાનો આત્મા, ઈશ્વર અને સાક્ષી છું,તથા સ્વયં પ્રકાશ અને ઉપાધિ શૂન્ય છું.વિપ્રવર ! મારી ત્રિગુણાત્મિકા માયાને સ્વીકારીને હું જ જગતની રચના,પાલન  અને સંહાર કરતો રાહુ છું.અને મેં જ તે કર્મોના અનુરૂપ બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને શંકર-તે નામ ધારણ કરેલા છે.આવું જે ભેદરહિત વિશુદ્ધ પરબ્રહ્મસ્વરૂપ હું છું,તેમાં અજ્ઞાની પુરુષ બ્રહ્મા,રુદ્ર,તથા અન્ય બધાજ જીવોને જુદાજુદા રૂપથી જુએ છે.જેવી રીતે મનુષ્ય પોતાનું માથું અને  હાથ વગેરે અંગોમાં'આ મારાથી જુદા છે'એવી બુદ્ધિ ક્યારેય  નથી કરતો.તેવી રીતે મારો ભક્ત પ્રાણીમાત્રને મારાથી જુદા નથી જોતો.બ્રહ્મન  ! અમે - બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને મહેશ્વર-ત્રણેય સ્વરૂપતઃ: એક જ છીએ અને અને અમે પણ સંપૂર્ણ જીવરૂપ છીએ.એટલે જે અમારામાં કોઈ ભેદ નથી જોતો તેજ શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-ભગવાને આવી રીતે આજ્ઞા આપવાથી પ્રજાપતીયોના નાયક દક્ષે તેના ત્રિકપાલ-યજ્ઞના દ્વારા પૂજા કરીને પછી અંગભુત અને પ્રધાન બંને પ્રકારના યજ્ઞોથી બીજા બધા દેવતાઓનું અર્ચન કર્યું.પછી એક્પ્રચિત થઇ ભગવાન શંકર યજ્ઞશેષરૂપ તેમના ભાગથી યજન કર્યો, તથા સમાપ્તિમાં કરવામાં આવતા ઉદવસાન નામના કર્મથી બીજા સોમપાયી તેમજ બીજા દેવતાઓનું યજન કરી યજ્ઞનો ઉપસંહાર કર્યો,અને અંતમાં ઋત્વિજો સાથે અવભૃથ સ્નાન કર્યું.પછી જેણે પોતાના પુરુષાર્થથીજ બધા પ્રકારની સિધ્ધિયો પ્રાપ્ત હતી તે દક્ષપ્રજાપતિને 'તમારી કાયમ ધર્મમાં બુદ્ધિ રહે 'એવા આશીર્વાદ આપી બધા દેવતાઓ સ્વર્ગમાં જતા રહ્યા.

વિદુરજી ! સાંભર્યું છે કે દક્ષસુતા સતીજીએ આવી રીતે પોતાનું પૂર્વ શરીર ત્યાગીને પછી હિમાલયની પત્ની મેનાના ગર્ભથી જન્મ લીધો હતો.જેવી રીતે પ્રલયકાળમાં લિન થયેલી શક્તિ સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં પાછીઈશ્વરનો જ આશ્રય લે છે,તેજ રીતે અનન્યપરાયણ શ્રી અંબીકાજીએ તે જન્મમાં પણ 

પોતાના એકમાત્ર આશ્રય અને પ્રિયતમ ભગવાન શંકરને જ વરણ કર્યાં. વિદુરજી ! દક્ષ યજ્ઞનો વિધ્વંશ કરનારા ભગવાન શિવનું આ ચરિત્ર મેં બૃહસ્પતિના શિષ્ય પરમ ભાગવત ઉધ્ધવજીના મોઢેથી સાંભર્યું હતું.કુરુનંદન ! શ્રી મહાદેવજીનું આ પાવન ચરિત્ર યશ અને ઉંમરને વધારનારૂ તથા પાપપુણ્યનો નષ્ટ કરનારું છે.જે પુરુષ ભક્તિભાવથી તેનું કાયમ રોજ ભજન અથવા શ્રવણ કરે છે તે તેની પાપરાશીને નાશ કરી દે છે.

અધ્યાય આઠમો 

ધ્રુવનું વન ગમન   

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -શત્રુસુદન વિદુરજી ! સનકાદિ,નારદ,ઋભુ,હંસ,અરુણી અને યતી -બ્રહ્માજીના આ નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી પુત્રોએ ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ ન કર્યો((એટલે તેમના કોઈ સંતાન ન થયા ). અધર્મ પણ બ્રહ્માજીનો જ પુત્ર હતો.તેની પત્નીનું નામ હતું મૃષા.તેને દંભ નામનો પુત્ર અને માયા નામની કન્યા થઇ.

તે બંનેને નિઋતિ લઇ ગયો,કેમકે તેને કોઈ સંતાન ન હતી.દંભ અને માયાથી લોભ અને નિકૃતિ (શઠતા)નો જન્મ થયો, તેનાથી ક્રોધ અને હિંસા તથા તેનાથી કલી(કલેશ)અને તેની બહેન દુરુક્તિ (ગાળ) ઉત્તપન્ન થઇ.સાધુશિરોમણી ! પછી દુરુક્તિથી કલીએ ભય અને મૃત્યુને ઉત્તપન્ન કાર્ય,તથા તે બંનેના સંયોગથી યાતના અને નિરય(નરક) નું જોડું ઉત્તપન્ન થયું.નિષ્પાપ વિદુરજી ! આવી રીતે ટૂંકમાં મેં તમને પ્રલયના કારણરૂપ આ અધર્મનો વંશ સંભળાવ્યો.તે અધર્મનો ત્યાગ કરાવીને પુણ્ય સંપાદનમાં હેતુ બને છે.તેમજ તેનું વર્ણન ત્રણ વાર સાંભળીને મનુષ્ય પોતાના મનનો મેલ દૂર કરી દે છે.કુરુનંદન ! હવે હું શ્રી હરિના અંશ (બ્રહ્માજી)ના અંશથી ઉત્તપન્ન થયેલા પવિતરકીર્તિ મહારાજ સ્વયુંમ્ભવ મનુના પુત્રોના વંશનું વર્ણન કરું છું.

મહારાણી શતરૂપા અને તેમના પતિ સ્વાંયુભાવ મનુથી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ -આ બે પુત્રો થયા.ભગવાન વાસુદેવની કળાથી ઉત્તપન્ન થવાને કારણે તે બંને સંસારની રક્ષામાં તત્પર રહેતા હતા.ઉત્તાનપાદને સુનીતિ અને સુરુચિ નામની બે પત્નીઓ હતી.તેમાંથી સુરુચિ રાજાને ખુબ જ પ્રિય હતી,સુનીતિ,જેનો પુત્ર ધ્રુવ હતો,તેમને તેટલી પ્રિય ન હતી.

એક દિવસ રાજા સુરુચિના પુત્ર ઉત્તમને ખોળામાં બેસાડીને પ્યાર કરી રહ્યા હતા.તેજ વખતે ધ્રુવે પણ ખોળામાં બેસવાનું વિચાર્યું,પરંતુ રાજાએ તેનું સ્વાગત ન કર્યું.તે વખતે ઘમંડથી ભરેલી સુરુચિએ પોતાની શૌતના પુત્ર ધ્રુવને મહારાજના ખોળામાં જવાનો પ્રયત્ન કરતો જોઈ તેની સામે જ તેણે તેણે કટાક્ષથી કહ્યું'

 'બચ્ચા !,તું રાજસિંહાસન પર બેસવાનો અધિકારી નથી.તું પણ રાજાનો જ પુત્ર છે તેથી શું થયું મેં તો તને મારી કૂખમાં નથી ધારણ કર્યો.તું હજુ નાદાન છે,તને ખબર નથી કે તે કોઈ બીજી સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મ લીધો છે,ત્યારે તો આવા દુર્લભ વિષયની ઈચ્છા કરી રહ્યો છે.જો તને રાજસિંહાસનની ઈચ્છા છે તો તપસ્યા કરીને પરમ પુરુષ શ્રી નારાયણની આરાધના કર અને અને તેમની કૃપાથી મારા ગર્ભમાં આવીને જન્મ લે ' 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-વિદુરજી ! જેવી રીતે દંડની ચોટ ખાઈને સાપ ફૂંફાડા મારવા લાગે છે,તેવી રીતે પોતાની સૌતેલી માંના કડવા વચનોથી ઘાયલ થઈને ધ્રુવ ક્રોધથી લાંબા લાંબા શ્વાસ લેવા લાગ્યો.તેના પિતા તે ચુપચાપ જોતા રહ્યા,મોઢાથી એક શબ્દ પણ ન બોલ્યા.ત્યારે પિતાને છોડીને ધ્રુવ રડતો રડતો પોતાની માતા પાસે આવ્યો.તેના બંને હોઠો ફફડી રહ્યા હતા અને તે હિબકારા લેતો રડી રહ્યો હતો.સુનીતિએ બેટાને ખોળામાં ઉઠાવી લીધો અને જયારે મહેલના લોકો પાસેથી પોતાની સૌત સુરુચિએ કહેલઈ વાતો સાંભળી,ત્યારે તેને પણ ખુબ દુઃખ થયું.તેની ધીરજ તૂટી ગઈ. તે દાવાનળથી સળગેલી વેલની માફક શોકથી સંતપ્ત થઇ મુરઝાઈ ગઈ અને વિલાપ કરવા મંડી.સાઉટની વાતો યાદ આવતા તેના કમળજેવા નેત્રોમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા.તે બિચારીને પોતાના દુઃખપારાવારનો ક્યાંય પણ અંત દેખાતો ન હતો.તેને ઊંડા શ્વાસ લઈને ધ્રુવને કહ્યું,

' બેટા તું બીજાઓ માટે કોઈ પ્રકારના અમંગળની ઈચ્છા ન કર,જે મનુષ્ય બીજાઓને દુઃખ આપે છે,તેને જાતેજ તેનું ફળ ભોગવવું પડે છે.સુરુચિએ જે કઈ કહ્યું તે સાચું જ છે,કેમકે મહારાજને મને 'પત્ની તો શું 'દાસી' સ્વીકારવામાં પણ શરમ આવે છે, તે હું માનભાઈનીથીજ જન્મ લીધો છે અને મારા જ દૂધથી તું મોટો થયો છું. બેટા ! સુરુચિએ તારી સૌતેલી માં હોવા છતાં વાત બિલકુલ બરાબર કહી છે,એટલે જો રાજકુમાર ઉત્તમની જેમ રાજસિંહાસન ઉપર બેસવા ઈચ્છતો હોય તો દ્વેષભાવ છોડીને તેનું પાલન કર,બસ,શ્રીઅધોક્ષજ  ભગવાનના ચરણકમળોની આરાધનામાં લાગી જ.સંસારના પાલન કરવા માટે તે સત્વગુણને અંગીકાર કરનારા શ્રી હરિના ચારણોની આરાધના કરવાથી જ તારા પરદાદા શ્રી બ્રહ્માજીને તે સર્વશ્રેષ્ઠ પદ પ્રાપ્ત થયું છે, જે મન અને પ્રાણોને જીતનારા મનીયો દ્વારા પણ વંદનીય છે.તે રીતે તારા દાદા સ્વયંભૂવ મનુને પણ મોટી મોટી દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોના દ્વારા અનન્ય ભાવથી તેજ ભગવાનની અર્ધના કરી હતી.ત્યારે તેમને બીજાઓ માટે ખુબ જ દુર્લભ લૌકિક,અલૌકિક તથા મોક્ષસુખની પ્રાપ્તિ થઇ. 

‘બેટા ! તું પણ તે ભક્તવત્સલ શ્રી ભગવાનનો જ આશ્રય લે.જન્મ મૃત્યુ ના ચક્કરમાંથી છૂટવા માટે ઈચ્છા કરવા મુમુક્ષુ લોકો કાયમ તેમનાજ ચરણકમલોના માર્ગની શોધ કર્યા કરે છે.તું સ્વધર્મપાલનથી પવિત્ર થયેલા તારા ચિત્તમાં શ્રી પુરુસોત્તમ ભગવાનને વસાવી લે અને બીજા બધાનું ચિંતન છોડીને ફક્ત તેમનું જ ભજન કર.

બેટા ! આ કમલદલ નયન શ્રી હરિને છોડીને મને તો તારા દુઃખને દૂર કરનારું બીજું કોઈ દેખાય નથી રહ્યું.જો જેમને પ્રસન્ન કરવા બ્રહ્મા વગેરે બધા દેવતા શોધતા રહે છે,તે શ્રી લક્ષ્મીજી પણ દીવાની માફક હાથમાં કમળ લઈને કાયમ તે જ શ્રી હરિની શોધ કર્યા કરે છે.’

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - માતા સુનીતિએ જે વચનો કહ્યા,તે અમિષ્ટ વસ્તુની પ્રાપ્તિનો માર્ગ બતાવનારા હતા.એટલે તેને સાંભળીને ધ્રુવે બુદ્ધિ દ્વારા પોતાના મનનું સમાધાન કર્યું.તેના પછી તે પિતાના નગરથી નીકળી પડ્યો.આ બધા સમાચાર સાંભળીને અને ધ્રુવ શું કરવા વિચારે છે,તે વાતને જાણીને  નારદજી ત્યાં આવ્યા.તેમણે ધ્રુવના માથા પર તેમનો પાપનાશક કરકમલ ફેરવતા મનમાં અને મનમાં વિસ્મિત થતા કહ્યું, '

અહો ! ક્ષત્રિયોને કેવું અદભુત તેજ છે,તેઓ થોડો પણ માનભંગ નથી સહી શકતા.જુઓ હમણાં તો આ નાનું બાળક છે,તો પણ તેના હૃદયમાં સૌતેલી માતાના કડવા વચનો ઘર કરી ગયા.'

તત્વજ્ઞાન નારદજીએ ધ્રુવને કહ્યું -  બેટા ! હજુ તો તું બાળક છે,રમવા કુદવામાં જ મસ્ત રહે છે, મને ખબર નથી પડતી કે આ ઉંમરમાં કોઈ વાતથી તારું સન્માન અથવા અપમાન થઇ શકે છે.જો તને માન અપમાનનો વિચાર જ હોય તો બેટા ! હકીકતમાં મનુષ્યના અસંતોષનું કારણ મોહ સિવાય બીજું કઈ નથી.સંસારમાં મનુષ્ય પોતાના કર્મ દ્વારા જ માન અપમાન ,સુખ દુઃખ વગેરેને પ્રાપ્ત થાય છે.તાત ! ભગવાનની ગતિ ખુબ વિચિત્ર છે,એટલા માટે તેના પર વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન  પુરુષને નસીબ પ્રમાણે જેવી પણ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડે તેમાં સંતુષ્ટ રહેવું જોઈએ.હવે, માતાના ઉપદેશમાં તું યોગસાધના દ્વારા જે ભગવાનની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા જઈ રહ્યો છે- મારા વિચારથી,સાધારણ પુરુષથી તેને મેળવવું  ખુબ જ અઘરું છે.યોગિલોકો અનેકો જન્મો સુધી અનાસક્ત રહીને સમાધિયો દ્વારા મોટી મોટી અઘરી સાધનાઓ કરતા રહે છે,પરંતુ ભગવાનનો માર્ગ નથી શોધી શકતા.એટલા માટે તું આ નકામી હથ છોડી દે,અને ઘેર પાછો જા,મોટો થયા પછી જયારે પરમાર્થ સાધનનો સમય આવે ત્યારે તેને માટે પ્રયત્ન કરી લેજે.વિધાતાના વિધાન અનુસાર સુખ દુઃખ જે કઈ પ્રાપ્ત થાય તેમાજ મનને સંતુષ્ટ રાખવું જોઈએ.તેમ કરનાર પુરુષ સંસારથી પાર થઇ જાય છે.મનુષ્યે તેનાથી વધારે ગુણવાનને  જોઈને    પ્રસન્ન થવું જોઈએ,જે ઓછા ગુણવાળો હોય તેના પર દયા કરવી અને જે પોતાના સરખા ગુણવાળો હોય તેની સાથે મિત્રતાનો ભાવ રાખવો જોઈએ.તેમ કરવાથી તેને દુઃખ ક્યારેય નથી દબાવી શકતા.

ધ્રુવે કહ્યું - ભગવન ! સુખ દુઃખથી જેનું માન ચંચળ થઇ જાય છે,તે લોકો માટે આપે કૃપા કરીને શાંતિનો આ ખુબ જ સારો ઉપાય બતલાવ્યો.પરંતુ મારા જેવા અજ્ઞાનીની દ્રષ્ટિ ત્યાં સુધી નથી પહોંચી શકતી.તેના સિવાય મને ઘોર ક્ષત્રિય સ્વભાવ મળ્યો છે,તેનાથી મારામાં વિનયનો પહેલેથી અભાવ છે,સુરુચિએ કડવા વચન રૂપી વાણીથી મારા હૃદયને વીંધી નાખ્યું છે,એટલા માટે તેમાં આપનો આ ઉપદેશ નથી રહી શકતો.બ્રહ્મન ! હું તે પદ પર અધિકાર કરવા ઈચ્છું છું,જે ત્રિલોકીમાં બધાથી શ્રેષ્ઠ છે.તથા જેના પર મારા બાપ દાદા અને બીજા કોઈ પણ અરૂઢ નથી થઇ શક્યા.તમો મને તેની પ્રાપ્તિ માટે કોઈ સારામાં સારો માર્ગ બતાવો.તમો ભગવાન બ્રહ્માજીના પુત્ર છો,અને સંસારના કલ્યાણ માટે વિના વગાડતા સૂર્યની માફક ત્રિલોકીમાં ફર્યા કરો છો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -  ધૃવની વાત સાંભળીને નારદજી ખુબ જ પ્રસન્ન થયા અને તેના પર કૃપા કરીને આવી રીતે સદ્ ઉપદેશ આપવા લાગ્યા.

શ્રી નારદજીએ કહ્યું- તારી માતા સુનીતિએ જે કઈ તને બતાવ્યું છે,તેજ તારા માટે પરમ કલ્યાણનો માર્ગ છે.ભગવાન વાસુદેવ જ તે ઉપાય છે,એટલે તું મન લગાવીને તેમનું ભજન કર.જે પુરુષને પોતાના માટે ધર્મ,અર્થ,કામ અને મોક્ષ રૂપ પુરુષાર્થની અભિલાષા હોય,તેને માટે તેની પ્રાપ્તિનો ઉપાય એકમાત્ર શ્રીના ચરણોનું સેવન જ છે.બેટા ! તારું કલ્યાણ થશે,હવે તું યમુનાના કિનારા પર પરમ પવિત્ર મધુવનમાં જા.ત્યાં શ્રી હરિનો નિત્ય નિવાસ છે.ત્યાં કાલિંદીના નિર્મલ પાણીમાં ત્રણેય વખત સ્નાન કરી નિત્યકર્મથી નિવૃત થઇ યથાવિધિ આસન પાથરીને સ્થિર ભાવથી બેસવું.પછી રેચક,પૂરક અને કુમ્ભક-ત્ર્ર્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામ થી ધીરે ધીરે પ્રાણ, મન અને ઇન્દ્રિયના દોષોને દૂર કરી ધૈર્ય મુક્ત મનથી પરમ ગુરુ શ્રી ભગવાનનું આ પ્રમાણે ધ્યાન કરવું.

ભગવાનના નેત્ર અને મુખ સદા પ્રસન્ન રહે છે,તેને જોવામાં એવું લાગે છે,કે પ્રસન્નતાપૂર્વક તેઓ ભક્તને વર આપવા માટે ઉદ્યત છે.તેમની નાસિક,ભ્રમરો અને કપાળ ખુબ જ સુંદર છે,તેઓ બધા દેવતાઓમાં ખુબ જ સુંદર છે.તેમની તરુણ અવસ્થા છે,બધા અંગો સુડોળ છે,લાલ લાલ હોઠો અને રત્ન જેવા નયનો છે,તેઓ પ્રાણતજનોને આશ્રય આપનારા,અપાર સુખદાયક શરણાગતવત્સલ અને દયાના સાગર છે.તેમના વક્ષ:સ્થળમાં શ્રી વત્સનું ચિન્હ છે.તેમનું શરીર સજળ જાલંધરના જેવું શ્યામવર્ણ છે.તે પરમ પુરુષ શ્યામસુન્દર ગળામાં વનમાળા ધારણ કરેલી છે.અને તેમની ચારભુજાઓમાં શંખ,ચક્ર,ગદા તેમજ પદ્મ સુશોભિત છે.તેમના અંગ પ્રત્યંગ કિરીટ,કુંડળ,કેયુર,અને કંગન વગેરે આભૂષણોથી વિભૂષિત છે.ગળુ કૌસ્તુભ મણિની પણ શોભા વધારી રહ્યું છે તથા શરીરમાંરેશમી પીતામ્બર છે.તેમના કટિ પ્રદેશમાં સોનાની કરધાની અને પગોમાં સોનાના નૂપુર (પૈજનિ)સુશોભિત છે.ભગવાનનું સ્વરૂપ ઘણું જ દર્શનીય છે,શાંત તથા મન અને નયનોને આનંદિત કરનારું છે.જે લોકો પ્રમુખ માણસ પૂજન કરે છે,તેમના હૃદયમાં તે હૃદયકમળની કર્ણિકા પર પોતાના નખ મણીમંડિત મનોહર પદારવિન્દ સ્થાપિત કરીને વિરાજે છે.આવી રીતે ધારણા કરતા કરતા જયારે ચિત્ત સ્થિર અને એકાગ્ર થઇ જાય,ત્યારે તે વરદાયક પ્રભુનું મનમાં ને મનમાં એવી રીતે ધ્યાન કરવું કે તેઓ મારી તરફ અનુરાગભરી દ્રષ્ટિ થી જોતા જોતા ધીરે ધીરે મુસ્કરાઈ રહ્યા છે.ભગવાનની મંગલમયી મૂર્તિનું આવી રીતે કાયમ ધ્યાન કરવાથી મન તરત જ પરમાનંદમાં ડૂબીને તલ્લીન થઇ જાય છે.અને પછી ત્યાંથી પાછું વળતું નથી.

 રાજકુમાર ! આ ધ્યાનની સાથે પરમ ગુહ્ય મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ તે પણ બતાવું છું-સાંભળ.તેનું સાત રાત જપ કરવાથી મનુષ્ય આકાશમાં વિચરનારા સિદ્ધોના દર્શન કરી શકે છે.તે મંત્ર છે -'ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય. 'કયા દેશ અને કયા સમયમાં કઈ વસ્તુ ઉપીયોગી છે - તેનો વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન પુરુષે આ મંત્ર દ્વારા જાત જાતની સામગ્રીઓથી ભગવાનની દ્રવ્યમયી પૂજા કરવી જોઈએ.પ્રભુનું પૂજન વિશુદ્ધ પાણી,પુષ્પમાળા,જંગલી મૂળ અને ફલાદિ,પૂજામાં વિવિધ દુર્વાદિ અંકુર,વનમાંજ પ્રાપ્ત થતું વલ્કલ વસ્ત્ર ,અને તેમની પ્રેયસી તુલસી થી કરવું જોઈએ.જો શીલા વગેરે મૂર્તિ મળી શકે તો તેમાં,નહિ તો પૃથ્વી અથવા પાણી વગેરેથી જ ભગવાનની પૂજા કરવી.કાયમ સંયતચિત્ત,મનનશીલ,શાંત અને મૌન રહેવું,તથા જંગલી ફળ મૂળ વગેરેનો પરિમિત આહાર કરવો.તેના સિવાય પુણ્ય કીર્તિ શ્રી હરિ પોતાની અનિર્વચનીય માયા  દ્વારા પોતાની જ ઈચ્છાથી અવતાર લઈને જે જે મનોહર ચરિત્ર કરવાના છે તેનું મનમાં ને મનમાં ચિંતન કરતા રહેવું.પ્રભુની પુંજા માટે જે જે ઉપચારોનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે,તેને મંત્રમૂર્તિ શ્રી હરિનેદ્વાદશાક્ષર મંત્ર દ્વારા જ અર્પણ કરવું.

આવી રીતે જયારે હૃદયસ્થિત હરિનું મન,વાણી અને શરીરથી પૂજન કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે નિશ્ચલભાવથી સારી રીતે ભજન કરનારા પોતાના ભક્તોના ભાવ ને વધારી દે છે,અને તેની ઈચ્છા અનુસાર ધર્મ,અર્થ,કામ અથવા મોક્ષ રૂપ કલ્યાણ પ્રદાન કરે છે.જો ઉપાસકને ઇન્દ્રિય સબંધી ભોગોથી વૈરાગ્ય થઇ ગયો હોય તો તે મોક્ષ પ્રાપ્તિને માટે ખુબ જ ભક્તિથી અવિચ્છિતભાવથી ભગવાનનું ભજન કરવું.

શ્રી નારદજીથી આ પ્રકારે ઉપદેશ મેળવી રાજકુમાર ધ્રુવે તેમની પરિક્રમા કરી તેમને પ્રણામ કર્યા. ત્યાર પછી તેણે ભગવાનના ચરણચીહ્નોથી અંકિત પરમ પવિત્ર મધુવનની યાત્રા કરી.ધ્રુવના તપોવન બાજુ ચાલ્યા જવાથી નારદજી ઉત્તાનપાદનાં મહેલમાં ગયા. રાજાએ તેમની યથયોગ્ય ઉપચારોથી પુંજા કરી,ત્યારે તેમણે આરામથી આસન પર બેસીને રાજાને પૂછ્યું.

શ્રી નારદજીએ કહ્યું-રાજન ! તમારું મોઢું સુકાયેલું છે,તમો ઘણા સમયથી શા વિચારમાં પડ્યા છો ?તમારા ધર્મ,અર્થ કામમાંથી કોઈમાં ઓછપ તો નથી આવીને ?

રાજાએ કહ્યું- બ્રહ્મન ! હું ઘણોજ શૈર્ણઅને નિર્દય છું,હાય ! મેં મારા પાંચ વર્ષના નાના બચ્ચાને તેની માતા સાથે ઘરની બહાર કાઢી મુક્યો.મુનિવર ! તે ખુબ જ બુદ્ધિમાન હતો.તેનું કમલ જેવું મોઢું ભૂખથી કરમાઈ ગયું હશે તે થાકીને કોઈ રસ્તામાં પડી ગયો હશે.બ્રહ્મન ! તે અસહાય બાળકને વનમાં કોઈ વરુ ના ખાઈ જાય.અહો હું કેવો સ્ત્રીનો ગુલામ છું! મારી ક્રૂરતા તો જુઓ,- તે બાળક પ્રેમવશ મારા ખોળામાં ચઢવા ઈચ્છતો હતો,પરંતુ મેં દુષ્ટે તેનો થોડો પણ આદર ન કર્યો.

શ્રી નારદજીએ કહ્યું - રાજન ! તમો તમારા બાળકની ચિંતા ન કરો.તેના રક્ષક ભગવાન છે.તમને તેના પ્રભાવનો ખ્યાલ નથી તેનો યશ આખા જગતમાં ફેલાઈ રહ્યો છે.તે બાળક ખુબ જ સમર્થ છે.જે કામને મોટા મોટા લોકપાલો પણ નથી કરી શક્યા ,તેને પૂરું કરીને તે સીધો તમારી પાસે જ પાછો આવશે.તેના કારણે તમારો યશ પણ ખુબ વધશે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે- દેવર્ષિ નારદજીની વાત સાંભળીને મહારાજ ઉત્તાનપાદ રાજપાટ તરફથી ઉદાસીન થઈને કાયમ પુત્રની ચિંતામાં રહેવા લાગ્યા.આબાજુ ધ્રુવજીએ મધુવનમાં આવીને યમુનાજીમાં સ્નાન કર્યું અને તે રાતે પવિત્રતાપૂર્વક ઉપવાસ કરીને શ્રી નારદજીના ઉપદેશ અનુસાર એકાગ્રચિત્તથી પરમપુરુષ શ્રી નારાયણની ઉપાસના શરુ કરી દીધી. તેમણે ત્ર્ર્રણ ત્રણ રાતનાં અંતરમાં શરીર નિર્વાહ માટે ફક્ત કૈથ અને બોરના ફળ ખાઈને શ્રી હરિની ઉપાસના કરતા એક મહિનો વિતાવ્યો.બીજા મહિનામાં તેમણે છ છ દિવસ પાછળ સૂકું ઘાસ અને પાંદડા ખાઈને ભગવાનનું ભજન કર્યું.ત્રીજા મહિને નવ નવ દિવસ પર ખાલી પાણી પીને સમાધિયોગના દ્વારા શ્રી હરિની આરાધના કરતા પસાર કર્યો.ચોથા મહિને તેણે શ્વાસને જીતીને બાર બાર દિવસે ફક્ત વાયુ પીને ધ્યાન યોગ દ્વારા ભગવાનની આરાધના કરી.પાંચમો નાસ શરૂ થતા રાજકુમાર ધ્રુવ શ્વાસને જીતીને પરબ્રહ્મનું ચિંતન કરતા કરતા એક પગથી થાંભલાની માફક નિશ્ચલ ભાવથી ઉભો રહી ગયો.તે વખતે તેણે શબ્દાદિ વિષય અને ઇન્દ્રિયોના નિયામક પોતાના મનને બધી બાજુથી ખેંચી લીધું તથા હૃદયસ્થિત હરિના સ્વરૂપનું  ચિંતન કરતા કરતા મનને કોઈ બીજી બાજુ ન જવા દીધું.જે વખતે તેણે મહદાદિ સંપૂર્ણ તત્વોને આધાર તથા પ્રકૃતિ અને પુરુષના પણ અધિશ્વર પરબ્રહ્મની ધારણા કરી ,તે વખતે (તેમના તેજને ન સહી શકવાને કારણે ) ત્રણેય લોક ધ્રુજી ઉઠ્યા .જયારે રાજકુમાર ધ્રુવ એક પગથી ઉભો રહ્યો,ત્યારે તેના અંગુઠાથી દબાઈને અડધી પૃથ્વી એવી રીતે નમી પડી જેમ કોઈ હાથીના ચઢી જવાથી નાવ પદ પદ પર  જમણી ડાબી બાજુ ડગમગવા લાગે છે.ધ્રુવજી પોતાના ઇન્દ્રિય દ્વાર તથા પ્રાણોને રોકીને અન્યાયબુદ્ધિથી વિશ્વાત્મા શ્રી હરિનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા.આવી રીતે તેની સમષ્ટિ પ્રાણ થી અભિન્નતા થઇ જવાને કારણે બધા પ્રાણીઓના શ્વાસોશ્વાસ રોકાઈ ગયા.તેનાથી બધા લોક અને લોકપાલો ને ખુબ જ પીડા થઇ અને તે બધા ગભરાઈને શ્રી હરિની શરણમાં આવ્યા.

દેવતાઓએ કહ્યું - ભગવન ! બધાજ સ્થાવર જંગમ જીવોના શરીરના પ્રાણ એક સાથે રોકાઈ ગયા છે- આવું તો પહેલા અમે ક્યારેય અનુભવ નથી કર્યું,.આપ શરણાગતોની રક્ષા કરનારા છો,આપની શરણમાં આવેલા અમે લોકોને આ દુઃખમાંથી છોડાવો.

શ્રી ભગવાને કહ્યું - દેવતાઓ ! તમે દરો નહિ.ઉત્તાનપાદનાં પુત્ર ધ્રુવે તેના મનને મારા વિશ્વાત્મામાં લિન કરી દીધું છે.,અત્યારે મારી સાથે તેની અભેદ ધારણા સિદ્ધ થઇ ગઈ છે,તેનાથી તેના પ્રાણ નિરોધથી તમારા સહુના પ્રાણ પણ રોકાઈ ગયા છે.હવે તમો સહુ સહુના લોકોમાં જાઓ ,હું તે બાળકને આ દુષ્કર તાપથી નિવૃત કરી દઈશ.

અધ્યાય નવમો

ધ્રુવનું વર મેળવીને ઘેર પાછું આવવું

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-વિદુરજી ! ભગવાને આ પ્રકારે આશ્વાસન આપવાથી દેવતાઓનો ભય જતો રહ્યો અને તેઓ  તેમને પ્રણામ કરીને સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા.ત્યાર પછી વિરાટસ્વરૂપ ભગવાન ગરુડ પર ચઢીને પોતાના ભક્તને જોવા મધુવનમાં આવ્યા.તે વખતે ધ્રુવજી યોગાભ્યાસથી એકાગ્ર થયેલી બુદ્ધિના દ્વારા ભગવાનની વીજળીના જેવી દૈદિપ્યમાન જે મૂર્તિનું પોતાના હૃદયકમળમાં ધ્યાન કરી રહ્યા તે એકદમ વિલીન થઇ ગઈ.તેનાથી ગભરાઈને જ્યાં તેણે નેત્રો ખોલ્યા કે ભગવાનના તેજ રૂપને બહાર પોતાની સામે ઉભેલા જોયા.પ્રભુનું દર્શન પામીને ધ્રુવને ખુબ જ કુતુહુલ થયું.તે પ્રેમથી અધીરો થઇ ગયો.તેણે ધરતી પર દંડની માફક સૂઈને તેમને પ્રણામ કર્યા.પછી તે પ્રેમભરી નજરોથી એવી રીતે જોવા લાગ્યા જાણે નેત્રોથી તે તેમને પી જશે,મોઢાથી ચૂમી લેશે અને ભુજાઓમાં જકડી લેશે.તે હાથ જોડીને પ્રભુની સામે ઉભેલા હતા,અને તેમની પ્રાર્થના કરવા ઇચ્છતા  હતા,પરંતુ કેવી રીતે કરવી તે જાણતા ન હતા.સર્વાન્તર્યામી શ્રી હરિ તેના મનની વાત જાણી ગયા તેમણે કૃપાપૂર્વક પોતાના વેદમય શંખને તેના ગાલ સાથે સ્પર્શ કર્યો.ધ્રુવજી ભવિષ્યમાં અવિચલ પદ પ્રાપ્ત કરવાના હતા.આ સમયે શંખનો સ્પર્શ થતા જ તેણે વેદમયી દિવ્યવાણી પ્રાપ્ત થઇ ગઈ અને જીવ તથા બ્રહ્મના સ્વરૂપનો પણ નિશ્ચય થઇ ગયો.તે અત્યંત ધૈર્યપૂર્વક કીર્તિમાન શ્રી હરિની પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો.

ધ્રુવજીએ કહ્યું- પ્રભુ ! આપ સર્વ શક્તિમાન છો,આપ જ મારા હૃદયમાં પ્રવેશીને તમારા તેજથી મારી આ સુતેલી વાણીને સજીવ કરો છો તથા હાથ,પગ, કાન અને ત્વચા વગેરે અન્યાન્ય ઇન્દ્રિયો તેમ જ પ્રાણોને પણ ચેતનતા આપો છો.હું આપ અંતર્યામી ભગવાનને પ્રણામ કરું છું.ભગવન ! તમો એક જ છો પરંતુ આપણી અનંત ગુણમયી માયાશક્તિથી આ મહદાદિ સંપૂર્ણ પ્રપંચને રચીને અન્તર્યામીરૂપથી અંદર પ્રવેશી જાઓ છો અને પછી તેના ઈંદ્રિયાદિ અસત ગુણોમાં તેના અધિષ્ઠાતૃ-દેવતાઓના રૂપમાં સ્થિત થઈને અનેકરૂપે ભાસો છો-બસ તેમ જ જેમ જાત જાતના લાકડામાં પ્રગટ થયેલી આગ પોતાની ઉપાધિઓમાં જુદા જુદા રૂપોમાં દેખાય છે.નાથ ! સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં પણ બ્રહ્માજીએ પણ આપની શરણ લઈને આપણા આપેલા જ્ઞાનના પ્રભાવથી જ આ જગતને સૂઈને ઉઠેલા પુરુષના સમાન જોયું હતું.

દીનબંધુ ! તેજ આપના ચરણતલનું મુક્ત પુરુષ પણ આશ્રય લે છે.કોઈ પણ કૃતજ્ઞ પુરુષ તેને કેવી રીતે ભૂલી શકે છે ? પ્રભુ ! આ શવતુલ્ય શરીરના દ્વારા ભોગનારૂ ઇન્દ્રિય અને વિષયોના સંસર્ગથી ઉત્તપન્ન સુખ તો મનુષ્યોને નરકમાં પણ મળી શકે છે.જે લોકો તે વિષયસુખને માટે લાલાયિત રહે છે અને જે જન્મ-મરણના બંધનથી છોડાવનાર કલ્પતરુ સ્વરૂપ આપની ઉપાસના ભગવત્પ્રાપ્તિ સિવાય કોઈ બીજા ઉદેશ્યથી કરે છે,તેની બુદ્ધિ જરૂર આપની માયાથી ઠગાઈ ગઈ છે.નાથ ! આપના ચરણકમાલોનું ધ્યાન કરવાથી અને આપના ભક્તોનું પવિત્ર ચરિત્ર સાંભળવાથી પ્રાણીઓને જે આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે તે નિજાનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મમાં પણ નથી મળી શકતો.પછી જેને કાળની તલવાર કપ નાખે છે ,તે સ્વર્ગીય વિમાનોથી પડનારા પુરુષોને તો તે સુખ કેવી રીતે મળી શકે છે ? 

અનંત પરમાત્માં ! મનેતો આપ તે વિશુદ્ધ હૃદય મહાત્મા ભક્તોનો સંગ આપો,જેમનો આપમાં અવિચ્છિત ભક્તિભાવ છે,તેમના સંગમ હું આપના ગુનો અને લીલાઓની કથાસુધાને પીતા પીતા ઉન્મત્ત થઇ જઈશ.અને સહેલાઈથી આ અનેક પ્રકારના દુઃખોથી પૂર્ણ ભયંકર સંસારસાગરની પેલે પાર પહોંચી જઈશ.કમલનાભ પ્રભુ ! જેમનું ચિત્ત આપની ચરણકમલની સુગંધમાં લોભાયું છે,તે મહાનુભાવોનો જે લોકો સંગ કરે છે- તે પોતાના આ અત્યંત પ્રિય શરીર અને તેના સબંધી પુત્ર,મિત્ર,ઘર અને સ્ત્રી વગેરેની દરકાર પણ નથી કરતા.અજન્મા પરમેશ્વર ! હું તો પશુ ,વૃક્ષ,પર્વત,પક્ષી સરીસૃપ(સર્પાદિ પેટે ચાલનારા જંતુ  ) દેવતા,દૈત્ય અને મનુષ્ય વગેરેથી પરિપૂર્ણ તથા મહદાદિ અનેકો કારણોથી સંપાદિત આપના આ સદસદાત્મક સ્થૂઈ વિશ્વરૂપને જ જાણું છું,તેનાથી ઉપર જે આપનું સ્વરૂપ છે,જેમાં વાણીની ગતિ નથી તેની મને ખબર નથી.

ભગવન ! કલ્પનો અંત થવાથી યોગનિંદ્રામાં સ્થિત જે પરમપુરુષ આ સંપૂર્ણ વિશ્વને પોતાના ઉદરમાં લિન કરીને શેષજીની સાથે તેના જ ખોળામાં શયન કરે છે.તથા જેમના નાભિ કમળથી પ્રગટ થયેલા સર્વલોકમય સુવર્ણવર્ણ કમળથી પરમ તેજોમય બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા ,તે ભગવન આપ જ છો ,હું અપને પ્રણામ કરું છું.

પ્રભુ ! આપ પોતાની અખંડ ચિન્મયી દ્રષ્ટિથી બુદ્ધિની બધીજ અવસ્થાઓના સાક્ષી છો.તથા નિત્યયુક્ત શુદ્ધ સત્વમય સર્વજ્ઞ પરમાત્મ સ્વરૂપ,નિર્વિકાર.આદિપુરુષ,ષડઐશ્વર્ય સંપન્ન તેમજ ત્રણેય  

ગુણોના અધિશ્વર છે.તમો જીવથી તદ્દન જુદા છો,તથા સંસારની સ્થિતિને માટે યાગ્નધિષ્ઠાતા વિષ્ણુ રૂપથી વિરાજમાન છો.તમારાથી જ વિદ્યા-અવિદ્યા વગેરે વિરુદ્ધ ગતિઓવાળી અનેકો શક્તિઓ,ધારાવાહિક રૂપથી નિરંતર પ્રગટ થતી રહે છે.આપ જગતના કારણ,અખંડ,અનાદિ,અનંત,આનંદમય,નિર્વિકાર બ્રહ્મસ્વરૂપ છે.હું આપની શરણ છું.ભગવન ! આપ પરમાનંદમૂર્તિ છે- 

જે લોકો એવું સમજીને નિષ્કામભાવથી આપનું નિરંતર ભજન કરે છે,તેમના માટે રાજ્યાદિ ભોગોની અપેક્ષા આપના ચરણકમળોની પ્રાપ્તિ જ ભજનનું સાચું ફળ છે.સવામી ! કદાચ વાત એવીજ છે તોપણ ગાય જેવા પોતાના તરતના જન્મેલા વાછરડાને દૂધ પીવડાવતી અને વાઘ વગેરેથી બચાવતી રહે છે,તેવી રીતે આપ પણ ભક્તો ઉપર કૃપા કરવા માટે નિરંતર વિકલ રહેવાને કારણે અમારા જેવા સકામ જીવોની પણ ઈચ્છા પુરી કરીને તેમની સંસારભયથી રક્ષા કરતા રહો છો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! જયારે શુભસંકલ્પવાળા મતિમાન ધ્રુવજીએ આવી રીતે પ્રાર્થના કરી ત્યારે ભક્તવત્સલ ભગવાન તેની પ્રશંસા કરતા કહેવા લાગ્યા.

શ્રી ભગવાને કહ્યું - ઉત્તમ વ્રતનું પાલન કરનારા રાજકુમાર !હું તારા હૃદયનો સંકલ્પ જાણું છું.જોકે તે પદનું પ્રાપ્ત થવું ખુબ જ કઠણ છે,તો પણ હું તને તે આપું છું,તારું કલ્યાણ થાય.

.ભદ્ર ! જે તેજોમય અવિનાશી લોકને હજુ સુધી કોઈએ પ્રાપ્ત નથી કર્યું જેની ચારેબાજુ ગ્રહ,નક્ષત્ર અને તારાગણરૂપ જ્યોતિષચક્ર એવી રીતે ચક્કર કાપતું રહે છે જેવી રીતે મેંઢિની( કાપેલી ફસલ અનાજ ગઉ વગેરેને કચડવા માટે ફેરવાતા બળદ જે થાંભલામાં બાંધી રાખ્યા હોય તેનું નામ મેંઢિ છે.) ચારે બાજુ ખળીના બળદો  ફર્યા કરે છે. અવાંતર કલ્પ દરમ્યાન રહેનારા લોકોનો નાશ થઇ જવાથી પણ જે સ્થિર રહે છે તથા તારાગણની સાથે ધર્મ,અગ્નિ,કશ્યપ અને શુક્ર વગેરે નક્ષત્ર તેમ જ સપ્તર્ષિગણ જેની પ્રદક્ષિણા કર્યા કરે છે,તે ધ્રુવ લોક હું તને આપું છું. અહીં પણ જયારે તારા  પિતા તને રાજસિંહાસન આપીને વનમાં ચાલ્યા જશે ત્યારે તું છત્રીસ હજાર વર્ષો સુધી ધર્મ પૂર્વક પૃથ્વીનું પાલન કરશે.તારી ઇંદ્રિયોની શક્તિ જેવી છે તેવી બની રહેશે.આગળ ચાલીને કોઈ સમયે તારો ભાઈ ઉત્તમ શિકાર રમતો માર્યો જશે ત્યારે તેની માતા સુરુચિ પુત્ર પ્રેમમાં પાગલ થઈને તેને વનમાં શોધતી શોધતી દાવાનળમાં પ્રવેશ કરી જશે.યજ્ઞ મારી પ્રિય મૂર્તિ છે,તું અનેકો મોટી મોટી દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોના દ્વારા મારુ યજન કરશે તથા અહીં સારામાં  સારા ભોગ ભોગવીને અંતમાં મારુંજ સ્મરણ કરશે.તેનાથી તું અંતમાં સંપૂર્ણ લોકોના વંદનીય અને સપ્તર્ષિઓમાં પણ ઉપર મારા નિજ ધામમાં જઈશ, જ્યાં પહોંચીને પછી સંસારમાં પાછું આવવાનું નથી હોતું.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-બાળક ધ્રુવથી આ પ્રકારે પૂજિત થઇ અને તેને પોતાનું પદ આપી ભગવાન શ્રી ગરુડધ્વજ તેની નજરો નજર  પોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા.પ્રભુની ચરણસેવાથી સંકલ્પિત વસ્તુ પ્રાપ્ત થઇ જવાને કારણે કદાચ ધ્રુવજીનો સંકલ્પ તો નિવૃત થઇ ગયો પરંતુ તેનું મન વિશેષ પ્રસન્ન ન થયું.પછી તે પોતાના નગરમાં પાછા ફર્યા.

વિદુરજીએ પૂછ્યું - બ્રહ્મન ! માયાપાટી શ્રી હરિનું પરમપદ તો ખુબ જ દુર્લભ છે,અને તેમના ચરણોની ઉપાસનાથીજ મળે છે.ધ્રુવજી પણ સારાસારનો પૂર્ણ વિવેક રાખતા હતા,પછી એક જ જન્મમાં તે પરમપદને મેળવી લેવાથી પણ તેમણે પોતાને અકૃતાર્થ કેમ સમજ્યા ? 

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું -ધ્રુવજીનું હૃદય પોતાની સૌતેલી માતાના વાગ્બાણનથી વીંધાઈ ગયું હતું.તથા વર માંગવાના સમયે પણ તેને તે યાદ હતું.તેથી તેને મુક્તિદાતા શ્રી હરિથી મુક્તિ નહિ માંગી.હવે જયારે ભગવતદર્શનથી તે મનોમાલિન્ય દૂર થઇ ગયો તો તેને પોતાની તે ભૂલ માટે પશ્ચાતાપ થયો.

ધ્રુવજી મનમાં ને મનમાં કહેવા લાગ્યા - અહો ! સનકાદિ ઉર્ધ્વરેતા (નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી) સિદ્ધ પણ જેને સમાધિ દ્વારા અનેકો જન્મોમાં મેળવી શકે છે તે ભગવત્ચરણોની છાયાને મેં છ મહિનામાં જ મેળવી લીધી પરંતુ મનમાં બીજી વાસના રહેવાને કારણે હું ફરીથી તેનાથી દૂર થઇ ગયો.અહો ! મારા મંદ ભાગ્યની મૂર્ખતા તો જુઓ,મેં સંસારપાશને કાપનારા પ્રભુના પાદપદ્મોમાં પહોંચીને પણ તેમનાથી નાશવાન વસ્તુનીજ યાચના કરી.દેવતાઓને સ્વર્ગભોગ પછી નીચે પાડવાનું હોય છે તેમાટે તે મારી ભગવત્પ્રાપ્તિરૂપ ઉચ્ચ સ્થિતિને ન સહન કરી શક્યા એટલે તેઓને જ મારી બુદ્ધિ નો નાશ કરી દીધો.ત્યારે મેં દુષ્ટે નારદજીની યથાર્થ વાત પણ ન સ્વીકારી.જોકે સંસારમાં આત્મા સિવાય બીજું કોઈ પણ નથી તો પણ સૂતેલો મનુષ્ય જેમ સ્વપ્નમાં પોતાની જ કલ્પના કરેલા વાઘ વગેરેને જોઈને ડરે છે.તેજ રીતે મેં પણ ભગવાનની માયાથી મોહિત થઈને ભાઈને જ શત્રુ માની લીધો અને વ્યર્થ દ્વેષરૂપ હાર્દિક રોગથી પીડાવા લાગ્યો.જેને પ્રસન્ન કરવું અત્યંત કઠણ છે,તેજ વિશ્વાત્મા શ્રી હરિને પ્રસન્ન કરીને મેં જે કઈ માંગ્યું છે,તે બધું વ્યર્થ છે.બસ તે જ પ્રમાણે જેમ ગતાયુ પુરુષ માટે ચિકિત્સા વ્યર્થ હોય છે. ઓહ ! હું ખુબજ ભાગ્યહીન છું,સંસારબંધનનો નાશ કરનારા પ્રભુ પાસે મેં સંસાર જ માંગ્યો.હું ખુબ જ પુણ્યહીન છું ! જેવી રીતે કોઈ કંગલા કોઈ ચક્રવર્તી સમ્રાટને પ્રસન્ન કરીને તેમનાથી તુષસહિત ચોખાની કણી માંગે તેવી મેં પણ આત્માનંદ આપનારા શ્રી હરિથી મૂર્ખતાથી વ્યર્થનું અભિમાન વધાવનાર ઉચ્ચ પદો વગેરે જ માંગ્યા છે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - તાત ! તમારી જેમ જે લોક શ્રી મુકુરપાદારવિન્દ -મકરંદના જ મધુકર છે- જે નિરંતર પ્રભુની ચરણરજનું જ સેવન કરે છે અને જેનું મન પોતાની જાતે આવેલી બધીજ પરિસ્થિતિઓમાં સંતુષ્ટ રહે છે તે ભગવાનથી   તેમની સેવા સિવાય પોતાને માટે બીજો કોઈ પદાર્થ નથી માંગતા.

અહીં જ્યાં રાજા ઉત્તાનપાદે સાંભર્યું કે તેનો પુત્ર ઘરે પાછો આવી રહ્યો છે,તો તેને તે વાત પર એમ જ કોઈ વિશ્વાસ ન થયો જેમ કોઈ કોઈના યમલોકથી પાછા આવવાની વાત પર વિશ્વાસ ન કરે.તેણે તેમ વિચાર્યું કે 'મારા અભાગિયાનું એવું ભાગ્ય કયાં. ' પરંતુ પછી તેણે નારદજીની વાત યાદ આવી ગઈ.તેનાથી તેણે એ વાતમાં વિશ્વાસ થયો અને તે આનંદના વેગથી અધીરા થઇ ગયા.તેણે ખુબ જ પ્રસન્ન થઈને એ સમાચાર લાવનારને એક ખુબ જ કિંમતી હાર આપ્યો.રાજા ઉત્તાનપાદે પુતનું મોઢું જોવા ઉત્સુક થઈને ઘણા બધા બ્રાહ્મણો,કુળના મોટાઓ-વૃદ્ધો,મંત્રી અને બંધુજનોને સાથે લીધા,તથા એક ઉચ્ચ ઘોડાવાળો સુવર્ણજડિત રથ પર સવાર થઇ તે ઝડપથી નગરની બહાર આવ્યા.તેમની આગળ આગળ વેદધ્વનિ થતી જતી હતી,તથા શંખ,દુદુમ્ભી,તેમજ વંશી વગેરે અનેક માંગલિક વાજા વાગતા જતા હતા.તેમની બંને રાણિયો સુનીતિ અને સુરુચિ પણ સુવર્ણમય આભૂષણોથી શણગાર સાજી રાજકુમાર ઉત્તમ સાથે પાલખીઓ પર ચઢીને ચાલી રહી હતી.ધ્રુવજી ઉપવન પાસે આવી પહોંચ્યા,તેને જોતા જ મહારાજ ઉત્તાનપાદ રથથી ઉતરી પડ્યા.પુત્રને જોવા માટે તેઓ ઘણા દિવસોથી ઉત્કંઠિત થઇ રહ્યાં હતા.તેમણે ઝડપથી આગળ વધીને પ્રેમાતુર થઇ લાંબી લાંબી  શ્વાસો લેતા, ધ્રુવને ભુજાઓમાં સમાવી લીધો.હવે તે પહેલાના ધ્રુવ ન હતા,પ્રભુના પરમપદ પાદપદ્મોના   સ્પર્શ થવાથી તેના બધાજ પાપ બંધન કપાઈ ગયા હતા.રાજા ઉત્તાનપાદની એક બહુજ મોટી કામના પૂર્ણ થઇ ગઈ.તેણે વારંવાર પુત્રનું માથું સુંઘયું અને આનંદ તથા પ્રેમને કારણે નીકળનારા ઠંડા ઠંડા(આનંદ અથવા પ્રેમને કારણે આંસુ આવે છે તે ઠંડા હોય છે,અને શોકના આંસુ ગરમ હોય છે.) આંસુઓથી તેણે નવડાવી દીધો. 

ત્યાર પછી સજ્જનોમાં અગ્રગણ્ય ધ્રુવજીએ પિતાના પગોમાં પ્રણામ કર્યા અને તેમનાથી આશીર્વાદ મેળવી કુશળ પ્રશ્નાદિથી સમ્માનિત થઇ બંને માતાઓને પ્રણામ કર્યા.નાની માતા સુરુચિએ પોતાના ચરણો પર ઝૂકેલા બાળક ધ્રુવને ઉઠાવીને હૃદયથી લગાવી દીધો.અને અશ્રુ ગદગદ વાણીથી 'ચિરંજીવ રહો' એવા આશીર્વાદ આપ્યા.જેવી રીતે પાણી જાતે જ નીચેની બાજુ વહેવા લાગે છે-એવી રીતે મૈત્રી વગેરે ગુણોને કારણે જેના પર શ્રી ભગવાન પ્રસન્ન થઇ જાય છે,તેની આગળ બધા જીવો ઝૂકી જાય છે.આબાજુ ઉત્તમ અને ધ્રુવ બંને પ્રેમથીવિહ્વળ થઈને મળ્યા.એક બીજાના અંગોનો સ્પર્શ થવાથી તે બંનેના શરીરમાં રોમાંચ  થઇ ગયો તથા આખોથી આંસુઓની વારંવાર ધારા વહેવા લાગી.ધ્રુવની માતા સુનીતિ પોતાના પ્રાણોથી પણ પ્યારા પુત્રને ગળે લગાવીને બધો સંતાપ ભૂલી ગઈ.તેના સુકુમાર અંગોના સ્પર્શથી તેને ખુબ જ આનંદ થયો.વિરવર વિદુરજી !  વિરમતાં સુનીતિના સ્તન તેના નેત્રોથી  વહેતા મંગલમય આનંદ આસુંઓથી ભીના થઇ ગયા અને તેમાંથી વારંવાર દૂધ વહેવા લાગ્યું.તે વખતે પૂર્વસિ લોકો તેની પ્રશંસા કરતા કહેવા લાગ્યા 'મહારાણીજી ! આપનો લાલ ઘણા દિવસોથી ખોવાયેલો હતો,સૌભાગ્યવશ હવે તે પાછો આવી ગયો,તે અમારા બધાનું દુઃખ દૂર કરનારો છે.ઘણા દિવસો સુધી ભૂમંડળની રક્ષા કરશે.આપે અવશ્ય જ શરણાગતભયભંજન શ્રી હરિની ઉપાસના કરી છે.તેનું નિરંતર ધ્યાન કરનાર ધીર પુરુષ પરમ દુર્જયઃ મૃત્યુને પણ જીતી લે છે.'

વિદુરજી ! આવી રીતે જયારે બધા લોકો ધ્રુવને માટે પોતાના લાડ પ્યાર પ્રગટ કરી રહ્યા હતા,તે સમયે તેને ભાઈ ઉત્તમ સાથે હાથીણી પર ચઢાવીને મહારાજા ઉત્તાનપાદે ઘણા હર્ષની સાથે રાજધાનીમાં પ્રવેશ કર્યો.તે વખતે બધા લોકો તેમના ભાગ્યની મોટાઈ કરી રહ્યા હતા.નગરમાં જ્યાં ત્યાં મગરના આકારના સુંદર દરવાજા બનવેલા હતા,તથા ફળફૂલોનાં ગુચ્છાઓ સાથે કેળાના થાંભલા અને સોપારીના છોડ સજાવ્યા હતા.દરવાજે દરવાજે દીવાઓ સાથે પાણીના કળશ રાખવામાં આવ્યા હતા.-જે આંબાનાં પાતરા ,વસ્ત્રો,પુષ્પમાળાઓ તથા મોતીની લડીયોથી સુસજ્જિત હતા.જે અનેકો પરકોતો,ફાટકો અને મહેલોથી નગરી શુસોભીત હતી,તે બધાને સોનાની સમ્પ્રીયોથી સજાવવામાં આવ્યા હતા,તથા તેના કંગુરો વિમાનોના શિખરોની માફક ચંકી રહ્યા હતા.નગરના ચોક,ગલિયો, અટારીયો અને સડ઼કોને સાફસૂફ કરીને તેના પર ચંદનનો છંટકાવ  કર્યો હતો.અને જ્યાં ત્યાં 

તલ,ચોખા,પુષ્પ,ફળ,જઉંતેમ જ માંગલિક ઉપહાર સામગ્રીઓ સજાવી રાખી હતી.ધ્રુવજી રાજમાર્ગથી જઈ રહ્યા હતા,તે વખતે જ્યાં ત્યાં નગરની શીલવતી સુંદરીયો તેને જોવા ભેગી થઇ રહી હતી.તેમણે વાત્સલ્યભાવથી અનેક શુભ આશીર્વાદ આપતા આપતા તેમના ઉપર સફેદ સરસો,ચોખા,દહીં,પાણી ,દુર્વા,પુષ્પ અને ફળોની વર્ષા કરી.આવી રીતે તેમના મનોહર ગીતો સાંભળતા સાંભળતા ધ્રુવજીએ પોતાના પિતાના મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.

તે શ્રેષ્ઠ ભવન મહામૂલ્ય મોતીની લડીયોથી સુસજ્જિત હતો,તેમાં પોતાના પિતાના લાડ-પ્યાર ભોગવતા તે તેવી રીતે આનંદપૂર્વક રહેવા લાગ્યા.જેમ સ્વર્ગમાં દેવતાલોકો રહે છે.ત્યાં દૂધના ફીણની જેવા સફેદ અને કોમળ શૈયાઓ ,હાથીદાંતના પલંગો,સુંદર કામદાર પડદા,બહુમૂલ્ય આસન અને ઘણા બધો સોનાનો સામાન હતો,  તેની સ્ફટિક અને મહામરકતમણિ (પન્ના )ની દીવાલોમાં રત્નોની બનેલી સ્ત્રીમુર્તીઓ પર રાખેલા મણિમય દિવા ઝગમગી રહ્યા હતા તે મહેલની ચારેબાજુ અનેક જાતના દિવ્ય વૃક્ષઓથી સુશોભિત બાગ હતા, જેમાં નાર અને માંદા પક્ષીઓનો કલરવ તથા ઉડતા ભમરાઓનો ગુંજાર થતો રહેતો હતો.તે બગીચામાં વૈદુર્યમણી (પોખરાજ) ની સીડીયોથી સુશોભિત વાવો હતી,-જેમાં લાલ,નીલા,અને સફેદ રંગના કમળ ખીલ્યા રહેતા હતા.તથા હંસ

,કરન્દવઃ,ચકવા તેમજ સારસ વગેરે પક્ષી ક્રીડા કરતા રહેતા હતા.

રાજર્ષિ ઉત્તાનપાદે પોતાના પુત્રના અતિ અદભુત પ્રભવની વાત પહેલેથી જ સાંભરેલી હતી,હવે તેને હકીકતમાં તેવોજ જોઈને તેને ખુબ જ આશ્ચર્ય થયું.પછી એ જોઈને કે ધ્રુવ હવે તારું અવસ્થાને પ્રાપ્ત થઇ ગયો છે,અમાત્યવર્ગ તેને આદરની દ્રષ્ટિથી જુએ છે,તથા પ્રજાનો પણ તેના પર અનુરાગ છે.તેમણે તેને નિખિલ ભૂમંડળના રાજ્ય પર અભિષિક્ત કરી દીધો.અને હવે વૃદ્ધાવસ્થા આવી જાણીને આત્મસ્વરૂપનું ચિંતન કરતા કરતા સંસારથી વિરક્ત થઇ વનમાં જતા રહ્યા.

અધ્યાય દસમો 

ઉત્તમનું માર્યા જવું,ધ્રુવનું યક્ષો સાથે યુદ્ધ    

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -વિદુરજી ! ધ્રુવે પ્રજાપતિ શિશુમારની પુત્રી ભ્રમીની સાથે વિવાહ કર્યો,તેને તેનાથી કલ્પ અને વત્સર નામના બે પુત્રો થયા.મહાબલી ધ્રુવની બીજી સ્ત્રી વાયુપુત્રી ઈલા હતી.તેનાથી તેને ઉત્કલ નામનો પુત્ર અને એક કન્યારત્નનો જન્મ થયો.ઉત્તમનો હજુ વિવાહ થયો ન હતો કે એક દિવસ શિકાર રમતી વખતે તેને હિમાલય પર્વત ઉપર એક બળવાન યક્ષે મારી નાખ્યો.તેની સાથે તેની માતા પણ પરલોક સિધાવી ગઈ.

ધ્રુવે જયારે ભાઈને માર્યા જવાના સમાચાર સાંભળ્યા તો તે ક્રોધ,શોક અને ઉદ્વેગથી ભરીને એક વિજયપ્રદ રથ પર સવાર થઇ યક્ષોના દેશમાં જઈ પહોંચ્યો.તેણે ઉત્તર દિશામાં જઈ હિમાલયની ઘાટીમાં યક્ષોથી ભરેલી અલકાપુરી જોઈ,તેમાં અનેકો ભૂત-પ્રેત-પિશાચાદિ રુદ્રાઅનુચર રહેતા હતા.વિદુરજી ! ત્યાં પહોંચીને મહાબાહુ ધ્રુવને પોતાનો શંખ વગાડ્યો તથા સંપૂર્ણ આકાશ અને દિશાઓમાં ગુંજાવી દીધો. તે શંખ ધ્વનિથી યક્ષ પત્નીઓ ખુબ ડરી ગઈ,તેમની આંખો ભયથી ખતરો અનુભવી ગઈ.

વિરવર વિદુરજી !મહાબળવાન યક્ષવિરોને તે શંખનાદ સહન ન થયો.એટલે તેઓ જાતજાતના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઇ નગરની બહાર નીકળી આવ્યા અને ધ્રુવપર તૂટી પડ્યા.મહારથી ધ્રુવ પ્રચંડ ધનુર્ધર હતા.તેણે એકસાથે તેમનામાંથી દરેકને ત્રણ ત્રણ બાણ માર્યા.તે બધાએ જયારે પોતાના માથાંમાં ત્રણ ત્રણ બાણ લાગેલા જોયા,ત્યારે તેમને વિશ્વાસ થઇ ગયો કે અમારી હાર jarun થશે.તેઓ ધ્રુવજીના આ અદભુત પરાક્રમની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.પછી જેમ સાપ કોઈના પગનો આઘાત નથી સહેતો,તેવી રીતે ધ્રુવના આ પરાક્રમને ન સહન કરીને તેમણે પણ તેના બાણોના જવાબમાં એક સાથે તેનાથી ડબલ -છ છ બાણ છોડ્યા.યક્ષોની સંખ્યા તેર અયુત(૧૩૦૦૦૦) હતી.તેઓએ ધ્રુવજીનો બદલો લેવા માટે અત્યંત ક્રોધિત થઈને રથ અને સારથી સાથે તેના પર પરિઘ,ખડગ,પ્રાસ,ત્રિશુલ,ફરસા,શક્તિ,ઋર્ષ્ટિ,ભુશુંડિ તથા ચિત્ર-વિચિત્ર પંખદાર બાણોની વર્ષા કરી.આ ભીષણ શસ્ત્ર વર્ષાથી ધ્રુવજી બિલકુલ ઢંકાઈ ગયા.ત્યારે લોકોને તેઓ દેખાતા એમ જ બંધ થઇ ગયા,જેમ ભારે વરસાદથી પર્વતનું.તે વખતે જે સિધ્ધગણ આકાશમાં સ્થિર થઈને આ દ્રશ્ય જોઈ રહ્યા હતા તે બધા હાય હાય કરીને કહેવા લાગ્યા-‘આજ યક્ષ સેનારૂપ સમુદ્રમાં ડૂબીને આ માનવ સૂર્ય અસ્ત થઇ ગયો.’યક્ષ લોક પોતાના વિજયની ઘોષણા કરતા કરતા યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં સિંહની જેમ ગર્જવા લાગ્યા.તેની વચ્ચે ધ્રુવજીનો રથ એકાએક એમ જ પ્રગટ થઇ ગયો જેમ ધુમ્મસમાંથી સૂર્ય ભગવાન નીકળી આવે છે.

ધ્રુવજીએ પોતાના દિવ્ય ધનુષની ટંકાર કરીને શત્રુઓના દિલ દહેલાવી દીધા અને પછી બાણોની વર્ષા કરીને તેમના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર એવી રીતે છિન્ન ભિન્ન કરી નાખ્યા જેમ તોફાન વાદળોને વેર-વિખેર કરી નાખે છે.તેમના ધનુષથી છૂટેલા તીક્ષણ તિર યક્ષ-રાક્ષસોના કવચોને વિધિને એવી રીતે તેમના શરીરમાં ઘુસી ગયા જેમ ઇન્દ્રએ છોડેલું વ્રજ પર્વતોમાં પ્રવેશ કરી ગયું હતું.વિદુરજી ! મહારાજ ધ્રુવના બાણોથી કપાઈ ગયેલા યક્ષોના સુંદર કુંડળમંડિત માથાઓથી,સુનહરી તાલવૃક્ષના જેવી જાંઘોથી,વલયાવિભૂષિત બાહુઓથી,હાર,ભુજબન્ધ,મુકુટ અને બહુમૂલ્ય પાઘડિયોની પટીથી તે વીરોનાં મનને લોભાવનારી સમરભૂમિ ખુબ જ શોભા મેળવી રહી હતી.

જે યક્ષઓ કોઈ રીતે જીવિત બચ્યા તે ક્ષત્રિયપ્રવર ધ્રુવજીના બાણોથી પહેલા અંગેઅંગ છિન્ન ભિન્ન થઇ જવાથી યુદ્ધ ક્રીડામાં સિંહથી હારેલા ગજરાજની માફક નેદાન છોડીને ભાગી ગયા.નરશ્રેષ્ઠ ધ્રુવજીએ જોયું કે આ વિસ્મૃત રણભૂમિમાં હવે એક પણ શત્રુ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર સાથે તેમની સામે નથી તો તેમની ઈચ્છા અલકાપુરી જોવાની થઇ.પરંતુ તે પુરીની અંદર ન ગયા.'એ માયાવી શું કરવા ઈચ્છે છે તે વાતની  મનુષ્યને ખબર પડતી નથી 'સારથિને તેવી રીતે કહીને તે રથમાં બેસી રહ્યા તથા શત્રુના નવા આક્રમણની આશંકાથી સાવધાન થઇ ગયા.એટલામાં જ તેમને સમુદ્રની ગર્જના ના જેવી આંધી નો ભીષણ શબ્દ સંભળાયો તથા દીક્ષાઓમાં ઊડતી ધૂળ પણ દેખાઈ.

એક ક્ષણમાં જ આખું આકાશ મેઘમાલાથી ઘેરાઈ ગયું.બધી બાજુ ભયંકર ગડગડાહટ સાથે વીજળી ચમકવા લાગી.નિષ્પાપ વિદુરજી ! તે વાદળોથી લોહી,કફ,પોય,વિષ્ઠા,મૂત્ર તેમજ ચરબીની વર્ષા થવા લાગી અને ધ્રુવજીની સામે આગળ આકાશમાં ઘણા બધા ધડો પડવા લાગ્યા. પછી આકાશમાં એક પર્વત દેખાવા લાગ્યો,અને બધી દિશાઓમાં પથ્થરોની વર્ષા સાથે ગદા,પરિઘ,તલવાર,અને મુસલ પડવા લાગ્યા.તેમણે જોયું કે ઘણા બધા સાપો વજરની માફક ફૂંફાડા મારતા રોષપૂર્ણ નેત્રોથી આગની ચિન્ગારીયો કાઢતા આવી રહ્યા હતા.ગાંડા હાથીઓના ઝુંડ ના ઝુંડ,વાઘ અને સિંહો પણ દોડ્યા આવતા હતા.પ્રલાયકાળની માફક ભયંકર સમુદ્ર તેની ઓટ તરંગોથી પૃથ્વીને ચારેબાજુથી ડુબાડતો ઘણી મોટી ગર્જનાથી તેમની તરફ વધી રહ્યો હતો.ક્રૂર સ્વભાવ અસુરોએ તેમની આસુરી માયાથી આવા જ કેટલાય કૌતુક બતલાવ્યા જેનાથી કાયરોના મન ધ્રુજી શકતા હતા.ધૃવજી પર અસુરોએ પોતાની દુસ્તર માયા ફેલાવી છે,તે સાંભળીને ત્યાં કેટલાક મુનિયોએ આવીને તેમણે માટે મંગલ કામના કરી.

મુનિયોએ કહ્યું -ઉત્તાનપાદ નંદન ધ્રુવ ! શરણાગત ભયભંજન સારંગપાણિ ભગવાન નારાયણ તમારા શત્રુઓનો સંહાર કરે.ભગવાનનું તો નામ જ એવું છે,જેને સાંભળવા અને ભજન કરવા માત્રથી મનુષ્ય દુસ્તર મૃત્યુના મોઢામાંથી અનાયાસ જ બચી જાય છે.

અધ્યાય અગિયારમો 

સ્વાયંભુવ મનુનું ધ્રુવજીને યુદ્ધ બંધ કરવા સમજાવવું 

 શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! મુનિયોનું એવું કહેવું સાંભળી મહારાજ ધ્રુવે આચમન કરીને શ્રી નારાયણના બનાવેલા નારાયણસ્ત્રને પોતાના ધનુષ્ય પર ચઢાવ્યું.તે બાણ ચઢાવતા જ યક્ષો દ્વારા રચેલી નાના પ્રકારની માયા તો તેજ ક્ષણે નાશ પામી,જેવી રીતે જ્ઞાનનો ઉદય થવાથી અવિદ્યાદિ કલેશ નાશ પામે છે.ઋષિવર નારાયણ દ્વારા આવિષ્કૃત તે અસ્ત્રને ધનુષ પર ચઢાવતા જ તેના રાજહંસ જેવા પક્ષ અને સોનાની ફણોવાળા તીક્ષણ બાણ નીકળે અને જેમ મયુર કેકારવ કરતા વનમાં ઘુસી જાય છે તેમ ભયંકર સાય સાય શબ્દ કરતા કરતા તે શત્રુની સેનામાં ઘુસી ગયા.તે તીક્ષણ ધારવાળા બાણોએ શત્રુને બેચેન કરી નાખ્યા. ત્યારે તે રણાંગણમાં અનેકો યક્ષોએ અત્યંત ક્રોધિત થઈને પોતાના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર સંભાર્યા.અને જેમ ગરુડના છેડવાથી મોટા મોટા સાપો ફેણ ઉઠાવીને તેની તરફ દોડે છે તેમ તેઓ  અહીં તહીંથી ધ્રુવજી પર તૂટી પડ્યા.તેમણે સામે આવતા જોઈ ધ્રુવજીએ પોતાના બનો દ્વારા તેમની ભુજાઓ,જાંઘ,ખભા અને ઉદર વગેરે અંગ પ્રત્યંગને છિન્ન ભિન્ન કરીને તેમણે તે સર્વશ્રેષ્ઠ લોકમાં (સત્ય લોકમાં) મોકલી આપ્યા,જેમાં ઉધ્વરેતાઃ મુનિગણ સૂર્યમંડળનું ભેદન કરવા જાય છે. હવે તેના પિતામહ સ્વાયંભુવ મનુ એ જોયું કે વિચિત્ર રથ પર ચઢેલા ધ્રુવ અનેકો નિરપરાધ યક્ષોને મારી રહ્યા છે,તો તેમને તેના પર ખુબ જ દયા આવી.તેઓ ઘણા બધા ઋષિયોને લઈને ત્યાં આવ્યા અને પોતાના પૌત્ર ધ્રુવને સમજાવવા લાગ્યા.

મનુજીએ કહ્યું - બેટા ! બસ, બસ ! અધિક ક્રોધ કરવો બરાબર નથી આ પાપી નરકનું દ્વાર છે. તેના વશીભૂત થઈને તે આ નિરપરાધ યક્ષોનો વધ કર્યો છે.તાત ! તું જો નિર્દોષ યક્ષોને સંહાર પર ઉતારી રહ્યો છે તે અમારા કુળનું યોગ્ય કર્મ નથી, સાધુ પુરુષ તેની ખુબ જ નિંદા કરે છે.બેટા ! તારો તારા ભાઈ પર ખુબ અનુરાગ હતો તે તો બરાબર છે,પરંતુ જુઓ,તેના વધથી સંતપ્ત થઈને તે એક યક્ષના અપરાધ કરવાથી પ્રસંગવશ કેટલાયની હત્યા કરી નાખી.આ જડ શરીરને જ આત્મા માનીને તેના માટે પશુઓની જેમ પ્રાણીઓની હિંસા કરવી તે ભગવત્સેવી સાધુજનોનો માર્ગ નથી.પ્રભુની આરાધના કરવી ખુબ જ કઠિન છે,પરંતુ તે તો બાળપણમાં જ સંપૂર્ણ ભૂતોના આશ્રયસ્થાન શ્રી હરિની સર્વભૂતાત્મ ભાવથી આરાધના કરીને તેમનું પરમપદ પ્રાપ્ત કરી લીધું છે.તને તો પ્રભુ પણ પોતાનો પ્રિય ભક્ત માને છે તથા ભક્તજન પણ તારો આદર કરે છે.તું તો સાધુજનનો પથદર્શક છે,છતાં પણ તે એવું નિંદનીય કર્મ કેમ કર્યું? સર્વાત્મા શ્રી હરિ તો પોતાનાથી મોટા પુરુષો તરફ સહનશીલતા ,નાના તરફ દયા,બરાબર વાળા સાથે મિત્રતા,અને બધાજ જીવોની સાથે સમતાનો વર્તાવ કરવાથી જ પ્રસન્ન થાય છે. અને પ્રભુના પ્રસન્ન થવાથી પુરુષ પાકૃત ગુણ તેમજ તેના કાર્યરૂપ લિંગશરીરથી છૂટીને પરમાનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મપદ મેળવી લે છે.

બેટા ધ્રુવ ! દેહાદિના રૂપમાં પરણિત થયેલા પંચભૂતોથી જ સ્ત્રી પુરુષનો આવિર્ભાવ થાય છે, અને પછી તેના એકબીજાના સમાગમથી બીજા સ્ત્રી પુરુષો ઉત્તપન્ન થાય છે.ધ્રુવ ! આવી રીતે ભગવાનની માયાથી સતવાદી ગુણોમાં ન્યૂનાધિક ભાવ થવાથી જ જેમ ભૂતો દ્વારા શરીરોની રચના થાય છે તેમ જ તેની સ્થિતિ અને પ્રલય પણ થાય છે.પુરુષશ્રેષ્ઠ ! નિર્ગુણ પરમાત્મા તો તેમાં નિમિત્તમાત્ર છે તેના આશ્રયથી આ કાર્ય-કારણાત્મક જગત તેવી રીતે ભ્રમતા રહે છે જેમ ચુમ્બક્ના આશ્રયથી લોઢું.કાલશક્તિના દ્વારા ક્રમથી સતવાદી ગુણોમાં ક્ષોભ થવાથી લીલામય ભગવાનની શક્તિ પણ સૃષ્ટિ વગેરે રૂપમાં વિભક્ત થઇ જાય છે.એટલે ભગવાન અકર્તા થઈને પણ જગતની રચના કરે છે અને સંહાર ન કરનારા હોવા છતાં સંહાર કરે છે.ખરેખર તે અનંત પ્રભુની લીલા સર્વથા અચિંતનિય છે.ધ્રુવ ! તે કાલસ્વરૂપ અવ્યય પરમાત્મા જ સ્વયં અંતરહિત થઈને પણ  જગતનો અંત કરનારા છે,અને અનાદિ હોવા છતાં પણ બધાના આદિકર્તા છે તેઓ જ એક જીવથી બીજા જીવને ઉત્તપન્ન કરી સંસારની સૃષ્ટિ કરે છે તથા મૃત્યુ દ્વારા મારનારાઓને પણ મરાવીને તેનો સંહાર કરે છે.તે કાળભગવાન સંપૂર્ણ સૃષ્ટિમાં સમાન રૂપથી અનુપ્રવિષ્ટ છે.તેમનો ન તો કોઈ મિત્ર પક્ષ છે અને ન તો શત્રુપક્ષ.જેમ વાયુના ચાલવાથી ધૂળ તેની સાથે સાથે ઉડે છે,તેવી રીતે બધાજ જીવ પોતપોતાના કર્મોના આધીન થઈને કાલની ગતિને અનુશરણ કરે છે-પોતપોતાના કર્માનુસાર સુખ દુઃખાદિ ફળ ભોગવે છે. સર્વસમર્થ શ્રી હરિ કર્મબંધનમાં બંધાયેલા જીવની ઉંમરની વૃદ્ધિ અને ક્ષયનું વિધાન કરે છે,પરંતુ તે જાતે તે બંનેથી રહિત અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર છે.રાજન ! આ પરમાત્માને જ મોમાંસકલોકો કર્મ,ચાર્વાક સ્વભાવ ,વૈશેષિક -મતાવલંબી કાળ,જ્યોતિષી નસીબ અને કામશાસ્ત્રી કામ કહે છે.તે કોઈ પણ ઇન્દ્રિય કે પ્રમાણનો વિષય નથી મહદાદિ અનેક શક્તિઓ પણ તેનાથી જ પ્રગટ થઇ છે.તેઓ શું કરવા ઈચ્છે છે,તે વાતને પણ સંસારમાં કોઈ નથી જંતુ.પછી પોતાના મૂળ કારણ તે પ્રભુને તો કોણ જાણી શકે છે .

બેટા !તે કુબેરના અનુચર તારા ભાઈને મારવાવાળા નથી કેમ કે જન્મ મરણનું વાસ્તવિક કારણ તો ઈશ્વર છે.એકમાત્ર તે જ સંસારને રચતા, પાળતા અને નષ્ટ કરે છે પરંતુ અહંકારશૂન્ય હોવાને કારણે તેના ગુણ અને કર્મોથી તે કાયમ નિર્લેપ રહે છે.તે સંપૂર્ણ પ્રાણીઓના અંતરાત્મા,નિયંતા અને રક્ષા કરનારા પ્રભુ જ પોતાની માયા શક્તિથી યુક્ત થઈને બધા જીવોનું સુર્જન,પાલન અને સંહાર કરે છે.જેવી રીતે નાકમાં નાથેલા બળદ પોતાના માલિકનો બોઝો ખેંચતા રહે છે તેવી રીતે જગતની રચના કરનારા બ્રહ્માદિ પણ નામરૂપ દોરીથી બંધાઈને તેમની આજ્ઞાનું જ પાલન કરે છે.તેઓ અભક્ત માટે મૃત્યુરુપી અને ભક્તો માટે અમૃતરૂપ છે અને સંસારના એકમાત્ર આશ્રય છે.તાત ! તું બધી રીતે તેમની જ શરણ લે.તું પાંચ વર્ષની ઉંમરમાં જ તારી સોતેલી માંના વાગ્બાણોથી મર્માહટ થઈને માની ગોદ છોડીને વનમાં જતો રહ્યો હતો.ત્યાં તપસ્યા દ્વારા જે ઋષિકેશ ભગવાનની આરાધના કરીને તે ત્રિલોકીથી ઉપર ધ્રુવપદ પ્રાપ્ત કર્યું છે અને જે તારા વેરભાવહીન સરળ હૃદયમાં વાત્સલ્યરૂપ વિશેષરૂપથી વિરાજમાન થયા હતા,તે નિર્ગુણ અદ્વિતીય અવિનાશી અને નિત્યમુક્ત પરમાત્માને અધ્યાત્મદ્રષ્ટિથી તારા હૃદયમાં શોધ.તેમાં આ ભેદભાવમાંય પ્રપજ્ઞ ન થવાથી પણ પ્રતીત થઇ રહ્યું છે.એવું કરવાથી સર્વશક્તિસંપન્ન પરમાનંદસ્વરૂપ સર્વાન્તર્યામી ભગવાન અનંતમાં તારી સુદ્રઢ ભક્તિ થશે અને તેના પ્રભાવથી તું હું હુંપણાના રૂપમાં દ્રઢ  થયેલી અવિદ્યાની ગાંઠને કાપી નાખશે.

રાજન ! જેવી રીતે ઔષધિથી રોગ શાંત કરવામાં આવે છે-એવી રીતે મેં જે તને ઉપદેશ આપ્યો  છે,તેના પર વિચાર કરીને તારા ક્રોધને શાંત કર.ક્રોધ કલ્યાણ માર્ગનો ખુબ જ વિરોધી છે.ભગવાન તારું ભલું કરે.ક્રોધના વશીભૂત થયેલા પુરુષથી બધા લોકોને ખુબ જ ભય થાય છે.એટલા માટે જે બુદ્ધિમાન પુરુષ એવું ઈચ્છે છે,કે મારાથી કોઈ પણ પ્રાણીને ભય ન થાય તેને ક્રોધના વશમાં ક્યારે પણ ન આવવું જોઈએ.તે જે સમજીને કે આ મારા ભાઈને મારનારા છે,એટલા યક્ષોનો સંહાર કર્યો,તેનાથી તારા દ્વારા ભગવાન શંકરના સખા કુબેરજીનો મોટો અપરાધ થયો છે.એટલા માટે બેટા ! જ્યાં  સુધી  મહાપુરુષોનું  તેજ અમારા કુળને આક્રાંત ન કરી લે તેના પહેલા જ વિનામર ભાષણ અને વિનય દ્વારા તેને પ્રસન્ન કરી લે.

એવી રીતે સ્વંભૂવઃ મનુએ પોતાના પૌત્ર ધ્રુવને શિક્ષા આપી.ત્યારે ધ્રુવજીએ તેમને પ્રણામ કર્યા.તેના પછી તેઓ મહર્ષિયો સાથે પોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા.

અધ્યાય બારમો 

ધ્રુવજીને કુબેરનું વરદાન અને વિષ્ણુલોકની પ્રાપ્તિ

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! ધ્રુવનો ક્રોધ શાંત થઇ ગયો,અને તે યક્ષોના વધથી નિવૃત થઇ ગયા છે,તે જાણીને ભગવાન કુબેર ત્યાં આવ્યા.તે વખતે યક્ષ,ચારણ અને કિન્નર લોક તેમની સ્તુતિ કરી રહ્યા હતા.તેમને જોતા જ ધ્રુવજી હાથ જોડીને ઉભા થઇ ગયા.ત્યારે કુબેરે કહ્યું .

શ્રી કુબેરજી બોલ્યા - શુદ્ધ હૃદય ક્ષત્રિય કુમાર ! તમે તમારા દાદાના ઉપદેશથી એવું  દુસ્તયજ વેર ત્યાગી દીધુંતેનાથી હું તમારા ઉપર ખુબ જ પ્રસન્ન છું.હકીકતમાં ન તમે યક્ષોને માર્યા છે અને ન યક્ષોને તમારા ભાઈને.બધાજ જીવોની ઉત્તપત્તિ અને વિનાશનું કારણ તો એકમાત્ર કાળ જ છે.આ હું તું વગેરે મિથ્યા બુદ્ધિ તો જીવને અજ્ઞાનવશ સ્વપ્ન ની જેમ શરીરાદિને આત્મા માનવાથી જ થાય છે.તેનાથી મનુષ્ય ને બંધન તેમ જ દુઃખાદિ વિપરીત અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે.ધ્રુવ ! હવે તમે જાઓ ,ભગવાન તમારું ભલું કરે.તમે સંસારપશથી મુક્ત થવા માટે બધા જીવોમાં સમદ્રષ્ટિ રાખીને સર્વભૂતાત્મા ભગવાન શ્રી હરિનું ભજન કરો.તેઓ સંસારપક્ષનું છેદન કરનારા છે.તથા સંસાર ની ઉત્તપત્તિ વગેરે માટે પોતાની ત્રિગુણાત્મિક માયાવી શક્તિ થી યુક્ત થઈને પણ હકીકતમાં તેનાથી રહીત છે.તેમના ચરણકમલ જ બધા માટે ભજન કરવા યોગ્ય છે.પ્રિયવર ! મેં સાંભર્યું છે તમે સર્વદા ભગવાન કમલનાભના ચરણકમળોની નજીક રહેનારા છો તેટલા માટે તમે અવશ્ય વર મેળવવાને યોગ્ય છો. 

ધ્રુવ ! તમને જે વરની ઈચ્છા હોય તે મારાથી ની:સંકોચ તેમજ ની:શંક થઈને માંગી લો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! યક્ષરાજ કુબેરજીએ જયારે આવી રીતે વર મંગાવા આગ્રહ કર્યો,ત્યારે મહાભાગવત મહામતિ ધ્રુવજીએ તેમની પાસે તે જ માંગ્યું કે મને શ્રી હરિની અખંડ મૂર્તિ બની રહે જેનાથી મનુષ્ય સહેલાઈથી દુસ્તર સંસારસાગરને પાર કરી જાય છે.ઇડવિડાના પુત્ર કુબેરજીએ ઘણા પ્રસન્ન મનથી તેમને ભગવત્સ્મૃતિ આપી.પછી તેની જોતજોતામાં અદ્રશ્ય થઇ ગયા.તેના પછી ધ્રુવજી પણ પોતાની રાજધાનીમાં પાછા આવ્યા.ત્યાં રહીને તેમને મોટી મોટી દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી ભગવાન યજ્ઞપુરુષ  આરાધના કરી ભગવાન જ દ્રવ્ય,ક્રિયા અને દેવતા -સબંધી બધાજ કર્મ અને તેના ફળ છે,તથા તેજ કર્મફળનાં દાતા પણ છે.સર્વોપાધીશૂન્ય સર્વાત્માશ્રી અચ્યુતમાં પ્રબળ વેગવાળો ભક્તિભાવ રાખતા રાખતા ધ્રુવજી પોતાનામાં અને બધાજ પ્રાણીઓમાં સર્વવ્યાપક શ્રી હરિને જ વિરાજમાન જોવા લાગ્યા.ધ્રુવજી ખુબ જ શીલસંપન્ન બ્રાહ્મણભક્ત,દીનવત્સલ અને ધર્મમર્યાદાના રક્ષક હતા,તેમની પ્રજા તેમને પોતાના પિતા ની જેમ માનતી હતી.આવી રીતે જાતજાતના એશ્વર્યભોગથી પુણ્યના અને ભોગોના ત્યાગપૂર્વક યજ્ઞાદિ કર્મોના અનુષ્ઠાનથી પાપનો ક્ષય કરતા કરતા તેમણે છત્રીસ હાજર વર્ષો સુધી પૃથ્વીનું શાસન કર્યું.જિતેન્દ્રિય મહાત્મા ધ્રુવે આવી રીતે અર્થ,ધર્મ અને કામના સંપાદનમાં ઘણા વર્ષો વિતાવીને પોતાના પુત્ર ઉત્કલને રાજસિંહાસન સોંપી દીધું.આ સંપૂર્ણ દ્રશ્ય -પ્રપજ્ઞને અવિદ્યારચીત સ્વપ્ન અને ગાંધર્વનગરની માફક માયાથી પોતાનામાંજ કલ્પિત માનીને અને તે સમજીને કે શરીર,સ્ત્રી,પુત્ર,મિત્ર,સેનાએ, ભરપૂર ખજાના,જનાને મહેલ,સુરમ્ય વિહારભૂમિ અને સમુદ્ર પર્યન્ત ભૂમંડળનું રાજ્ય-તે બધા કાલની જાળમાં પડેલા હતા,તે બદ્રિકાશ્રમ ચાલ્યા ગયા.

ત્યાં તેમણે પવિત્ર પાણીમાં સ્નાન કરી પોતાની ઇન્દ્રિયો વિશુદ્ધ(શાંત) કરી.પછી સ્થિર આસનમાં બેસીને પ્રાણાયામ દ્વારા વાયુને વશ કર્યો.તે દરમ્યાન મનના દ્વારા ઇન્દ્રિયોને બાહ્ય વિષયોથી દૂર કરી મનને ભગવાનના સ્થૂળ વિરાટસ્વરૂપમાં સ્થિર કર્યું.તે વિરાટ સ્વરૂપનું ચિંતન કરતા કરતા તેઓ અંતમાં ધ્યાતા અને ધ્યેય ના ભેદથી શૂન્ય નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં લિન થઇ ગયા અને તે અવસ્થામાં વિરાટરૂપનું પણ પરિત્યાગ કરી દીધો.તે રીતે ભગવાન શ્રી હરિ તરફ નિરંતર ભક્તિભાવનો પ્રવાહ વહેતો રહેવાથી તેમની આંખોમાં વારંવાર આનંદાશ્રુઓનું જાણે પૂર આવી ગયું તેનાથી તેમનું હૃદય દ્રવીભૂત થઇ ગયું,અને શરીરથી રોમાંચ થઇ ગયો.પછી દેહાભિમાન ગળી જવાથી તેમણે 'હું ધ્રુવ છું' તેની યાદ પણ રહી.

તે વખતે ધ્રુવજીએ આકાશમાંથી એક સુંદર વિમાન ઉતરતું જોયું.તે પોતાના પ્રકાશમાં દશે દિશાઓને અલૌકિક કરી રહ્યું હતું,માનો જાણે પૂર્ણિમાનો ચંદ્ર ખીલ્યો હોય.તેમાં બે પાર્ષદો ગદાઓનો સહારો લઈને ઉભેલા હતા.તેમણે ચાર ભુજાઓ હતી,સુંદર શ્યામ શરીર હતું,કિશોર અવસ્થા હતી અને અરુણકમળના જેવા નેત્રો હતા. તે સુંદર વસ્ત્ર,કિરીટ,હાર,ભુજબન્ધ,અને અતિ મનોહર કુંડળ ધારણ કરેલા હતા.તેમને પુણ્યશ્લોક શ્રી હરિના સેવક જાણીને ધ્રુવજી ઉતાવળમાં પુંજા વગેરેનો ક્રમ ભૂલીને એકદમ ઉભા થઇ ગયા અને તે ભગવાનના પાર્ષદોમાં મુખ્ય છે -એવું સમજીને તેમને શ્રી મધુસુદનના નામોનું કીર્તન કરતા કરતા તેમને હાથ જીડીને પ્રણામ કર્યાં. ધ્રુવજીનું મન ભગવાનના ચરણકમળોમાં તલ્લીન થઇ ગયું,અને તે હાથ જોડીને ખુબ જ નમ્રતાથી માંઠીયુ નીચું રાખીને ઉભા રહી ગયા.ત્યારે શ્રી  હરિના પ્રિય પાર્ષદ સુનંદ અને નંદે તેમની પાસે જઈને મુસ્કરાતા કહ્યું.

સુનંદ અને નંદ કહેવા લાગ્યા-રાજન ! આપનું કલ્યાણ હો,આપ સાવધાન થઈને અમારી વાત સાંભળો.

આપે પાંચ વર્ષની અવસ્થામાં જ તપસ્યા કરીને સર્વેશ્વર ભગવાનને પ્રસન્ન કરી લીધા હતા.અમે તેજ નિખિલજગ ત્રિયંતા સારંગપાણી શ્રી વિષ્ણુના સેવક છીએ.અને આપને ભગવાનના ધામમાં લઇ જવા અહીં આવ્યા છીએ.આપે આપણી ભક્તિના પ્રભાવથી વિષ્ણુલોકનો અધિકાર પ્રાપ્ત કર્યો છે,જે બીજાઓ માટે ખુબ જ દુર્લભ છે.પરમજ્ઞાની સપ્તર્ષિ પણ ત્યાં સુધી નથી પહોંચી શક્યા,તેઓ નીચેથી ફક્ત જોતા રહે છે.સૂર્ય અને ચંદ્રમા વગેરે ગ્રહ ,નક્ષત્ર તેમજ તારાગણ પણ તેમની પ્રદક્ષિણા કર્યાં કરે છે.ચાલો આપ તેજ વિષ્ણુધામમાં નિવાસ કરો.

પ્રિયવર ! આજ સુધી આપણા પૂર્વજ અને કોઈ પણ તે પદપર પહોંચી નથી શક્યા.ભગવાન વિષ્ણુનું તે પરમ ધામ આખા સંસાર માટે વંદનીય છે,આપ ત્યાં આવીને વિરાજમાન થાઓ.આયુષ્યમાન! આ શ્રેષ્ઠ વિમાન પુણ્યશ્લોકશીખામણી શ્રી હરિએ આપના માટે જ મોકલ્યું છે,આપ તેના પર ચઢવા યોગ્ય છો. 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-ભગવાનના મુખ્ય પાર્ષદોના અમૃતમય વચન સાંભળીને પરમ ભાગવત ધ્રુવજીએ સ્નાન કર્યું પછી સંધ્યા વંદાનાદિથી પરવારી માંગલિક અલંકારાદિ ધારણ કર્યા.બદરિકાશ્રમમાં રહેનારા મુનિયોને પ્રણામ કરીને તેમના આશીર્વાદ લીધા.તેના પછી તે શ્રેષ્ઠ વિમાનની પુંજા અને પ્રદક્ષિણા કરી અને પાર્ષદોને પ્રણામ કરી સોનાના જેવું તેજવાન દિવ્ય રૂપ ધારણ કરી તેના પર ચઢવા તૈયાર થયા.એટલામાં જ ધ્રુવજીએ જોયું કે કાળ મૂર્તિમાન થઈને તેમની સામે ઉભો છે.ત્યારે તેઓ મૃત્યુના માથા ઉપર પગ રાખી તેજ સમયે તે અદભુત વિમાન પર ચઢી ગયા.તે સમયે આકાશમાં દુદુમ્ભી,મૃદંગ અને ઢોલ વગેરે વાજા વાગવા લાગ્યા,શ્રેષ્ઠ ગંધર્વ ગાવા લાગ્યા અને ફૂલોની વર્ષા થવા લાગી.

વિમાનમાં બેસીને ધ્રુવજી જ્યાં ભગવાનના ધામમાં જવા તૈયાર થયા ત્યાં જ તેમને પોતાની માતા સુનીતિની યાદ આવી ગઈ.તેઓ વિચારવા લાગ્યા 'શું હું બિચારી માતાને છોડીને એકલોજ વૈકુંઠધામ જઈશ?'નંદ અને સુનંદે ધ્રુવજીના મનની વાત જાણીને તેમને જણાવ્યું કે દેવી સુનીતિ આગળ આગળ બીજા વિમાનમાં જઈ રહ્યા છે.તેમને ક્રમથી સૂર્ય વગેરે બધા ગ્રહ જોયા.માર્ગમાં જ્યાં ત્યાં વિમાનો પર બેઠેલા દેવતાઓ તેમની પ્રશંસા કરતા કરતા ફૂલોની વર્ષા કરતા જતા હતા.તે દિવ્ય વિમાનમાં બેસીને ધ્રુવજી ત્રિલોકી પાર કરીને સપ્તર્ષીમંડળથી પણ ઉપર ભગવાન વિષ્ણુના નિત્યધામમાં પહોંચ્યા.આવી રીતે તેમણે અવિચલ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.આ દિવ્યધામ પોતાના પ્રકાશથીજ પ્રકાશિત છે.તેમાં જીવો પર નિર્દયતા કરનારા જીવો નથી જઈ શકતા. અહીં તો તેની પહોંચ હોય છે,જે દિવસ-રાત પ્રાણીઓના કલ્યાણને માટે શુભ કાર્યજ કરતા રહે છે.જે શાંત,શમદર્શી ,શુદ્ધ અને બધા પ્રાણીઓને પ્રસન્ન રાખનાર છે,તથા ભગવતભક્તોને જ પોતાના એકમાત્ર સાચા  સહૃદ માને છે- તેવા લોકો સહેલાઈથી આ ભગવતધામને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

આવી રીતે ઉત્તાનપાદનાં પુત્ર ભગવત્પરાયણ શ્રી ધ્રુવજી ત્રણેય લોકોના  ઉપર તેમની નિર્મલ ચુડામણી ની માફક વિરાજમાન થયા.કુરુનંદન ! જેવી રીતે દાર્ય ચલાવવાના સમયે બળદ થાંભલાની ચારે બાજુ ફરે છે તેવી રીતે આ ગંભીર વેગવાળું જ્યોતિષચક્ર તે અવિનાશી લોકના આશ્રયે જ નિરંતર ફર્યા કરે છે.તેની મહિમા જોઈને દેવર્ષિ નારદે પ્રચેતાઓની યજ્ઞશાળામાં વિના વગાડીને આ ત્રણ શ્લોક ગયા હતા.

નારદજીએ કહ્યું હતું- એમાં સંદેહ નથી પતિપરાયણ સુનીતિના પુત્ર ધ્રુવે તપસ્યા દ્વારા અદભુત શક્તિ સંચિત કરીને જે ગતિ મેળવી છે,તેને ભગવતધર્મોની આલોચના કરીને વેદવાદી મુનીગણો પણ ન મેળવી શકે પછી રાજાઓની તો વાત જ શું હોય.અહો ! તે પાંચ વર્ષની અવસ્થામાં જ સોતેલી માના વાગ્બાણોથી મર્માહત થઈને દુઃખી હૃદયથી વનમાં ચાલ્યા ગયા અને મારા ઉપદેશના અનુસાર આચરણ કરીને જ તે અજેય પ્રભુને જીતી લીધા.જે ફક્ત પોતાના ભક્તોના ગુણોથીજ વશમાં થાય છે.ધ્રુવજીએ તો પાંચ-છ વર્ષની અવસ્થામાં થોડાક દિવસોની તપસ્યાથી જ ભગવાનને પ્રસન્ન કરીને તેમનું પરમ પદ મેળવી લીધું, પરંતુ તેમનું અધિકૃત કરેલા  આ પદને ભૂમંડળમાં બીજો કોઈ ક્ષત્રિય શું વર્ષો સુધી તપસ્યા કરીને પણ મેળવી શકે છે ?

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! તમે માને ઉદાર કીર્તિ ધ્રુવજીના ચરિત્ર માટે પૂછ્યું હતું,તે મેં તમને પૂરેપૂરું સંભળાવી દીધું.સાધુજનો આ ચરિત્રની ખુબ જ પ્રશંસા કરે છે.આ ધન,યશ અને ઉંમરની વૃદ્ધિ કરનારું પરમ પવિત્ર અને ખુબ જ કલ્યાણકારી છે.તેનાથી સ્વર્ગ અને અવિનાશી પદ પણ પ્રાપ્ત થઇ શકે છે.આ દેવાત્યની પ્રાપ્તિ કરાવનાર ખુબ જ પ્રશંસનીય અને બધાજ પાપોનો નાશ કરાવનાર છે.ભગવત ભક્ત ધ્રુવના આ ચરિત્રને જે શ્રદ્ધાપૂર્વક વારંવાર  સાંભળે છે,તેને ભગવાનની ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે,જેનાથી તેના બધા જ દુઃખોનો નાશ થઇ જાય છે.તેને સંભળાવનારને શિલાદિ ગુણોની પ્રાપ્તિ થાય છે,જે મહત્વ ઈચ્છે છે,તેને મહત્વની પ્રાપ્તિ કરાવનાર સ્થાન મળે છે,જે તેજ ઈચ્છે છે તેને તેજ મળે છે,અને મનસ્વીઓનું માં વધે છે.પવિતરકીર્તિ ધ્રુવજીના આ મહાન ચરિત્રનું સવારે અને સાયંકાળે બ્રાહ્મણાદિ દ્વિજાતિયોના સમાજમાં એકાગ્ર ચિત્તથી કીર્તન કરવું જોઈએ.ભગવાનના પવિત્ર ચારણોની શરણમાં રહેનારા જે પુરુષ તેને નિષ્કામભાવથી પૂર્ણિમા,અમાવાસ્યા,દ્વાદશી,શ્રવણ,નક્ષત્ર,તિથિક્ષય,વ્યતિપાત,સંક્રાંતિ અથવા રવિવારના દિવસે શ્રદ્ધાળુ પુરુષોને સંભળાવે છે,તે પોતાના આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહેવા લાગે છે,અને સિદ્ધ થઇ  જાય છે.

આ સાક્ષાત ભગવતવિષયક અમૃતમય જ્ઞાન છે,જે લોકો ભગવતમાર્ગમાં મર્મથી અનભિજ્ઞ છે -તેને જો કોઈ તે પ્રદાન કરે છે ,તે દિનવત્સલ કૃપાળુ પુરુષ પર દેવતા અનુગ્રહ કરે છે.ધ્રુવજીના કર્મ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ અને પરમ પવિત્ર છે.તે પોતાની બાલ્યાવસ્થામાં જ માતાના ઘેર રમકડાંનો મોહ છોડીને શ્રી વિષ્ણુ ભગવાનની શરણમાં ચાલ્યા ગયા હતા.કુરુનંદન ! તેમનું આ પવિત્ર ચરિત્ર મેં તમને સંભળાવી દીધું.

અધ્યાય તેરમો 

ધરવવંશનું વર્ણન,રાજા અંગનું ચરિત્ર  

 શ્રી સુતજી કહે છે - શૌનકજી ! શ્રી મૈત્રેયમુનિના મોઢેથી ધ્રુવજીના વિષ્ણુપદપાર આરૂઢ થવાનાનું વૃતાન્ત સાંભળીને વિદુરજીને હૃદયમાં ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિનો ઉદ્રેક થઇ આવ્યો અને પછી તેમણે મૈત્રેયજીને પ્રશ્નો પૂછવાના શરુ કર્યા. 

વિદુરજીએ પૂછ્યું - ભગવત્પરાયણ મુનિ ! તે પ્રચેતાઃ કોણ હતા ? કોના પુત્ર હતા ? કોના વંશમાં પ્રસિદ્ધ હતા અને તેમણે ક્યાં યજ્ઞ કર્યો હતો ?ભગવાનના દર્શનથી કૃતાર્થ નારદજી પરમ ભાગવત છે- એવું હું મનુ છું.તેમણે પાંચરાત્રનું  નિર્માણ કરીને શ્રી હરિની પુંજાપદ્ધતિરૂપ ક્રિયાયોગનો ઉપદેશ કર્યો છે.જે વખતે પ્રચેતગણ સ્વધર્મનું આચરણ કરતા કરતા ભગવાન યજ્ઞેશ્વરની આરાધના કરી રહ્યા હતા.તે વખતે ભક્તિપ્રવર નારદજીએ ધ્રુવના ગુણગાન કર્યા હતા.બ્રહ્મન ! તે સ્થાન પર તેમણે ભગવાનની જે જે લીલા-કથાઓનું વર્ણન કર્યું હતું,તે બધું મને પૂર્ણ રૂપથી સંભળાવો મને તે સાંભળવાની ખુબ ઈચ્છા છે.

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું - વિદુરજી ! મહારાજ ધ્રુવના વનમાં ચાલ્યા જવાથી તેના પુત્ર ઉત્કલે પોતાના પિતાનો સાર્વભોમ વૈભવ અને રાજયસિંહાસનને અસ્વીકાર કરી દીધા.તે જન્મથી જ શાંતચિત્ત,આસક્તિશૂન્ય અને શમદર્શી હતા તથા બધાજ લોકોને પોતાની આત્મામાં અને પોતાની આત્માને બધાજ લોકોમાં સ્થિત જોતા હતા.તેમના હૃદયનો વાસનારૂપી મળ અખંડ યોગાગ્નિથી ભસ્મ થઇ ગયો હતો.એટલા માટે તે પોતાની આત્માને વિશુદ્ધ બોધરાસ સાથે અભિન્ન ,આનંદમય અને બધે ફેલાયેલી જોતા હતા.બધા પ્રકારના ભેદથી રહિત પ્રશાંત બ્રહ્મનેજ તેઓ પોતાનું સ્વરૂપ સમજતા હતા તથા પોતાના આત્માથી જુદું કૈજ જોતા  ન હતા. તેઓ અજ્ઞાનીઓના રસ્તા વગેરે સાધારણ સ્થાનોમાં વગર લપેટની આગની માફક,મૂર્ખ,આંધળો,બહેરો,ગાંડો,અથવા ગૂંગા જેવો દેખાતો હતો- હકીકતમાં તેવો હતો નહિ.એટલે કુળના મોટા,ઘરડા,તથા મંત્રીઓએ તેને મૂર્ખ અને ગાંડો સમજીને તેના નાના ભાઈ ભ્રમિપુત્ર વત્સરને રાજા બનાવ્યો .

વત્સરની પ્રેયસી ભાર્યા સ્વવીથીના ગર્ભથી પુષ્પાર્ણ, તિગ્મકેતુ,ઈશ,ઉર્જ,વાસુ અને જાય નામના છ પુત્રો થયા.પુષ્પાર્ણને પ્રભા અને દોષ નામની બે સ્ત્રીઓ હતી તેમાંથી પ્રભાના પ્રાતઃ,માધ્યંદિન અને સાયં-એ ત્રણ પુત્રો થયા.દોષના પ્રદોષ,નિશિથ અને વ્યૂષ્ટ-એ ત્રણ પુત્ર થયા.વ્યૂશતે તેની ભાર્યા પુષ્કરિણીથી સર્વતેજા નામનો પુત્ર ઉત્તપન્ન કર્યો.તેની પત્ની આકૃતિથી ચક્ષુ:નામનો પુત્ર થયો.ચાક્ષુય મન્વંતરમાં તેજ મનુ થયા.ચક્ષુ મનુની સ્ત્રી નંગવલાથી પુરુર,કુત્સ,ત્રિત, ધુપ્ર,સત્યવાન,ઋત,વ્રત,અગ્નિષ્ટોમ,અતિરાત્ર,પ્રાદુમ્ન,શીબી અને ઉલ્મુખ -આ બાર સત્વગુણી બાળકો ઉત્તપન્ન થયા.તેમાં ઉલમુખે તેની પત્ની પુષ્કરિણીથી અંગ,સુમન,ખ્યાતિ,ક્રતુ,અંગિરા અને ગય- એ છ ઉત્તમ પુત્રો ઉત્તપન્ન કાર્ય.અંગની પત્ની સુનિથાએ ક્રૂરકર્મા વેનને જન્મ આપ્યો,જેની દુષ્ટતાથી ઉદિગ્ન થઈને રાજર્ષિ અંગ નગર છોડીને જતા રહ્યા હતા.પ્યારા વિદુરજી ! મુનિયોના વાક્ય વ્રજની જેમ અમોઘ હોય છે,તેમણે ક્રોધિત થઈને વેનને શ્રાપ આપ્યો અને જયારે તે મારી ગયો,ત્યારે કોઈ રાજા ન રહેવાને કારણે લોકોમાં લુટેરાઓ દ્વારા પ્રજાને ખુબ કષ્ટ થવા લાગ્યું.તે જોઈને તેમણે વેનની જમણી ભુજાનું મંથન કર્યું,જેનાથી ભગવાન વિષ્ણુના અંશાવતાર આદિસમ્રાટ મહારાજ પૃથુ પ્રગટ થયા.

વિદુરજીએ પૂછ્યું - બ્રહ્મન ! મહારાજ અંગ તો ખુબજ શીલવંત,સાધુસવાભાવ,બ્રાહ્મણ ભક્ત અને મહાત્મા હતા. તેમણે વેન જેવો દુષ્ટ પુત્ર કેમ થયો,જેના કારણે દુઃખી થઈને તેમણે નગર છોડવું પડ્યું.રાજદંડધારી વેનનો પણ એવો શું અપરાધ હતો,જે ધર્મજ્ઞ મુનીશ્વરોએ તેના માટે શાપરૂપ બ્રહ્મદંડનો પ્રયોગ કર્યો.પ્રજાનું કર્તવ્ય છે કે જે પ્રજાપાલક રાજાથી કોઈ પાપ થઇ જાય તો પણ તેનો તિરસ્કાર ન કરે કેમકે તે પોતાના પ્રભાવથી આઠ લોકપાલકોનું તેજને ધારણ કરે છે.બ્રહ્મન ! તમો ભૂત ભવિષ્યની વાતો જાણવામાં સર્વશ્રેષ્ઠ છો,એટલા માટે આપ મને સુનિથાના વેનના  બધાજ કરતૂતો સંભળાવો.હું આપનો શ્રદ્ધાળુ ભક્ત છું. 

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું - વિદુરજી! એકવાર રાજર્ષિ અંગે અશ્વમેઘ-મહાયજ્ઞનું અનુષ્ઠાન કર્યું.તેમાં વેદવાળી બ્રાહ્મણોએ આવાહન કરવા છતાં પણ દેવતા લોકો તેમનો ભાગ લેવા આવ્યા નહિ ત્યારે ઋત્વિજોએ વિસ્મિત થઈને યજમાન અંગથી કહ્યું-‘રાજન !અમે આહુતિયોના રૂપમાં આપણા જે ધૂર્ત વગેરે પદાર્થ હવન કરી રહ્યા છીએ તેને દેવતાલોકો સ્વીકાર નથી કરતા.અમે જાણીયે છીએ આપની હોમ સામગ્રી દુષિત નથી,આપે તેને ખુબ શ્રદ્ધાથી મેળવી છે તથા વેદમંત્ર પણ કોઈપણ રીતે બળ વગરના નથી કેમકે તેનો પ્રયોગ કરનાર ઋત્વિજગણ યાજકોચિત બધા નિયમોનું પૂર્ણરીતે પાલન કરે છે અમને એવી કોઈ વાત નથી દેખાતી કે આ યજ્ઞમાં દેવતાઓનો થોડો પણ તિરસ્કાર થયો હોય - તો પણ કર્માધ્યક્ષ દેવતાલોકો કેમ તેઓનો ભાગ નથી લઇ રહ્યા ?

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - ઋત્વિજોની વાત સાંભળીને યજમાન અંગ ખુબ જ ઉદાસ થયા.ત્યારે તેમણે યાજકોની અનુમતિથી મૌન તોડીને સદસ્યોથી પૂછ્યું ,’ સદસ્યો ! દેવતાલોકો આવાહન કરવા છતાં પણ યજ્ઞમાં નથી આવી રહ્યા અને સોમપાત્ર પણ ગ્રહણ કરી રહ્યા,આપ બતાવો મારાથી એવો કયો અપરાધ થયો છે ?

સદસ્યોએ કહ્યું - રાજન ! આ જન્મમાં તો આપથી કોઈ અપરાધ નથી થયો,હા,પૂર્વ જન્મનો એક અપરાધ જરૂર છે જેને કારણે આપ આવા સર્વગુણસંપન્ન હોવા છતાં પણ પુત્રહીન છો.આપનું કલ્યાણ થાય ! એટલા માટે આપ પહેલા સુપુત્ર પ્રાપ્ત કરવાનો કોઈ ઉપાય કરો.જો આપ પુત્રની કામનાથી યજ્ઞ કરશો તો ભગવાન યજ્ઞેશ્વર આપને જરૂર પુત્ર પ્રદાન કરશે.જયારે સંતાન માટે સાક્ષાત યજ્ઞપુરુષ શ્રી હરિનું આવ્હાન કરવામાં આવશે,ત્યારે દેવતાલોગ પોપોતાનો યજ્ઞ ભાગ જરૂર જાતે ગ્રહણ કરશે.ભક્ત જે જે વસ્તુની ઈચ્છા કરે છે,શ્રી હરિ તેને તે તે પદાર્થ આપે છે.તેમની જે પ્રકારની આરાધના કરવામાં આવે છે તેવી રીતે તે ઉપાસકને ફળ પણ મળે છે.

આવી રીતે રાજા અંગને પુત્રપ્રાપ્તિ કરાવવાનો નિર્ણય કરી ઋત્વિજોએ પશુમાં યજ્ઞરૂપથી રહેનારા શ્રી વિષ્ણુ ભગવાનને પૂજન માટે પુરોડાશ નામનો ચરુ સમર્પણ કર્યો.અગ્નિમાં આહુતિ આપતા જ અગ્નિકુંડથી સોનાના હાર અને શુભ્ર વસ્ત્રોથી વિભૂષિત એક પુરુષ પ્રગટ થયા,તેમણેએક સુવર્ણપાત્રમાં સિદ્ધ ખીર લીધેલી હતી.ઉદારબુધ્ધિ રાજા રાજા અંગે યાજકોની અનુમતિથી  પોતાની અંજલિમાં તે ખીર લઇ લીધી અને તેને જાતે સૂંઘીને પ્રસન્નતાપૂર્વક પોતાની પત્નીની આપી દીધી.પુત્રહીન રાણીએ તે પુત્ર પ્રદાયિની ખીર ખાઈને પોતાના પતિના સહવાસથી ગર્ભધારણ કર્યો.તેનાથી યથા સમયે એક પુત્ર થયો.તે બાળક બાલ્યાવસ્થાથી જ અધર્મના વંશમાં ઉત્તપન્ન થયેલા પોતાના નાના મૃત્યુના અનુગામી હતા.(સુનિથા મૃત્યુની જ પુત્રી હતી.)એટલા માટે તે પણ અધાર્મિક જ થયો.

તે દુષ્ટ બાળક ધનુષ બાણ ચઢાવીને વનમાં જતો અને વાઘની માફક બિચારા ભોળાભાલા હરણોની હત્યા કરતો.તેને જોતાજ પૂર્વસિલોકો 'વેન આવ્યા,વેન આવ્યા !' કહીને પોકારી ઉઠતા.તે એટલો ક્રૂર અને નિર્દયી હતો કે મેદાનમાં રમતા પોતાની બરાબરીના બાળકોને પશુઓની જેમ બળાત્કારથી મારી કાઢતો.વેનની આવી દુષ્ટ પ્રકૃતિ જોઈને મહારાજા અંગે તેને સુધારવા જાતજાતની ચેષ્ટા કરી.પરંતુ તે તેને સુમાર્ગ પાર લાવવામાં સફર ન થયા.તેનાથી તેમને ખુબ દુઃખ થયું.(તેઓ મનમાં ને મનમાં કહેવા લાગ્યા) 'જે ગૃહસ્થોને પુત્ર નથી,તેમને જરૂર પૂર્વજન્મમાં શ્રી હરિની આરાધના કરી હશે તેનાથી તેમને કંપુટના કરતૂતોથી થનારા અસહ્ય કલેશ ન સહેવા પડતા.જેની કરણીથી માતાપિતાના બધો સુયશ માટીમાં મળી જાય ,તેને અધર્મનો ભાગી થવું પડે,બધાથી વિરોધ થઇ જાય,ક્યારેય ન છૂટનારી ચિંતા ઘર કરી જાય,અને ઘર પણ દુઃખદાયી થઇ જાય.-એવા નામમાત્રની સંતાનને  માટે કોણ સમજદાર પુરુષ લલચાશે ? તે તો આત્મા માટે એક પ્રકારનું મોહમય બંધન જ છે.હું તો સ્પુટની અપેક્ષા કુપુતને જ સારો માનુ છું,કેમકે સપૂતને છોડવામાં ખુબ જ કલેશ થાય છે.કુપુટ ઘરને નરક બનાવી દે છે એટલે તેનાથી સહેલાઈથી છુટકારો થઇ જાય છે.

આવી રીતે વિચારતા વિચારતા મહારાજા અંગને રાતમાં ઊંઘ ન આવી.તેનું મન ગૃહસ્થીથી વિરક્ત થઇ ગયું.તે અડધી રાતે બિછાનામાંથી ઉઠ્યા.તે વખતે વેનની માતા ઊંઘમાં બેસુધ પડી હતી.રાજાએ બધાનો મોહ છોડી દીધો અને તેજ વખતે કોઈને ખબર ન પડે તેવી રીતે ચુપચાપ તે મહાન ઐશ્વર્યથી ભરેલા રાજમહેલથી નીકળી વનમાં જતા રહ્યા.મહારાજ વિરક્ત થઈને ઘરથી નીકળી ગયા છે તે જાણીને બધા પ્રજાજન,પુરોહિત,મંત્રી અને સૃહુદગણ વગેરે અત્યંત શોકાકુળ થઈને પૃથ્વી પર તેમની શોધ કરવા લાગ્યા.બસ તેમજ જેમ યોગનું યથાર્થ રહસ્ય ન જાણનારા પુરુષ પોતાના હૃદયમાં છુપેલા ભગવાનને બહાર શોધે છે.જયારે તેમને પોતાના સ્વામીનો ક્યાંય પત્તો ન લાગ્યો,ત્યારે તેઓ નિરાશ થઈને નગરમાં પાછા આવ્યા અને ત્યાં જે મુનિજનો ભેગા થયા હતા,તેમને યથાવત પ્રણામ કરીને તેમણૅ આંખોમાં આંસુ ભરી મહારાજ ન મળવાનું વૃતાન્ત સંભળાવ્યું.

અધ્યાય ચૌદમો 

રાજા વેનની કથા

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિરવર વિદુરજી ! બધા લોકોનું મંગલ ઇચ્છનારા ભૃગુ વગેરે મુનિયોએ જોયું કે અંગના ચાલ્યા જવાથી હવે પૃથ્વીનું રક્ષા કરનારું કોઈ રહ્યું નથી,બધા લોકો પશુઓની માફક અછકલા થતા જય રહ્યા છે. ત્યારે તેમણે માતા સુનિથાની સંમતિથી મંત્રીઓ સહમત ન હૉવા છતાં વેનને ભૂમંડળના રાજપદ પર અભિષિક્ત કરી દીધો.વેન ઘણો કઠોર શાસક હતો જયારે ચોર લુંટારાઓએ જોયું કે તે સજસિંહાસન ઉપર બેઠો છે,ત્યારે સાપથી ડરેલા ઉંદરોની માફક બધા તરત જ્યાં ત્યાં છુપાઈ ગયા.રાજ્યાસન મેળવવાથી વેન આઠેય લોકપાલોની એશ્વર્ય કલાને કારણે ઉન્મત્ત થઇ ગયો અને અભિમાનવશ પોતાને જ બધાથી મોટો માનીને મહાપુરુષોનું અપમાન કરવા લાગ્યો.તે એશ્વર્ય મદથી આંધળો થઇ રથ પર ચઢી નિરંકુશ ગજરાજની માફક પૃથ્વી અને આકાશને ધ્રુજાવતો બધે ફરવા લાગ્યો.'કોઈ પણ દ્વિજાતિનો પુરુષ કયારે કોઈ પ્રકારનો યજ્ઞ,દાન અને હવન ન કરે 'પોતાના રાજ્યમાં તે ઢિંઢોરો પિટાવીને તેણે બધા ધર્મ કર્મ બંધ કરાવી દીધા.

દુષ્ટ વેન નો એવો અત્યાચાર જોઈને બધા ઋષિ મુનિયો ભેગા થયા અને સંસાર પર આફત આવેલી   સમજીને કરુણાવશ અંદરોદર કહેવા લાગ્યા.

'અહો જેમ બંને બાજુ સળગતા લાકડાની  રહેનારા કીડી વગેરે જીવ મહાન આફતમાં પડી જાય છે,તેવી જરીતે આ સમયે બધી પ્રજા એક બાજુ રાજાના અને બીજી બાજુ ચોરલૂંટારાઓના અત્યાચારથી મોટા સંકટમાં પડી રહી છે.અમે આરાજક્તાના ભયથી અયોગ્ય હોવા છતાં વેનને રાજા બનાવ્યો હતો.પરંતુ હવે તેનાથી પણ પ્રજાને ભય થઇ ગયો.આવી અવસ્થામાં પ્રજાને કેવી રીતે સુખ-શાંતિ મળી શકે છે ? સુનિથાની કૂખથી જન્મેલો આ વેન સ્વભાવથી જ દુષ્ટ છે.પરંતુ સાપને દૂધ પીવડાવવાની જેમ તેણે પાળવો પાળવાવાળા માટે અનર્થનું કારણ બની ગયું.અમે તેણે પ્રજાની રક્ષા કરવા માટે નિયુક્ત કર્યો હતો,તે આજે તેમને નષ્ટ કરવામાં લાગ્યો છે.એટલું બધું થવા છતાં અમારે તેને સમજાવવો જરૂર  જોઈએ, એવું કરવાથી તેણે કરેલા પાપો અમને નહિ સ્પર્શે.અમે જાણીજોઈને દુરાચારી વેનને રાજા બનાવ્યો હતો પણ સંજવવાથી પણ જો તે અમારી વાત નહિ માનશે તો લોકોના ધિક્કારથી દગ્ધ થયેલા તે દુષ્ટને અમે અમારા તેજથી ભસ્મ કરી નાખીશું.'

એવો વિચાર કરીને મુનીલોકો વેનની પાસે ગયા અને પોતાના ક્રોધને છીપાવીને તેણે પ્રિય વચનોથી સમજાવતા આ રીતે કહેવા લાગ્યા.

મુનિયોએ કહ્યું - રાજન ! અમે આપણે જે વાત કરીયે છીએ તેના ઉપર ધ્યાન આપો.તેનાથી આપની ઉંમર શ્રી,બાલ અને કીર્તિની વૃદ્ધિ થશે.તાત ! જો મનુષ્ય મન,વાણી,શરીર અને બુદ્ધિથી ધર્મનું આચરણ કરે તો તેણે સ્વર્ગ વગેરે શોક વગરના લોકોની પ્રાપ્તિ થાય છે જો તેનો નિષ્કામ ભાવ હોય ત્યારે તો તે જ ધર્મ તેને અનંત મોક્ષપદપર પહોંચાડી દે છે.એટલા માટે વિરવર ! પ્રજાનો કલ્યાણરૂપ તે ધર્મ આપણે કારણે નષ્ટ ન થવો જોઈએ.ધર્મનો નાશ થવાથી રાજા પણ ઐશ્વર્યથી ચ્યુત થઇ જાય છે.જે રાજા ,દુષ્ટ મંત્રી અને ચોર વગેરેથી પોતાની પ્રજાની રક્ષા કરતા કરતા ન્યાયાનુકૂલ કર લે છે તે આ લોકમાં અને પરલોકમાં બંને જગ્યાએ સુખ મેળવે છે.જેના રાજ્ય અથવા નગરમાં વર્ણાશ્રમ-ધર્મોનું પાલન કરનારા પુરુષ સ્વધર્મપાલનના દ્વારા ભગવાન યજ્ઞ પુરુષની આરાધના કરે છે, મહાભાગ ! પોતાની આજ્ઞા નું પાલન કરનારા તે રાજાથી ભગવાન પ્રસન્ન રહે છે,કેમકે તેઓ જ આખા વિશ્વનો આત્મા તથા સંપૂર્ણ ભૂતોના રક્ષક છે.ભગવાન બ્રહ્માદિ જગદીશ્વરોના પણ ઈશ્વર છે,તેમના પ્રસન્ન થવાથી કોઈ પણ વસ્તુ દુર્લભ નથી રહેતી.ત્યારે તો ઈંદ્રાદિ લોકપાલોની સાથે બધાજ લોકો તેમને ખુબ જ આદરથી પૂજોપહર સમર્પણ કરે છે.રાજન ! ભગવાન શ્રી હરિ બધાજ લોક,લોકપાલ અને યજ્ઞોના નિયંતા છે.તે વેદત્રયીરૃપ,દ્રવ્યરૂપ તથા તપ:સ્વરૃપ છે.એટલા માટે જે દેશવાસી આપની ઉન્નતિ માટે અનેક પ્રકારના યજ્ઞોથી ભગવાનનું યજન કરે છે આપને તેમના અનુકૂળ જ રહેવું જોઈએ.જયારે આપના રાજ્યમાં બ્રાહ્મણ લોકો યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરશે ત્યારે તેની પૂજાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાનના અંશસ્વરૂપ દેવતા આપને માનચાહ્યું ફળ આપશે.એટલે વિરવર ! આપને યજ્ઞાદિ ધર્માનુષ્ઠાન બંધ કરીને દેવતાઓનો તિરસ્કાર ન કરવો જોઈએ.

 વેને કહ્યું -તમે લોકો ખુબ જ મૂર્ખ છો.દુઃખ છે,તમે અધર્મમાં જ ધર્મબુદ્ધિ કરી રાખી છે.ત્યારે તો તમો જીવિકા આપનાર મને સાક્ષાત  પતિને છોડીને બીજા કોઈ જરપતિની ઉપાસના કરો છો.જે લોકો મૂર્ખતાને કારણે રાજારૂપ પરમેશ્વરનો અનાદર કરે છે તેને ન તો આલોકમાં સુખ મળે છે ન પરલોકમાં.અરે ! જેમાં તમારા લોકોની એટલી ભક્તિ છે,તે યજ્ઞપુરુષ છે કોણ ?તે તો એવી જ વાત થઇ જેમ કુલટા સ્ત્રીઓ પોતાના વિવાહિત પતિને પ્રેમ ન કરીને કોઈ પરપુરૂષમાં આસક્ત થઇ જાય.વિષ્ણુ  ,બ્રહ્મા, વાયુ,યમ,સૂર્ય,મેઘ,કુબેર,ચંદ્રમ,પૃથ્વી,અરુણ અને અગ્નિ તથા તેમના સિવાય બીજા વર અને શ્રાપ આપવામાં સમર્થ દેવતા છે,તે બધા જ રાજાના શરીરમાં રહે છે,એટલા માટે રાજા સર્વદેવમય છે,અને દેવતા તેના અંશ માત્ર છે.એટલા માટે બ્રાહ્મણો ! તમો મત્સરતા છોડીને આપના બધાજ કર્મો દ્વારા એક મારુ જ પૂજન કરો અને મને જ બલિ સમર્પિત કરો.ભલા,મારા સિવાય,બીજું કોણ અગ્ર પૂજાનું અધિકારી હોય શકે છે 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - આવી રીતે વિપરીત બુદ્ધિ હોવાને કારણે તે અત્યંત પાપી અને કુમાર્ગગામી  થઇ ગયો હતો.તેનું પુણ્ય ક્ષીણ થઇ ગયું હતું એટલામાટે મુનિયોએ ખુબ જ વિનયપૂર્વક કહેવા છતાં તેણે તેમની વાત પર ધ્યાન ન આપ્યું.કલ્યાણરૂપ વિદુરજી ! પોતાને ખુબ જ બુદ્ધિવાન સમજનાર વેને જયારે બધા મુનિયોનું આ પ્રમાણે અપમાન કર્યું,ત્યારે તેઓ પોતાની માંગણીને વ્યર્થ જતી જોઈ તેના પર ખુબ જ ક્રોધિત થયા.'મારી નાખો ! એ સ્વભાવથીજ દુષ્ટ પાપીને મારી નાખો.જો તે જીવતો રહી ગયો તો થોડા જ સમયમાં સંસારને જરૂર ભસ્મ ક

રી નાખશે.આ દુરાચારી કોઈ પણ પ્રકારે રાજસિંહાસન માટે યોગ્ય નથી,કેમકે તે નિર્લજ્જ સાક્ષાત યજ્ઞપતિ શ્રી વિષ્ણુ ભગવાનની નિંદા કરે છે.અહો ! જેમની કૃપાથી તેને આવું એશ્વર્ય મળ્યું,તે શ્રી હરિની નિંદા અભાગી વેનને છોડીને કોણ કરી શકે છે ?

એવી રીતે તેમના છુપાયેલા ક્રોધને પ્રગટ કરીને તેમણે તેને મારવાનો નિર્ણય લઇ લીધો.તે તો ભગવાનની નિંદા કરવાને કારણે પહેલેથીજ મરી ગયો હતો, એટલે ફક્ત હુંકારોથીજ તેમણે તેનું કામ તમામ કરી નાખ્યું.જયારે મુનીગણો પોતપોતાના આશ્રમોમાં ચાલ્યા ગયા,ત્યારે વેનની શોકાકુલ માતા સુનીથ મંત્રાદિના બળથી તથા બીજી યુક્તિઓથી પોતાના પુત્રના શબની રક્ષા કરવા માંડી.

એક દિવસ તે મુનીગણો સરસ્વતીના પવિત્ર પાણીમાં સ્નાન કરીને અગ્નિહોત્રથી નિવૃત થઇ નદીના કિનારે બેઠા હરીચર્ચા કરી રહ્યા હતા.તે દિવસોમાં લોકોમાં આતંક ફેલાવનારા ઘણા ઉપદ્રવ થતા જોઈને તેઓ અંદરોદર કહેવા લાગ્યા,'આજકાલ પૃથ્વીનો કોઈ રક્ષક નથી,એટલા માટે ચોર લુટારાથી તેનું કોઈ અમંગળ તો નથી 

થવાનું ?' ઋષીલોકો એવો વિચાર કરી રહ્યા હતા કે તેમણે બધી  દિશાઓમાં ધાડ પાડનારા ચોર લુટારાઓને કારણે ઉડેલી ખુબ જ ભારે ધૂળ જોઈ.જોતાજ તેઓ સમજી ગયા કે રાજા વેન્ના મરી જવાને કારણે દેશમાં અરાજકતા ફેલાઈ ગઈ છે,રાજ્ય શક્તિહીન થઇ ગયું છે,અને ચોર લૂંટારાઓ વધી ગયા છે.આ બધો ઉપદ્રવ લોકોના ધન લૂંટનારા તથા એકબીજાના લોહીના પ્યાસા લુટારાઓનાજ છે.પોતાના તેજથી અથવા તપોબળથી લોકોને આવી કુપ્રવૃત્તિથી રોકવામાં સમર્થ હોવા છતાં પણ એવું કરવાથી હિંસાદિ દોષ જોઈને તેઓએ તેનું કોઈ નિવારણ ન કર્યું.પછી વિચાર્યું કે બ્રાહ્મણ જો સમદર્શી અને શાંત સ્વભાવ પણ હોય તો પણ ગરીબોની ઉપેક્ષા કરવાથી તેમનું તપ એમજ નાશ પામે છે,જેમ ફૂટેલા ઘડામાંથી પાણી વહી જાય છે. પછી રાજર્ષિ અંગનો વંશ પણ નષ્ટ ન થવો જોઈએ.કેમકે તેમાં અનેક અમોઘ શક્તિ અને ભગવત્પરાયણ રાજા થઇ ચુક્યા છે.એવો નિર્ણય કરીને મૃત રાજાની જાંઘને ખુબ જોરથી રઘડી તો તેમાંથી એક બૌનાં પુરુષ ઉત્તપન્ન થયો.તે કાગડાના જેવો કાળો હતો.તેના બધાજ અંગો અને ખાસ કરીને ભુજાઓ ખુબ જ નાની હતી,જબડા ખુબજ મોટા,પગ નાના,નાક ચપટું,આંખો લાલ અને વાળ તાંબાના રંગ જેવા હતા.તેને ખુબ જ દિન અને નમ્રતા ભાવથી પૂછ્યું, 'હું શું કરું ?' તો ઋષિયોએ કહ્યું -

નિશીદ  (બેસી જા ) એટલે તે નિષાદ કહેવાયો.તેને જન્મ લેતાજ રાજા વેનના ભયંકર પાપોને પોતાના ઉપર લઇ લીધા એટલે તેના વંશધાર નૈષદ પણ હિંસા,લૂંટફાટ વગેરે પાપકર્મોમાં વ્યસ્થ રહેતા હતા,એટલે તે ગામ અને નગરમાં ન રહીને વન અને પર્વતોમાં જ નિવાસ કરે છે.

અધ્યાય પંદરમો 

મહારાજા પૃથુનો આવિર્ભાવ અને રાજ્યાભિષેક 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -વિદુરજી ! તેના પછી બ્રાહ્મણોએ પુત્રહીન રાજા વેનની ભુજાઓનું મંથન કર્યું,ત્યારે તેનાથી એક સ્ત્રી પુરુષનું જોડું પ્રગટ થયું.બ્રહ્મવાદી ઋષિ તે જોડાને ઉત્તપન્ન થયેલું જોઈને અને તેને ભગવાનનો અંશ જાણી ખુબ જ પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા.

ઋષિયોએ કહ્યું - આ પુરુષ ભગવાન વિષ્ણુની વિષ્વપાલીની કલાથી ઉત્તપન્ન થયો છે અને આ સ્ત્રી તે પરમ પુરુષની અનપાયીની ( ક્યારેય અલગ ન થનારી )શક્તિ લક્ષ્મીનો અવતાર છે.તેમાંથી જે પુરુષ છે તે પોતાના સૂયશનું પ્રસ્થાન-વિસ્તાર કરવાને કારણે પરમ યશસ્વી  'પૃથુ' નામનો સમ્રાટ થશે.રાજાઓમાં તે સહુથી પહેલો હશે.આ સુંદર દાંતોવાળી તેમજ ગુણ અને આભૂષણોને પણ વિભૂષિત કરનારી સુંદરી આ પૃથુને જ પોતાનો પતિ બનાવશે.તેનું નામ અર્ચિ થશે. પૃથુના રૂપથી સાક્ષાત શ્રી હરિના અંશે જ સંસારની રક્ષા માટે અવતાર લીધો છે,અને અર્ચિના  રૂપમાં ,નિરંતર ભગવાનની સેવામાં રહેનારી તેમની નિત્ય સહચરી શ્રી લક્ષ્મીજી જ પ્રગટ થઇ છે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-વિદુરજી ! આ વખતે બ્રાહ્મણ લોક પૃથુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા ,શ્રેષ્ઠ ગાંધર્વોએ ગુણગાન કર્યા,સિદ્ધોએ પુષ્પોની વર્ષ કરી,અપ્સરાઓ નાચવા લાગી.આકાશમાં શંખ,તુરહી,મૃદંગ,અને ડુંડુંમ્ભી વગેરે વાજા વાગવા લાગ્યા.બધા દેવતાઓ,ઋષિ અને પિતર પોતપોતાના લોકોથી ત્યાં આવ્યા.જગદ્ગુરુ બ્રહ્માજી દેવતા અને દેવેશ્વરોની સાથે પધાર્યા.તેમણે વેનકુમાર પૃથુના જમણા હાથમાં ભગવાન વિષ્ણુની હસ્તરેખાઓ અને ચરણોમાં કમળના ચિન્હો જોઈને તેને શ્રી હરિનો જ અંશ સમજ્યા,કેમકે જેના હાથમાં બીજી રેખાઓથી કપાયા  વગરનું  ચક્રનું ચિન્હ હોય છે,તે ભગવાનનો જ અંશ હોય છે.

વેદવાળી બ્રાહ્મણોએ મહારાજ પૃથુના અભિષેકનું આયોજન કર્યું.બધા લોકો તેની સામગ્રીઓ ભેગી કરવામાં લાગી ગયા.તે વખતે નદી,સમુદ્ર,પર્વત,સાપ,ગાય,પક્ષી,હરણ,સ્વર્ગ,પૃથ્વી તથા બીજા બધા પ્રાણીઓએ પણ તેમણે જાત જાતના ઉપહાર ભેટ આપ્યા.સુંદર વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી અલંકારિત  મહારાજ પૃથુનો વિધિવત રાજ્યાભિષેક થયો.તે વખતે ઘણા આભૂષણોથી સજેલી મહારાણી અર્ચિની     સાથે તે બીજા અગ્નિદેવ ના સદૃશ દેખાતા હતા.

વીર વિદુરજી ! તેમણે કુબેરે ખુબ જ સુંદર સોનાનું સિંહાસન આપ્યું તથા વરુણે ચંદ્રમાની જેમ સફેદ અને પ્રકાશમય છત્ર આપ્યું.જેનાથી નિરંતર પાણીની કુહીયા ઝરતી રહેતી હતી.વાયુએ બે ચમ્બર,ધર્મે કીર્તિમયિ માલા,ઇન્દ્રે મનોહર મુકુટ,યમે દમન કરનારો દંડ,બ્રહ્માએ વેદમય કવચ,સરસ્વતીએ સુંદર હાર,વિષ્ણુ ભગવાને સુદર્શનચક્ર, વિષ્ણુપ્રિયા લક્ષ્મીજીએ અવિચલ સંપત્તિ,રુદ્રે દસ ચંદ્રાકાર ચિન્હોથી યુક્ત કોષવાળી તલવાર,ભિકાજીએ સો ચંદ્રાકાર ચિહ્નોવાળી ઢાલ,ચંદ્રમાએ અમૃતમય અશ્વ,ત્વષ્ટા(વિશ્વકર્મા) એ સુંદર રથ,અગ્નિએ બકરા,અને ગાયના શીંગડાથી સદૃઢ઼ ધનુષ,સૂર્યે તેજોમય બાણ,પૃથ્વીએ ચરણસ્પર્શ્માત્રથી અમિષ્ટ સ્થાન પાર પહોંચાડનારી યુગ્મયી પાદુકાઓ,આકાશના અભિમાની દ્યો દેવતાઓએ નિત્ય નવી પુષ્પમાળા,આકાશવિહારી સિદ્ધ ગંધર્વઆદિએ નાચવા ગાવાનું,વગાડવું અને અંતર્ધ્યાન થવાની શક્તિઓ ,ઋષિયોએ અમોઘ આશીર્વાદ,સમુદ્રએ પોતાનામાં ઉત્તપન્ન થયેલો શંખ,તથા સંતો સમુદ્ર,પર્વત અને નાડીયોએ તેમના રથ માટે બેરોકટોક માર્ગ ઉપહારમાં આપ્યા.તેના પછી સુત ,માગધઃ અને વંદીજન તેમની સ્તુતિ કરવા ઉપસ્થિત થયા.ત્યારે તે સ્તુતિ કરનારાઓનો અભિપ્રાય સમજીને વેણપુત્ર પરમ પ્રતાપી મહારાજ પૃથુ એ હસતા હસતા મેઘની માફક ગંભીર વાણીમાં કહ્યું.

પૃથુએ કહ્યું -સૌમ્ય સુત,માગધઃ,અને વંદીજન ! હજુ તો લોકમાં મારો કોઈ પણ ગુણ પ્રગટ નથી થયો.પછી તમો કાયા ગુણોને લઈને સ્તુતિ કરશો? મારા વિષયમાં તમારી વાણી વ્યર્થ ન હોવી જોઈએ.એટલા માટૅ મરાઠી જુદા કોઈ બીજાની સ્તુતિ કરો.મ્રુદુભાષીઓ ! કાલાંતરમાં જયારે મારા અપ્રગટ ગુણ પ્રગટ થઇ જાય,ત્યારે પેટ ભરીને તમારી મધુર વાણીથી મારી સ્તુતિ કરી લેજો.જુઓ,શિષ્ટ પુરુષ પવિત્રકીર્તિ શ્રી હરિના ગુણાનુવાદના રહેતા તુચ્છ મનુષ્યોની સ્તુતિ નથી કરવામાં આવતી.મહાન ગુણોને ધારણ કરવામાં સમર્થ થવાથી પણ એવો કોણ બુદ્ધિવાન પુરુષ છે જે તેમના રહેવાથી પણ ફક્ત સંભાવના માત્રથી સ્તુતિ કરનારાઓ દ્વારા પોતાની સ્તુતિ કરાવશેઃ ?જો તે વિદ્યાભ્યાસ કરતો તો તેનામાં અમુક અમુક ગુનો થઇ જતા-આવા પ્રકારની સ્તુતિ કરવાથી તો મનુષ્યની વ્યંજના કરવામાં આવે છે.તે મંદમતી એ નથી સમજતો કે આવી રીતે તો લોક તેનો ઉપહાસ જ કરી રહ્યા છે.જેવી રીતે લજ્જાશીલ ઉદાર પુરુષ પોતાના કોઈ નિંદિત પરાક્રમની ચર્ચા થવી ખરાબ સમજે છે,આવી રીતે લોકવિખ્યાત સમર્થ પુરુષ પોતાની સ્તુતિને પણ નિંદિત મને છે.સુતગણ ! હવે આપણે આપણા શ્રેષ્ઠ કર્મો દ્વારા લોકોમાં અપ્રસિદ્ધ જ છીએ,અત્યાર સુધી આપણે એવું કોઈ કામ કર્યું નથી જેની પ્રશંસા કરવામાં આવે. ત્યારે તમો બાળકની માફક પોતાની કીર્તિને કેવી રીતે ગવડાવીએ ?

અધ્યાય સોળમો 

વંદીજન દ્વારા મહારાજ પૃથુની સ્તુતિ 

       

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -

મહારાજ પૃથુએ જયારે તેવી રીતે કહ્યું,ત્યારે તેમના વચનામૃતના આસ્વાદ કરીને સૂટ વગેરે ગાયક લોક ખુબ જ પ્રસન્ન થયા.પછી તેઓ મુનિયોની પ્રેરણાથી તેમની પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.'આપ સાક્ષાત દેવપ્રવર શ્રી નારાયણ જ છો'જે પોતાની માયાથી અવતરિત થયા છે,અમે આપની મહિમાનું વર્ણન કરવામાં સમર્થ નથી.આપે જન્મ તો રાજા વેનના મૃત શરીરથી લીધો છે,પરંતુ આપણા પૌરુષોનું વર્ણન કરવા માટે સાક્ષાત બ્રહ્માજીની બુદ્ધિ પણ ચકરાઈ જાય છે.તોપણ તમારા કથામૃતના આસ્વાદનમાં આદર બુદ્ધિ રાખીને મુનિયોના ઉપદેશ પ્રમાણે તેમની પ્રેરણાથી અમે આપના પરમ પ્રશંસનીય કર્મોનો વિસ્તાર કરવા ઇચ્છીએ છીએ,આપ સાક્ષાત શ્રી હરિનો કલાવતાર છો,અને આપની કીર્તિ ખુબ ઉદાર છે.

'આ ધર્મધારીયોમાં શ્રેષ્ઠ મહારાજ પૃથુ લોકોને ધર્મમાં પ્રવુત્ત કરીને ધર્મમર્યાદાની રક્ષા કરશે તથા તેના વિરોધીઓને દંડ કરશે.તે એકલા જ સમયે સમયે પ્રજાનું પાલન,પોષણ અને અનુરંજન વગેરે કામના અનુસાર પોતાના શરીરમાં જુદા જુદા લોકપાલોની મૂર્તિને ધારણ કરશે  તથા યજ્ઞ વગેરેનો પ્રચાર દ્વારા સ્વર્ગલોક અને વૃષ્ટિની વ્યવસ્થા દ્વારા ભૂલોક-બંનેના જ હિત સાધન કરશે.તે સૂર્યના જેવા અલૌકિક મહિમાન્વિત પ્રતાપવન અને સમદર્શી થશે.જેવી રીતે સૂર્ય દેવતા આઠ મહિના તપ્ત રહીને પાણી ને ખેંચે છે અને વર્ષ ઋતુમાં તેને ઠાલવી દે છે તે રીતે આ કર વગેરે દ્વારા ક્યરેક ધન સંચય કરશે અને ક્યારેક પ્રજાના હિત માટે તેને વ્યય કરી નાખશે.તેઓ ખુબ દયાળુ હશે.જો કદાચ કોઈ ગરીબ પુરુષ તેમના માથા પર પગ પણ મૂકી દેશે તો પણ તેઓ પૃથ્વીની જેમ તેના આ અનુચિત વ્યવહાર સદા સહન કરશે.ક્યારેક વર્ષ નહિ થાય અને પ્રજાના પ્રાણ  સંકટમાં  પડી જશે તો તે રાજવેશધારી શ્રીહરિ  ઇન્દ્રની માફક પાણી વરસાવીને અનાયાસેજ તેમની રક્ષા કરી લેશે.તે પોતાના અમૃતમય મુખચંદ્રની મનોહર મુસ્કરાત અને પ્રેમભરી ચિત્તવનથી સંપૂર્ણ લોકોને આનંદમગ્ન કરી દેશે.તેમની ગતિને કોઈ સમજી નહિ શકે,તેમના કાર્ય પણ ગુપ્ત હશે તથા તેને સંપન્ન કરવાની રીત પણ ખુબ ગંભીર હશે.તેમનું ધન કાયમ સુરક્ષિત રહેશે.તે અનંત મહાત્મય અને ગુણોના એકમાત્ર આશ્રય હશે. આવી રીતે મનસ્વી પૃથુ સાક્ષાત વરુણના જેવા હશે.

'મહારાજા પૃથુ વેનરૂપ અરણીનાં મંથનથી પ્રગટ થયેલા અગ્નિના જેવા છે.શત્રુઓ માટે તેઓ ખુબ જ દુર્ઘર્ષ અને દુ:સહ હશે.તેઓ તેમની પાસે રહેવાથી પણ સેના વગેરેથી સુરક્ષિત રહેવાને કારણે ખુબ જ દૂર રહેનારની જેમ હશે,.શત્રુ ક્યારેય તેમને હરાવી નહિ શકે.જેવી રીતે પ્રાણીઓની અંદર રહેનારો પ્રાણરૂપ સૂત્રાત્મા શરીની અંદર અને બહારના બધાજ વેપારને જોતા રહેવાથી પણ ઉદાસ રહે છે,તેવી રીતે તે ગુપ્તચરોના દ્વારા પ્રાણીઓના ગુપ્ત અને પ્રગટ બધી રીતના વેપારને જોતા પણ પોતાની નિંદા અને પ્રાર્થના વગેરે તરફ ઉદાસિનવત રહેશે. તે ધર્મમાર્ગમાં સ્થિર રહીને પોતાના શત્રુના પુત્રને પણ દંડનીય ન હોવાથી કોઈ દંડ નહી આપે અને દંડનીય હોવાથી પોતાના પુત્રને પણ દંડ આપશે.ભગવાન સૂર્ય માનસોત્તર પર્વત સુધી જેટલા પ્રદેશને પોતાના કિરણોથી પ્રકાશિત કરે છે, તે સંપૂર્ણ ક્ષેત્રમાં તેમનું નિષ્કંતક રાજ્ય રહેશે.તેઓ પોતાના કાર્યથી બધા લોકોને સુખ પહોંચાડશે.-તેમનું રંજન કરશે, તેનાથી તે મનોરંજનાત્મક વેપારને કારણે પ્રજા તેમને 'રાજા' કહેશે.તેઓ ખુબ દ્રઢસંકલ્પ,સત્યપ્રતિજ્ઞ,બ્રાહ્મણભક્ત,વૃદ્ધોની સેવા કરનાર,શરણાગતવત્સલ,બધાજ પ્રાણીઓને માન આપનારા,અને ગરીબો પર દયા કરનારા હશે.તેઓ પરસ્ત્રીમા માતાની સમાન ભક્તિ રાખશે,પત્નીને પોતાના અડધા અંગની માફક સમજશે,પ્રજા ઉપર પિતાની જેવો પ્રેમ રાખશે.અને બ્રહ્મવાદિયોના સેવક થશે.બીજા પ્રાણીઓ તેમને તેટલાજ ચાહશે જેટલા પોતાના શરીરને.તે સહ્ર્દયોના આનંદને વધારશે.તે કાયમ વૈરાગ્યવાન પુરુર્ષોને વધારે પ્રેમ કરશે,અને દુષ્ટોને દણ્ડપાણિ યમરાજાની માફક કાયમ દંડ આપવા ઉદ્યત રહેશે.

'ત્રણેય ગુણોના અધિષ્ઠાતા અને નિર્વિકાર સાક્ષાત શ્રી નારાયણને જ તેમના રૂપમાં પોતાના અંશથી અવતાર લીધો છે,જેમાં પંડીતલોકો અવિદ્યાવશ દેખાનારા આ નાનાત્વને મિથ્યા જ માને છે.તે અદ્વિતીય વીર અને એકચ્છત્ર સમ્રાટ થઈને એકલા જ ઉદયાચલ પર્યન્ત આખાય ભૂમંડળની રક્ષા કરશે તથા પોતાના જયશીલ રથપર ચઢીને ધનુષ હાથમાં રાખી સૂર્યની માફક બધે પ્રદક્ષિણા કરશે.તે વકહ્તે જ્યાં ત્યાં બધા લોકપાલો અને પૃથ્વીપાલો તેમને ભેટો આપશે,તેમની સ્ત્રેઓ તેમના ગુણગાન કરશે અને આ આદિરાજને સાક્ષાત શ્રી હરિ જ સમજશે.તે પ્રજાપાલક રાજાધિરાજ થઈને પ્રજાના જીવનનિર્વાહ માટે ગોરૂપધારીની પૃથ્વીનું દોહન કરશે અને ઇન્દ્રની માફક પોતાના ધનુષના ખૂણાઓથી વાતવાતમાં પર્વતોને તોડી ફોડી પૃથ્વીને સમતલ કરી દેશે.રણભૂમિમાં કોઈ પણ તેમનો વેગ સહી નહિ શકે.જે વખતે તેઓ જંગલમાં પૂછડું ઉઠાવીને ફરતા સિંહની માફક પોતાના 'આજગવ' ધનુષનો ટંકાર કરતા કરતા ભૂમંડળમાં ફરશે,તે વખતે બધા દુષ્ટજનો જ્યાં-ત્યાં છુપાઈ જશે.તે સરસાવતીના ઉદગમસ્થાન પર સો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરશે.ત્યારે છેલ્લા યજ્ઞાનુષ્ઠાનના સમયે ઇન્દ્ર તેમના ઘોડાને હરીને લઇ જશે.પોતાના મહેલના બગીચામાં તેમની એકવાર ભગવાન સનતકુમારો સાથે ભેટ થશે.એકલા તેમની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરીને તેઓ તે નિર્મલ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરશે જેનાથી પરબ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થાય છે.આવી રીતે જયારે તેમના પરાક્રમો જનતાની સામે આવી જશે ત્યારે તે પરંપરાક્રમી મહારાજ પોતાના ચરિત્રની જ ચર્ચા સંભાળશે.તેમની અજ્ઞાનો વિરોધ કોઈ નહિ કરી શકે,તથા તેઓ બધી દિશાઓને જીતીને અને પોતાના તેજથી પ્રજાના કલેશરૂપ કાંટાને કાઢી સંપૂર્ણ ભૂમંડળના શાસક થશે.તે વખતે દેવતા અને અસુરો પણ તેમના વિપુલ પ્રભાવનું વર્ણન કરશે.'

અધ્યાય સત્તરમો 

મહારાજા પૃથુનું પૃથ્વી પર કુપિત થવું અને પૃથ્વીના દ્વારા તેમની સ્તુતિ કરવી

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - આવી રીતે જયારે વંદીજનોએ મહારાજ પૃથુના ગુણ  અને કર્મોના વખાણ કરીને તેમની પ્રશંસા કરી ત્યારે તેમણે પણ તેમની બડાઈ કરી તથા તેમને મનચાહી વસ્તુઓ આપી સંતુષ્ટ કર્યા.તેમણે બ્રાહ્મણાદિ ચારે વર્ણો,સેવકો,મંત્રીઓ,પુરોહિતો,પુરવાસીયો,દેશવાસીઓ,જુદા જુદા વ્યવસાયીઓ તથા અન્યાન્ય આજ્ઞાનુંવર્તિયોનો પણ સત્કાર કર્યો.

વિદુરજીએ પૂછ્યું - બ્રહ્મન ! પૃથ્વી તો અનેક રૂપ ધારણ કરી શકે છે તેણે ગાયનું રૂપ જ કેમ ધારણ કર્યું ?

અને જયારે મહારાજા પૃથુએ તેને દોહી તો વાછરડો કોણ બન્યું ? અને દોહવાનું પાત્ર શું થયું ? પૃથ્વી દેવી તો પહેલેથી જ ઉંચી નીચી હતી.તેને તેમણે સમતલ કેવી રીતે કરી અને ઇન્દ્ર તેમના યજ્ઞસંબંધી ઘોડાને   કેમ હરીને લઇ ગયા ? બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન સનતકુમારો થી જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તે રાજર્ષિ કઈ ગતિને પ્રાપ્ત થયા ? પ્રુથુરૂપથી સર્વેશ્વર શ્રી કૃષ્ણએજ અવતાર લીધો હતો એટલે પુણ્ય કીર્તિ શ્રી હરિના તે પૃથુ-અવતારથી બંધ રાખનાર જે બીજું પણ ચરિત્ર હોય તે બધું તમો માને કહો હું આપનો અને શ્રીકૃષ્ણચંદ્રનો ખુબ જ  અનુરક્ત ભક્ત છું.

શ્રી સુતજી કહે છે -જયારે વિદુરજીએ ભગવાન વાસુદેવની કથા કહેવાં માટે આવી રીતે પ્રેરણા કરી ત્યારે શ્રી મૈત્રેયજી પ્રસન્નચિત્તથી તેમની પ્રશંસા કરતા કહેવા લાગ્યા.

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું- વિદુરજી ! બાહ્મણોએ મહારાજા પૃથુનો રાજ્યાભિષેક કરીને તેમણે પ્રજાના રક્ષક ઉદ્દઘોષિત કર્યા એ દિવસોમાં પૃથ્વી અન્નહીન થઇ ગઈ હતી,એટલે ભૂખના કારણે પ્રજાના શરીર સુકાઈને કાંટા થઇ ગયા હતા. તેમણે  તેમના સ્વામી પૃથુની પાસે આવીને કહ્યું ,

'રાજન,જેવી રીતે કોતરોમાં સળગતી આગથી ઝાડો સળગી જાય છે,એવી રીતે અમે પેટની જવાળાઓથી સળગી રહ્યા છીએ.આપ શરણાગતોની રક્ષા કરનારા છો અને અમારા અન્નદાતા પ્રભુ બનાવેલા છો એટલે અમો આપની શરણોમાં આવ્યા છીએ.આપ બધાજ લોકોની રક્ષા કરનારા છો,આપ જ અમારી જીવીકાના પણ સ્વામી છો,એટલે રાજરાજેશ્વર ! આપ અમે ક્ષુધાપીડિતો ને તરતજ અન્ન આપવાનો પ્રબંધ કરો,એવું નહિ થાય કે અન્ન મળતાં પહેલા જ અમારો અંત થઇ જાય.'

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -કુરુવર ! પ્રજાનું કરુણાકંદન સાંભળીને મહારાજા પૃથુ ઘણો સમય સુધી વિચાર કરતા રહ્યા.અંતમાં તેમણે અન્નના અભાવનું કારણ ખબર પડી ગયુ 'પૃથ્વીએ જાતે જ અન્ન તેમ જ ઔષાધાદિને પોતાની અંદર છુવાવી લીધા છે 'પોતાની બુદ્ધિથી એ વાતનો નિશ્ચય કરીને પોતાનું ધનુષ ઉઠાવ્યું,અને ત્રિપુરવિનાશક ભગવાન શંકરની માફક અત્યંત ક્રોધિત થઈને પૃથ્વીને નિશાનું બનાવીને બાણ ચઢાવ્યું .તેમને શસ્ત્ર ઉઠાવેલા જોઈ પૃથ્વી કંપી ઉઠી,અને જેમ વાઘના પાછળ પડવાથી હરણી ભાગે છે તેમ ડરીનેગાયનું રૂપ લઈને ભાગવા લાગી.

આ જોઈને મહારાજા પૃથુની આંખો લાલ થઇ ગઈ.તે જ્યાં જ્યાં પૃથ્વી ગઈ ત્યાં ત્યાં તેની પાછળ ધનુષ પર બાણ ચઢાવીને લાગ્યા રહ્યા.દિશા,વિદિશા,સ્વર્ગ,પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં જ્યાં જ્યાં પણ તે દોડીને જતી ,ત્યાં તેને પૃથુ હથિયાર ઉઠાવેલા તેની પાછળ દેખાય દેતા.જેવી રીતે મનુષ્યને મૃત્યુથી કોઈ બચાવી નથી શકતું તેવી રીતે તેને ત્રિલોકીમાં વેનપુત્રમહારાજા પૃથુથી તેને બચાવનાર કોઈ ન મળ્યું. ત્યારે તે ભયભીત થઈને દુઃખી માંથી પાછળની બાજુ આવી.અને મહારાજ પૃથુજીથી કહેવા લાગી -

'ધર્મના તત્વને જાણનારા શરણાગતવત્સલ રાજન ! આપ તો બધા પ્રાણીઓની રક્ષા કરવામાં તત્પર છો,આપ મારી પણ રક્ષા કરો.હું અત્યંત ગરીબ અને નિરપરાધ છું,તમો માને શા માટે મારવા માંગો 

છો ? તેના સિવાય આપ તો ધર્મજ્ઞ માનવામાં આવો છો પછી હું સ્ત્રીનો વધ આપ શી રીતે કરી 

શકશો ? સ્ત્રીઓ કોઈ ગુનો કરે તો સામાન્ય જીવ પણ તેના પર હાથ નથી ઉઠાવતો,પછી આપ જેવા કરુણામય અને દિનવત્સલ તો એવું કરી જ કેવી રીતે શકે છે?હું તો એક સૃદ્ઢ નાવડી જેવી છું,આખું જગત મારા જ અધાર પર સ્થિર છે.મને તોડીને આપ આપને અને આપની પ્રજાને પાણીની ઉપર કેવી રીતે રાખશો ?.

મહારાજ પૃથુએ કહ્યું - પૃથ્વી તું મારી આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરવાની છે.તું યજ્ઞમાં દેવતા રૂપથી ભાગ તો લે છે,પરંતુ તેના બદલામાં અમને અનાજ નથી આપતી.એટલા માટે આજે હું તને મારી નાખીશ.તું જે રોજ લીલી લીલી ઘાસ ખાઈ જાય છે,અને તારા થાનનું દૂધ નથી આપતી.-આવી દુષ્ટતા કરવાથી તેને દંડ આપવો અનુચિત નથી કહી શકાતું.તું નાસમજ છે,તે પૂર્વકાળમાં બ્રહ્માજીએ ઉત્તપન્ન કરેલા અન્નાદિના બિયાને તારામાં લિન કરી દીધા છે,અને હવે મારી પણ પરવા ન કરીને તેને તારા ગર્ભથી કાઢતી નથી.હવે હું મારા બાણોથી તને છિન્ન ભિન્ન કરીને તારા મેડેથી આ ક્ષુધાતુર અને ગરીબ પ્રજાજનોનું  કરું આક્રંદ શાંત કરીશ.જે દુષ્ટ પોતાનું જ પોષણ કરનાર અને અન્ય પ્રાણીઓ તરફ નિર્દય હોય -તે પુરુષ સ્ત્રી અથવા નપુંસક કોઈ પણ હોય -તેમને મારવા રાજાઓ માટે ન મારવાની બરાબર છે.તું ખુબ જ ગર્વીલી અને અભિમાની છે,અત્યારે માયાથી જ ગાયનું રૂપ બનાવ્યું છે.હું બાણોથી તારા ટુકડેટુકડા કરીને મારા યોગબળથી પ્રજાને ધારણ કરીશ.

આ વખતે મહારાજ પૃથુએ કાલની માફક ક્રોધભરી મૂર્તિ ધારણ કરેલી હતી.તેમના આ શબ્દો સાંભળીને ધરતી ધ્રુજવા લાગી અને તેને હાથ જોડીને અત્યંત વિનયી ભાવથી કહ્યું.

પૃથ્વીએ કહ્યું - આપ સાક્ષાત પરમપુરુષ છો તથા તમારી માયાથી અનેક પ્રકારના શરીર ધારણ કરીને ગુણમય દેખાઓ છો હકીકતમાં આત્માનુભવ ના દ્વારા આપ અધિભૂત,અધ્યાત્મ અને અધિદૈવ સંબંધી અભિમાન અને તેનાથી ઉત્તપન્ન થયેલા રોગ દ્વેષાદિથી કાયમ રહિત છો.હું આપને વારંવાર નમસ્કાર કરું છું.આપ સંપૂર્ણ જગતના વિધાતા છો,આપે જ આ ત્રિગુણાત્મક સૃષ્ટિ રચી છે,અને મને બધાજ જીવોની આશ્રય બનાવી છે,આપ કાયમ સ્વતંત્ર છો,પ્રભુ ! જયારે આપ જ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઈને મને મારવા તૈયાર થઇ ગયા છો,તો હું હવે કોની શરણમાં જાઉં ?કલ્પની શરૂઆતમાં તમોએ તમારી આશ્રિત રહેનારી અનિર્વચનીય માયાથી જ આ ચરાચર જગતની રચના કરી હતી,અને તે માયાના દ્વારા જ આપ તેનું પાલન કરવા માટે તૈયાર થયા છો.તમો ધર્મપરાયણ છો,છતાં પણ મને ગોરૂપધારિણીને કેવી રીતે મારવા ચાહો છો ?આપ એક હોવા છતાં માયાવશ અનેક રૂપ દેખાઓ છો,અને આપે સ્વયં બ્રહ્માને રચીને તેમનાથી વિશ્વની રચના કરાવી છે.આપ સાક્ષાત સર્વેશ્વર છો,આપની લીલાઓને અજિતેન્દ્રિય લોકો કેવી રીતે જાણી શકે છે ? તેમની બુદ્ધિ તો આપની દુર્જયઃ માયાથી વિક્ષિપ્ત થઇ રહી છે.આપ જ પંચભૂત,ઇન્દ્રિય અને અધિષ્ઠાત દેવતા,બુદ્ધિ અને અહંકારરૂપ આપની શક્તિઓ દ્વારા ક્રમથી જગતની ઉત્તપત્તિ,સ્થિતિ અને સંહાર કરો છો.જુદી જુદી કાયાને માટે સમય સમય પર આપની શક્તિઓનો અવિર્ભાવ-તિરોભાવ થયા કરે છે.આપ સાક્ષાત પરમપુરુષ અને જગદ્વીદાતા છો,આપને મારા નમસ્કાર છે.અજન્મા પ્રભુ ! આપ જ આપણા રચેલા ભૂત,ઇન્દ્રિય અને અંત:કરણરૃપ જગતની સ્થિતિને માટે આદિવરાહ્સ્વરૂપ થઈને મને રસાતળથી પાણીની બહાર લાવ્યા હતા.એવી રીતે એકવાર તો મારો ઉદ્ધાર કરીને આપે 'ધરાધર' નામ મેળવ્યું હતું.આજે તેજ આપ વીરમૂર્તિથી પાણીની ઉપર નૌકાની જેમ સ્થિર મારાજ આશ્રયે રહેનારી પ્રજાની રક્ષા કરવાના અભિપ્રાયથી ફેન ફેન બાણ ચઢાવી દૂધ ન આપવાના અપરાધમાં મને મારવા ચાહો છો.આ ત્રિગુણાત્મક સૃષ્ટિની રચના કરનારી આપની માયા થી મારા જેવા સાધારણ જીવોના ચિત્ત મોહ્પ્રસ્ત   થઇ રહ્યા છે.મારા જેવા લોકો તો આપણા ભક્તોની લીલાઓનું અશક્ય પણ સમજી નથી શકતા,પછી આપની કઈ ક્રિયાનો ઉદેશ્ય ન સાંજે તો તેમાં આશ્ચર્ય જ શું હોય.એટલે જે ઇન્દ્રિય સંયમાંદિના દ્વારા વિરોચિત યજ્ઞનો વિસ્તાર કરે છે તેવા આપણા ભક્તોને પણ નમસ્કાર છે.

અધ્યાય અઢારમો

પૃથ્વી-દોહન  

 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! આ વખતે મહારાજ પૃથુના હોઠ ક્રોધથી કંપી રહ્યા હતા. તેમની આ રીતે પ્રાર્થના કરી પૃથ્વીએ પોતાના હૃદયને વિચાર પૂર્વક સમાહિત કર્યું અને ડરતા ડરતા તેમને કહ્યું,

‘ પ્રભુ ! આપ આપનો ક્રોધ શાંત કરો અને હું જે પ્રાર્થના કરૂ છું તેને ધ્યાનથી સાંભળો.બુદ્ધિમાન પુરુષ ભમરાની માફક બધી જગ્યાઓથી સાર ગ્રહણ કરી લે છે.તત્વદર્શી મુનિયોએ આ લોક અને પરલોકમાં મનુષ્યોના કલ્યાણ કરવા માટે ખેતર,અગ્નિહોત્ર વગેરે ઘણા ઉપાય કાઢ્યા અને કામમાં લીધા છે.તે પ્રાચીન ઋષિના બતાવેલા ઉપાયોનું  આ વખતે પણ જે પુરુષ શ્રદ્ધાપૂર્વક સારીરીતે આચરણ કરે છે તે સરળતાથી અમિષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત 

કરી લે છે.પરંતુ જે અજ્ઞાની પુરુષ તેનો અનાદર કરીને પોતાના મનકલ્પિત ઉપાયોનો આશરો લે છે,તેના બધા ઉપાયો અને પ્રયત્નો વારંવાર નિષ્ફળ થતા રહે છે રાજન ! પૂર્વકાળમાં બ્રહ્માજીએ જે ધાન્ય વગેરે ઉત્તપન કર્યું હતું  મેં જોયું કે યમ નિયમાદિ વ્રતોનું પાલન ન કરનારા દુરાચારી લોક તેને ખાઈ જઈ રહ્યા છે.લોકરક્ષક ! આપ રાજા લોકોએ મારુ પાલન અને આદર કરવાનો છોડી દીધો,એટલા માટે બધા લોકો ચોરોના જેવા થઇ ગયા છે.એટલે યજ્ઞો માટે ઔષધિયોને મેં મારામાં છુપાવી લીધી.હવે ખુબ જ સમય થઇ જવાથી જરૂર તે અનાજ મારા ઉદરમાં જૂનું થઇ ગયું છે આપ તેને પૂર્વાચાર્યોએ બતાવેલા ઉપાયોથી કાઢી લો.લોકપાલકવીર ! જો તમને બધાજ પ્રાણીઓની અમિષ્ટ તેમજ બળની વૃદ્ધિ કરાવનારા અન્નની આવશ્યકતા છે તો આપ મારા યોમય વાછરડો,દોહનપાત્ર અને દોહવાવાળાની વ્યવસ્થા કરો.હું તે વાછરડાના પ્રેમથી ભીંજાઈને દૂધના રૂપમાં આપને બધીજ અમિષ્ટ વસ્તુઓ આપી દઈશ.રાજન ! એક વાત બીજી છે.આપને મને સમતલ કરવી પડશે જેનાથી કે વર્ષાઋતુ પસાર થઇ જવા છતાં પણ મારા ઉપર ઈન્દ્રનું વર્ષાવેલું પાણી બધે ભરેલું રહે- મારી અંદરની ભીનાશ 

સુકાઈ ન જાય.તે આપને માટે ખુબ મંગલકારક હશે.’

પૃથ્વીના કહેલા તે પ્રિય અને હિતકારી વચન સ્વીકાર કરીને રાજા પૃથુ એ સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડો બનાવી પોતાના હાથથી જ બધું ધન્ય દોહી લીધું.પૃથુના જેવા બીજા વીજ્ઞજન બધી જગ્યાએથી સાર ગ્રહણ કરી લે છે એટલે તેમને પણ પૃથુ જીના દ્વારા વશમાં કરેલી વસુંધરાથી પોટ પોતાની અમિષ્ટ વસ્તુઓ દોહી લીધી.ઋષિઓએ બૃહસ્પતિને વાછરડો બનાવીને ઇન્દ્રિય( વાણી,મન અને શ્રોત) રૂપી પાત્રમાં પૃથ્વીદેવીથી વેદરૂપ પવિત્ર  દૂધ દોહ્યું.દેવતાઓએ ઇન્દ્રને વાછરડાના રૂપમાં કલ્પના કરી સોનાના પાત્રમાં અમૃત,વીર્ય(મનોબળ) ,ઓજ (ઇન્દ્રિય બળ)અને શારીરિક બાળરૂપ દૂધ દોહ્યું. દૈત્ય અને દાનવોએ અસુર શ્રેષ્ઠ પ્રહલાદજીને વાછરડો બનાવી લોઢાના પાત્રમાં મદિરા અને આસવ(તાડી વગેરે)રૂપ દૂધ દોહ્યું.ગંધર્વ અને અપ્સરાઓએ વિશ્વામિત્રજીને વાછરડો બનાવીને કમળરૂપ પાત્રમાં સંગીત માધુર્ય અને સૌંદર્યરુપ દૂધ દોહ્યું.શ્રાદ્ધના અધિષ્ઠાતા મહાભાગ પિતૃગણને અર્યમાં નામના પિત્રોશ્વરને વત્સ બનાવ્યો તથા માટીના કાચા પાત્રમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક કવ્ય(પિતૃને અર્પણ કરવામાં આવતા અત્ર)રૂપ દૂધ દોહ્યું.પછી કપિલદેવજીને વાછરડો બનાવીને આકાશરૂપ પાત્રમાં સિદ્ધોએ અણિમાદિ અષ્ટાસિદ્ધિ  તથા વિદ્યાધરોએ આકાશગમન વગેરે વિદ્યાઓને દોહી.કિંપુરુષાદિ બીજા માયાવીઓએ મયદાનવને વાછરડો બનાવ્યો તથા અંતર્ધ્યાન થવું,વિચિત્ર રૂપ ધારણ કરી લેવું વગેરે સંકલ્પમયી માયાઓને દુગ્ધ  રૂપથી દોહયા.  

આવી રીતે યક્ષ રાક્ષસ તથા ભૂત પિશાચાદિ માંસાહારીઓએ ભૂતનાથ રુદ્રને વાછરડો બનાવી કપાલરૂપ પાત્રમાં રુધિરાસવ રૂપ દુધ દોહ્યું.વગરફેણના સાપ,ફેણવાળા સાપ નાગ અને વીંછી વગેરે ઝેરીલા જંતુઓએ તક્ષકને વાછરડો બનાવી મુખરૂપ પાત્રમાં વિષરૂપ દૂધ દોહ્યું.પશુઓએ ભગવાન રુદ્રના વાહન બળદને વત્સ બનાવીને વનરૂપ પાત્રમાં તૃણરૂપ દૂધ દોહ્યું.મોટી મોટી દાઢોવાળા માંસભક્ષી જીવોએ સિંહરૂપ વાછરડા દ્વારા પોતાના શરીરરૂપ પાત્રમાં કાચું માસ રૂપ દૂધ દોહ્યું.તથા ગરુડજીને વત્સ બનાવીને પક્ષીઓએ કીટપતંગ આદિ ચાર અને ફલાદિ આચાર પદાર્થોને દુગ્ધરૂપથી દોહયા.વૃક્ષોએ   વડને વત્સ બનાવીને અનેક પ્રકારના રસરૂપ દૂધ દોહ્યું,પર્વતોએ હિમાલયરૂપ વાછરડા દ્વારા પોતાના શિખરરૂપ પાત્રોમાં અનેક પ્રકારની ધાતુઓને દોહી.પૃથ્વી તો બધી જ અમિષ્ટ વસ્તુઓ આપનારી છે,અને અત્યારે તે પૃથુજીને આધીન હતી.એટલે તેનાથી બધાએ પોતપોતાની જાતિના મૂખ્યાઓને વાછરડો બનાવી જુદા જુદા પાત્રોમાં જુદા જુદા પ્રકારના પદાર્થોને દૂધના રૂપમાં દોહી લીધા.

કુરુશ્રેષ્ઠ વિદુરજી ! આવી રીતે પૃથુ આદિ બધા અન્ન ભોજિયોએ જુદા જુદા દોહન પાત્રો અને વત્સોના દ્વારા પોટ પોતાના વિભિન્ન અન્નરૂપ દૂધ પૃથ્વીથી દોહયા.તેનાથી મહાજન પૃથુ એવા પ્રસન્ન થયા કે સર્વકામદૂહા પૃથ્વીના તરફ તેમનો પુત્રીના  જેવો સ્નેહ થઇ ગયો,અને તેને પોતાની કન્યાના રૂપમાં સ્વીકાર કરી લીધો. પછી રાજાધિરાજ પૃથુએ પોતાના ધનુષની નોકથી પર્વતોને ફોડીને આ આખાય ભૂમંડળને ફરીથી સમતલ કરી નાખ્યું.તેઓ  પિતાની જેમ પોતાની પ્રજાના પાલનપોષણમાં લાગ્યા હતા.તેમણે આ સમતલ ભૂમિમાં પ્રજાવર્ગ માટે જ્યાં ત્યાં યથાયોગ્ય નિવાસસ્થાનોનો વિભાગ કર્યો.અનેકો ગામ,કસ્બા,નગર ,દુર્ગ,આહીરોની વસ્તી,પશુઓને રહેવાના સ્થાન, છાવણીયો,ખાનાં, ખેડૂતોના ગામ અને પહાડોની તળેટીના ગામ વસાવ્યા.મહારાજ પૃથુ થી પહેલા આ પૃથ્વીતલ  પર પૂર-ગામ વગેરેનો વિભાગ ન હતો,બધા લોકો પોટ પોતાના સુગમતાની રીતે બે ખટકે જ્યાંત્યા વસી જતા હતા.  

અધ્યાય ઓગણીસમો

મહારાજ પૃથુના સો અશ્વમેધ યજ્ઞ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! મહારાજ મનુના બ્રહ્માવર્ત ક્ષેત્રમાં જ્યાં સરસ્વતી નદી પૂર્વમુખી થઈને વહે છે.રાજા પૃથુએ સો અશ્વમેધ યજ્ઞોની દીક્ષા લીધી.તે જોઈને ભગવાન ઇન્દ્રને વિચાર થયોકે આવી રીતે તો પૃથુના કર્મ મારા કર્મોની અપેક્ષા પણ વધી જશે.એટલે તે તેમના યજ્ઞમહોત્સવને સહન ન કરી શક્યા.મહારાજ પૃથુના યજ્ઞમાં બધાના અંતરાત્મા સર્વલોક પૂજ્ય જગદીશ્વર ભગવાન હરિએ યજ્ઞેશ્વર રૂપથી સાક્ષાત દર્શન આપ્યા હતા.તેમની સાથે બ્રહ્મા,રુદ્ર તથા પોપોતાના અનુચરો સાથે લોક્પાલગનણ પણ પધાર્યા હતા.તે વખતે ગંધર્વ,મુનિ અને અપ્સરાઓ પ્રભુની કીર્તિ ગાઈ રહ્યા હતા.સિદ્ધ,વિદ્યાધર,દૈત્ય,દાનવ,યક્ષ,સુનંદ-નંદાદિ ભગવાનના પ્રમુખ પાર્ષદ અને જે સર્વદા ભગવાનની સેવા માટે ઉત્સુક રહે છે.તે કપિલ,નારદ,દત્તાત્રેય,તેમ જ સનકાદિ યોગેશ્વર પણ તેમની સાથે આવ્યા હતા.ભારત ! તે યજ્ઞમાં યજ્ઞસામગ્રીઓને દેનારી ભૂમિએ કામધેનુરૂપ થઈને યજમાનની બધી કામનાઓને પુરી કરી હતી.નદીઓ,દાખ અને ઇખ વગેરે બધા પ્રકારના રસોને ત્યાં લાવતી હતી તથા તેનાથી મધુ ટપકતું રહેતું હતું.-એવા મોટા મોટા વૃક્ષો દૂધ,દહીં,અન્ન અને ઘૃત વગેરે જાત જાતની સામગ્રીઓ સમર્પણ કરતા હતા.સમુદ્ર ઘણી બધી રત્ન રાશિઓ ,પર્વત,ભક્ષ્ય,ભોજ્ય,ચોષ્ય,અને લેહા- ચાર પ્રકારના અન્ન તથા લોકપાલોની સાથે સંપૂર્ણ લોક જાત જાતના ઉપહાર તેમને સમર્પણ કરતા હતા.

મહારાજ પૃથુ તો એકમાત્ર શ્રી હરિને જ પોતાના પ્રભુ માનતા હતા.તેમની કૃપાથી તે યજ્ઞાનુષ્ઠાનમાં તેમનો ખુબ જ ઉત્કર્ષ થયો.પરંતુ તે વાત દેવરાજ ઇન્દ્રને સહન ન થઇ,અને તેમાં તેમણે વિઘ્ન નાખવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો.જે વખતે મહારાજ પૃથુ છેલ્લા યજ્ઞ દ્વારા ભગવાન યજ્ઞપતિની આરાધના કરી રહ્યા હતા,ઇન્દ્રએ ઈર્ષ્યાથી ગુપ્તરૂપે તેમનો યજ્ઞનો ઘોડો હરી લીધો.ઇન્દ્રે પોતાની રક્ષા માટે કવચરૂપથી  પાખંડવેશ ધારણ કરી લીધો હતો.જે અધર્મમાં ધર્મનો ભ્રમ ઉત્તપન્ન કરનારો છે-જેનો આશ્રય લઈને પાપી પુરુષ પણ ધર્માત્મા જેવો દેખાય છે.આ વેશમાં તે ઘોડાને લઈને ખુબ જ ઉતાવળથી આકાશમાર્ગે જઈ રહ્યા હતા કે તેમના પર ભગવાન સ્ત્રીની દ્રષ્ટિ પડી ગઈ.તેમના કહેવાથી મહારાજ પૃથુ મહારથી પુત્ર ઇન્દ્રને મારવા માટે તેની પાછળ દોડ્યો અને ખુબ જ ક્રોધથી બોલ્યો, 'અરે ઉભો રહે ! ઉભો રહે 'ઇન્દ્ર માથા પર જટાજુડ અને અને શરીરમાં ભસ્મ લગાવેલી હતી.તેનો તેવો વેશ જોઈને પૃથુ કુમારે તેમને મૂર્તિમાન ધર્મ સમજ્યા,એટલા માટે તેમની ઉપર બાણ ન છોડ્યું.જયારે તે ઇન્દ્ર ઉપર વાર કર્યા વગર જ પાછો આવ્યો ત્યાંરે મહર્ષિ અત્રિએ ફરીથી તેને ઇન્દ્રને મારવા માટે આજ્ઞા કરી -'વત્સ,આ દેવતધામ ઇન્દ્રે તારા યજ્ઞમાં વિઘ્ન નાખ્યું છે,તું તેને મારી નાખ'

અત્રિ  મુનિએ આવી રીતે ઉત્સાહિત કરવાથી પૃથુ કુમાર ખુબ ક્રોધે ભરાયો.ઇન્દ્ર ખુબ જ વેગથી આકાશમાં જઈ રહ્યો હતો.તેની પાછળ તે એવી રીતે દોડ્યો જેમ રાવણની પાછળ જટાયુ.સ્વર્ગપતિ ઇન્દ્ર તેને પાછળ આવતો જોઈ તે વેશ અને ઘોડાને છોડીને ત્યાંજ અંતર્ધ્યાન થઇ ગયો,અને તે વીર પોતાનું યજ્ઞપશુ લઈને પિતાની યજ્ઞશાળામાં પાછો આવ્યો.શક્તિશાળી વિદુરજી ! તેના તે અદભુત પરાક્રમને જોઈને મહર્ષિઓએ તેનું નામ વિજિતાશ્વ રાખ્યું. 

યજ્ઞપશુને ચપાલ અને યૂપમાં(યજ્ઞમંડપમાં યજ્ઞપશુને બાંધવા માટે જે થાંભલો હોય છે,તેને 'યુપ' કહે છે અને યુપની આગળ રાખેલા વલયાકાર લાકડાને 'ચપાલ' કહે છે.)શક્તિશાળી ઇન્દ્રે ઘોર અંધકાર ફેલાવી દીધો અને તેમાં છુપાઈને ફરી તે ઘોડાને સોનાની સાંકળ સાથે લઇ ગયો.અત્રીમુનિએ પાછો તેને આકાશમાં વેગથી જતો દેખાડી દીધો પરંતુ તેની પાસે કપાલ અને ખતવાન્ગ જોઈને પૃથુપુત્રે તેના માર્ગમાં કોઈ વાંધો ન લીધો ત્યારે અત્રિએ રાજકુમારને પાછો ઉકસાવ્યો અને તેને ગુસ્સે ભરાઈને ઇન્દ્રને લક્ષ્ય બનાવીને પોતાનું બાણ ચઢાવ્યું.તે જોતાજ દેવરાજ તે વેશ અને ઘોડાને છોડીને ત્યાંજ અંતર્ધ્યાન થઇ ગયો.વીર વીજતાશ્વ પોતાનો ઘોડો લઈને યજ્ઞશાળામાં પાછો આવ્યો.ત્યારથી ઇન્દ્રના તે નિંદિત વેશને મંદબુદ્ધિ પુરુષોએ ગ્રહણ કરી લીધો.ઇન્દ્રે અશ્વહારણની ઈચ્છાથી  જે જે રૂપ ધારણ કર્યા હતા,તે પાપના ખંડ હોવાથી પાખંડ કહેવાયા.અહીં 'ખંડ' શબ્દ ચિન્હનું વાચક છે.આવી રીતે પૃથુના યજ્ઞનો વિઘ્વંશ કરવા યજ્ઞપશુને ચોરતી વખતે ઇન્દ્રે જેને કેટલીય વાર મેળવીને ગુમાવ્યો હતો તે 'નગ્ન' ,'રકતામ્બર' ,તથા 'કાપાલિક' વગેરે પાખંડપૂર્ણ આચારમાં મનુષ્યોની બુદ્ધિ ફરીથી મોહિત થઇ જાય છે.કેમકે તે નાસ્તીકમત જોવામાં સુંદર છે અને મોટી મોટી યુક્તિઓથી પોતાના પક્ષનું સમર્થન કરે છે.હકીકતમાં તે ઉપધર્મ માત્ર છે.લોકો ભ્રમવશ આસક્ત થઇ જાય છે.

ઇન્દ્રની એ ખરાબ ચાલની ખબર પડવાથી પરમ પરાક્રમી પૃથુ મહારાજ ખુબ જ ક્રોધિત થયા.તેમને તેમનું ધનુષ ઉઠાવ્યું અને તેના પર બાણ ચઢાવ્યું.તે વખતે ક્રોધાવેશને કારણે તેમની તરફ જોઈ શકાતું ન હતું.જયારે ઋત્વિજોએ જોયું કે અસહ્ય પરાક્રમી મહારાજ પૃથુ હવે ઇન્દ્રનો વધ કરવા તૈયાર છે,ત્યારે તેમને રોકતા કહ્યું,'રાજન ! આપ તો ખુબ જ બુદ્ધિવાન છો,યક્ષદીક્ષા લઇ લેવાથી શાસ્ત્રવિહિત યજ્ઞપશુને છોડીને બીજા કોઈનો વધ કરવો ઉચિત નથી.આ યજ્ઞકાર્યમાં વિઘ્ન નાખનારો આપનો શત્રુ ઇન્દ્ર તો આપના સૂયશથી જ ઇર્ષ્યાવશ થઇ રહ્યો છે.અમે અમોઘ આહ્વાન મંત્રો દ્વારા તેને અહીં જ બોલાવી લઈયે છે અને બળાત્કારથી અગ્નિમાં હવન કરી દઈએ છીએ.

વિદુરજી ! યજમાનને આવી રીતે સલાહ આપીને યાજકોએ ક્રોધપૂર્વક ઈન્દ્રનું આવાહન કર્યું.તે સ્વાહા દ્વારા આહુતિ નાખવાજ માંગતા હતા કે બ્રહ્માજીએ ત્યાં આવીને તેમને રોકી દીધા.તે બોલ્યા ,'યાજકો ! તમારે ઇન્દ્રનો વધ ન કરવો જોઈએ,આ યજ્ઞસંજ્ઞક ઇન્દ્ર તો ભગવાનની જ મૂર્તિ છે.તમે યજ્ઞ દ્વારા જે દેવતાઓની આરાધના કરી રહ્યા છો,તેઓ ઇન્દ્રના જ તો અંગ છે,અને તમે તેને યજ્ઞ દ્વારા મારવા માંગો છો.પૃથુના આ યજ્ઞાનુષ્ઠાનમાં વિઘ્ન નાખવા માટે ઇન્દ્રએ જે પાખંડ ફેલાવ્યું છે,તે ધર્મનું ઉચ્છેદન કરનારું છે.તે વાત પર તમે ધ્યાન આપો,હવે તેનાથી વધારે વિરોધ ન કરો,નહિ તો તે બીજા પણ વધારે પાખંડ માર્ગોનો પ્રચાર કરશે.સારું,પરમયશસ્વી મહારાજ પૃથુના નવ્વાણું જ યજ્ઞ રહેવા દો 'પછી રાજર્ષિ પૃથુને  કહ્યું,

'રાજન,આપ તો મોક્ષધર્મના જાણનારા છો,એટલે હવે આપણે આ યજ્ઞાનુષ્ઠાનોની જરૂરત નથી.આપણું કલ્યાણ થાય ! આપ અને ઇન્દ્ર બંને જ પવિત્ર કીર્તિ ભગવાન શ્રી હરિના શરીર છો,એટલા માટે પોતાનાજ સ્વરૂપભુત ઇન્દ્રના તરફ આપને ક્રોધ ન કરવો જોઈએ.આપણું આ નિર્વિઘ્ન સમાપ્ત નથી થયું,-તેના માટે આપ ચિંતા ન કરશો.અમારી વાત તમો આદરપૂર્વક સ્વીકાર કરો.જુઓ,જે પુરુષ વિધાતાનું બગાડેલુ કામ બનાવવાનો વિચાર કરે છે,તેનું મન અત્યંત ક્રોધે ભરાઈને ભયંકર મોહમાં ફસાઈ જાય છે.બસ,આ યજ્ઞને બંધ કરો.તેના કારણે ઇન્દ્રના ચલાવેલા પાખંડોથી ધર્મનો નાશ થઇ રહ્યો છે,કેમકે દેવતાઓમાં ઘણો દુરાગ્રહ હોય છે.જરા જુઓ તો,જે ઇન્દ્ર ઘોડાને ચોરીને આપણા યજ્ઞમાં વિઘ્ન નાખી રહ્યો હતો,તેનાજ રચેલા તે મનોહર પાખંડોની તરફ બધી જ જનતા ખેંચાતી જઈ રહી છે.આપ સાક્ષાત વિષ્ણુના અંશ છો.વેનનાં દુરાચારથી ધર્મ બુઝાઈ રહ્યો હતો,તે સમયોચિત ધર્મની રક્ષાને માટે જ આપે તેમના શરીરથી જન્મ લીધો છે.એટલે પ્રજાપાલક પૃથુજી ! આપના આ અવતારનો ઉદેશ્ય વિચારીને આપ ભૃગુ વગેરે વિશ્વરચયિતા મુનીશ્વરોના સંકલ્પને પૂરો કરો.આ પ્રચંડ પાખંડ-પાઠરુપ ઇન્દ્રની માયા અધર્મની જનની છે.આપ તેને નષ્ટ કરી દો.'

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે- લોકગુરુ બ્રહ્માજીના એવી રીતે સમજાવવાથી પ્રબળ પરાક્રમી મહારાજા પૃથુએ યજ્ઞનો આગ્રહ છોડી દીધો અને ઇન્દ્ર સાથે પ્રીતિપૂર્વક સંધિ પણ કરી લીધી.તેના પછી જયારે તેઓ યજ્ઞાન્ત સ્ન્નાન કરીને નિવૃત થયા ત્યારે તેમના યજ્ઞોથી તૃપ્ત થયેલા દેવતાઓએ તેમને અમિષ્ટ કરી દીધા.અદિરાજ પૃથુએ અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણોને દક્ષિણાઓ આપી તથા બ્રાહ્મણોએ તેમના સત્કારથી સંતુષ્ટ થઈને તેમને અમોઘ આશીર્વાદ આપ્યા.તે કહેવા લાગ્યા,

'મહાબાહો ! આપના બોલાવવાથી જે પિતર,દેવતા,ઋષિ અને મનુષ્યાદિ આવ્યા હતા,તે બધાના આપે દાન અને માનથી ખુબ સત્કાર કર્યો.'   

અધ્યાય વીસમો

મહારાજ પૃથુની યજ્ઞશાળામાં શ્રી વિષ્ણુ ભગવાનનો પાદુર્ભાવ  

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -વિદુરજી ! મહારાજ પૃથુના નવ્વાણું યજ્ઞોથી યજ્ઞભોક્તા યજ્ઞેશ્વર ભગવાન વિષ્ણુને પણ ઘણો સંતોષ થયો.તેમણે ઇન્દ્ર સાથે ત્યાં ઉપસ્થિત થઈને તેમને કહ્યું.

શ્રી ભગવાને કહ્યું- રાજન ! (ઇન્દ્રએ) તમારા સો અશ્વમેધ યજ્ઞો પુરા કરવાના સંકલ્પમાં  વિઘ્ન નાખ્યું છે.હવે એ તમારાથી ક્ષમા માંગે છે હવે તમે તેમને ક્ષમા કરી દો.નરદેવ ! જે શ્રેષ્ઠ માનવ સાધુ અને સદબુદ્ધીમાન હોય છે,તે બીજા જીવોથી દ્રોહ નથી કરતા,કેમકે આ શરીરજ આત્મા નથી.જો તમારા જેવા લોકો પણ મારી માયાથી મોહિત થઇ જાય તે સમજવું જોઈએ કે ઘણા દિવસો સુધીની થયેલી જ્ઞાનીજનોની સેવાથી ફક્ત શ્રમ જ હાથ લાગ્યો.જ્ઞાનવાન પુરુષ આ શરીરને અવિદ્યા,વાસના અને કર્મોનું જ પૂતળું સમજીને તેમાં આસક્ત નથી થતો.આવી રીતે જે આ શરીરમાંજ આસક્ત નથી તે વિવેકી પુરુષ તેનાથી ઉત્તપન્ન થયેલા ઘર,પુત્ર અને ધન વગેરેથી પણ કોઈ રીતે મમતા રાખી શકે છે.

આ આત્મા એક શુદ્ધ,સ્વયંપ્રકાશ,નિર્ગુણ,ગુણોનું આશ્રય સ્થાન,સર્વવ્યાપક,અવરણશૂન્ય,બધાના સાક્ષી તેમજ બીજા આત્માથી રહિત છે.ઉપરાંત શરીરથી જુદો છે.જે પુરુષ આ દેહસ્થિત આત્માને આ રીતે શરીરથી જુદો જાણે છે,તે પ્રકૃતિથી સબંધ રાખવા છતાં પણ તેના ગુણોથી લપેટાતો નથી.કેમકે તેની સ્થિતિ મારા પરમાત્મા રહે છે.રાજન ! જે પુરુષ કોઈ પણ પ્રકારની કામના ન રાખીને પોતાના વર્ણાશ્રમના ધર્મો દ્વારા નિત્યપ્રતિ શ્રદ્ધાપૂર્વક મારી આરાધના કરે છે.તેનું મન ધીરે ધીરે શુદ્ધ થઇ જાય છે.મન શુદ્ધ થવાથી તેનો વિષયોથી સંબંધ નથી રહેતો તથા તેને તત્વજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઇ જાય છે.પછી તો તે મારી સમતા વશ સ્થિતિને પ્રાપ્ત થઇ જાય છે.તેજ પરમ શાંતિ,બ્રહ્મ અથવા કૈવલ્ય છે.જે પુરુષ તે જાણે છે કે શરીર,જ્ઞાન,ક્રિયા અને મનના સાક્ષી થવાથી પણ કુટસ્થ આત્મા તેનાથી નિર્લિપ્ત જ રહે છે,તે કલ્યાણમય મોક્ષપદ પ્રાપ્ત કરી લે છે. 

રાજન ! ગુણપ્રવાહરૂપ આવાગમન તો ભૂત,ઇન્દ્રિય,ઇન્દર્યાભિમાની દેવતાને ચિદાભાસ-આ બધાની સમષ્ટિરૂપ પરિચ્છિત્ર લિંગ શરીરનું જ થયા કરે છે.તેનો સર્વસાક્ષી આત્માથી કોઈ સબંધ નથી.મારામાં દ્રઢ અનુરાગ રાખનારા બુદ્ધિમાન પુરુષ સંપત્તિ અને વિપત્તિ પ્રાપ્ત થવાથી ક્યારેય હર્ષ શોકાદિ  વિકારોને  વશીભૂત થતા નથી.એટલા માટે વિરવર ! તમે ઉત્તમ,માધ્યમ અને અધમ પુરુષોમાં સમાન ભાવ રાખીને સુખ દુઃખને પણ એક જેવા સમજો.તથા મન અને ઇન્દ્રિયોને જીતીને મારા દ્વારા અપાયેલા મંત્રો વગેરે સમસ્ત રાજકીય પુરુષોની સહાયતાથી બધાજ લોકોની રક્ષા કરો.રાજાનું કલ્યાણ પ્રજાપાલનમાં જ છે.તેનાથી તેને પરલોકમાં પ્રજાના પુણ્યનો છઠ્ઠો ભાગ મળે છે.તેનાથી વિપરીત જે રાજા પ્રજાની રક્ષા તો નથી કરતો,પરંતુ તેનાથી કર વસુલ કર્યે જાય છે,તેનું બધુજ પુણ્ય તો જનતા લૂંટી લે છે,અને બદલામાં તેને પ્રજાના પાપના ભાગી થવું પડે છે.એવો વિચાર કરીને જો તમે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની સંમતિ અને પૂર્વ પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલો ધર્મને જ મુખ્ય રીતે અપનાવી લો અને ક્યાંય ન આસક્ત થઈને આ પૃથ્વીનું ન્યાય પૂર્વક પાલન કરતા રહો તો બધા લોકો તમને પ્રેમ કરશે,અને થોડાક દિવસોમાં જ તમને સનકાદિ જેવા સિદ્ધોના દર્શન થશે.રાજન ! તમારે ગુણો અને સ્વભાવે મને વશ કરી લીધો છે.એટલે તમને જે ઈચ્છા હોય,મરાઠી વરદાન માંગી લો.તે ક્ષમા આદિ ગુણોથી રહિત યજ્ઞ,તપ અથવા યોગના દ્વારા મને મેળવવો સહેલું નથી,હું તો તેના હૃદયમાં રાહુ છું,જેના ચિત્તમાં સમતા રહે છે.  

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! સર્વલોકગુરુ શ્રી હરિના એવી રીતે  કહેવાથી જગદ્વિજયી મહારાજ પૃથુએ તેમની આજ્ઞા શિરોધાર્ય કરી.દેવરાજ ઇન્દ્ર પોતાના કર્મોથી લજ્જિત થઈને તેમના પગે પડવા માંગતા હતા કે રાજાએ તેમને પ્રેમપૂર્વક હૃદયથી લગાવી લીધા અને મનોમાલિન્ય કાઢી નાખ્યો.પછી મહારાજ પૃથુએ વિશ્વાત્મા ભક્તવત્સલ ભગવાનનું પૂજન કર્યું અને પળે પળ ઉભરતા ભક્તિભાવમાં નિમગ્ન થઇ પ્રભુના ચરણકમલ પકડી લીધા.શ્રી હરિ ત્યાંથી જવા માંગતા હતા,પરંતુ પૃથુ તરફ તેમનો જે વાત્સલ્યભાવ હતો,તેણે તેમને રોકી લીધા.તે પોતાના કમલદલ નેત્રોથી તેમની સામે જોતા જ રહી ગયા.ત્યાંથી જઈ ન શક્યા.અદિરાજ મહારાજ પૃથુ પણ નેત્રોમાં આસું ભરાઈ આવવાથી ન તો ભગવાનના દર્શન કરી શક્યા અને ન તો કંઠ ગદ ગદ થઇ જવાથી કઈ જ બોલી શક્યા.તેમને હૃદયથી આલિંગન આપી પકડી રહ્યા,અને હાથ જોડી જ્યાં ના ત્યાં ઉભા રહી ગયા.પ્રભુ પોતાના ચરણકમળોથી પૃથ્વીને સ્પર્શ કરી ઉભેલા હતા,તેમનો કારાગ્રભાગ ગરુડજીનાં ઊંચા ખભા પર રાખેલો હતો.મહારાજ પૃથુ નેત્રોના આંસુ લૂછીને અતૃપ્ત દ્રષ્ટિથી તેમની તરફ જોતા આવી રીતે કહેવા લાગ્યા.  

મહારાજ પૃથુ બોલ્યા - મોક્ષપતિ પ્રભુ ! આપ વર દેનારા બ્રહ્માદિ દેવતાઓને  પણ વર દેવામાં સમર્થ છો.કોઈ પણ બુદ્ધિમાન પુરુષ આપથી  દેહાભિમાનીયોને ભોગવા યોગ્ય વિષયોને કેવી રીતે માંગી શકે છે ?તે તો નારકી જીવોને પણ મળે છે.એટલે તે તુચ્છ વિષયોને હું નથી માંગતો.મને તો તે મોક્ષપદની પણ ઈચ્છા નથી જેમાં મહાપુરુર્ષોના હૃદય દ્વારા તેમના મોઢેથી નિકરેલા આપણા ચરણકમલોના મકરંદ નથી - જ્યાં આપની કીર્તિકથા સાંભળવાનું સુખ નથી મળતું.એટલે મારી તો એ જ પ્રાર્થના છે કે આપ મને દસ હાજર કાનો આપી દો, જેનાથી હું આપના લીલાંગુણો સાંભળતો જ રહુ.

પુણ્યકીર્તિ પ્રભુ ! આપણા ચરણકમલ-મકરંદરૂપી અમૃત કણોને લઈને મહાપુરુષોના મોઢેથી જે વાયુ નીકળે છે,તેનામાં એટલી શક્તિ હોય છે કે તે તત્વને ભુલેલાં અમો કુયોગિયોંને ફરીથી તત્વજ્ઞાન કરાવી દે છે.એટલેકે અમોને બીજા વરોની કોઈ  જરૂરત નથી. ઉત્તમ કીર્તિવાળા પ્રભુ ! સત્સંગમાં આપણા મંગલમય સૂયશને નસીબજોગે એક વાર પણ સાંભળી લેવાથી કોઈ પશુબુદ્ધિ પુરુષ ભલે તૃપ્ત થઇ જાય,ગુણગ્રાહી તેને કેવી રીતે છોડી શકે છે ? બધા પ્રકારની સિધ્ધિયો માટે લક્ષ્મીજી  જાતે પણ આપના સૂયશને સાંભળવા માંગે છે.હવે લક્ષ્મીજીની માફક હું પણ અત્યંત ઉત્સુકતાથી સર્વગુણધામ પરસોત્તમની સેવા કરવા જ ઈચ્છું છું.પરંતુ એવું ન થાય કે એક જ પતિની સેવા કરવાની હોડ હોવાને કારણ આપણા ચરણોમાં મન એકાગ્ર કરનાર અમો બંને કલેશ થઇ જાય.જગદીશ્વર ! જગદજનની લક્ષ્મીજીના હૃદયમાં મારા માટે વિરોધ ભાવ થવાની સંભાવના તો છે જ કેમકે જે આપના સેવાકાર્યમાં તેમનો અનુરાગ છે તેના માટે હું પણ લાલાયિત છું.પરંતુ એ ગરીબો પર દયા કરો છો,તેના તુચ્છ કર્મોને પણ  ખુબ કરીને માનો છો,એટલા માટે મને આશા છે કે અમારા ઝગડામાં પણ તમો મારો પક્ષ લેશો.તમો તો તમારા સ્વરૂપમાં જ ફર્યા કરો છો,આપણે ભલા લક્ષ્મીજીથી પણ શું લેવાનું છે.તેનાથી નિષ્કામ મહાત્મા જ્ઞાન થઇ ગયા પછી પણ આપણું ભજન કરે છે.આપમા માયાના કાર્ય અહંકારાદિનો સર્વથા અભાવ છે.ભગવન ! મને તો આપના ચરણકમળોનું નિરંતર ચિંતન કરવા સિવાય સત્પુરુષોનું બીજું કોઈ પ્રયોજન જ  નથી દેખાતું.હું પણ કોઈ પણ ઈચ્છા વગર આપણું ભજન કરું છું,આપે જે મને કહ્યું 'વર માંગ' તો આપની એ વાણીને હું તો સંસારને મોહમાં નાખનારી જ માનુ છું તે પણ શું ,આપની વેદરૂપ વાણીએ જ જગતને બાંધી રાખ્યું છે.જો તે વેદવાણી રૂપ દોરડાથી લોકો બંધાયેલા ન હોતા તો તેઓ મોહવશ સકામ કર્મ કેમ કરતા ? પ્રભુ ! આપની માયાથી જ મનુષ્ય પોતાના  વાસ્તવિક સ્વરૂપ આપથી વિમુખ થઈને અજ્ઞાનવશ બીજી સ્ત્રી -પુત્રાદિ ની ઈચ્છા કરે છે.પરંતુ જેવી રીતે પિતા પુત્રની પ્રાર્થનાની અપેક્ષા ન રાખીને પોતાની જાતે જ પુત્રનું કલ્યાણ કરે છે,તેવી રીતે એ પણ અમારી ઈચ્છાની અપેક્ષા ન કરીને અમારા હિતને માટે જાતે જ પ્રયત્ન કરો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - આદિરાજ પૃથુએ એવી રીતે પ્રાર્થના કરવાથી સર્વસાક્ષી શ્રી હરિએ તેને કહ્યું ,'રાજન ! તમારી મારામાં ભક્તિ થાય.ઘણીજ સૌભાગ્યની વાત છે કે તમારું મન મારામાં લાગેલું છે.એવું થવાથી તો મનુષ્ય સરળતાથી જ મારી તે માયાને પાર થઇ જાય છે.જેને છોડવી કે જેના બંધનથી છૂટવું ખુબ જ કઠિન છે.હવે તમે સાવધાનીથી મારી આજ્ઞાનું પાલન કરતા રહો.પ્રજાપાલક નરેશ ! જે પુરુષ મારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે તેનું બધુજ મંગળ થાય છે.'

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી એવી રીતે ભગવાને રાજર્ષિ પૃથુ ના સારગર્ભિત વચનોનો આદર કર્યો.પછી પૃથુએ તેમની પુંજા કરી અને પ્રભુ તેના પર બઘી રીતે કૃપા કરીને જવા તૈયાર થયા.મહારાજ પૃથુએ ત્યાં જે દેવતાઓ,ઋષિ,પિતર,ગંધર્વ, સિદ્ધ,ચારણ, નાગ,કિન્નર,અપ્સરા,મનુષ્ય અને પક્ષી વગેરે અનેક પ્રકારના પ્રાણી તેમાં જ ભગવાનના પાર્ષદ આવ્યા હતા,તે બધાનું ભગવદ્દબુધ્ધિથી ભક્તિપૂર્વક વાણી અને ધન દ્વારા હાથ જોડીને પૂજન કર્યું.તે પછી તેઓ પોતપોતાના સ્થાનોમાં ચાલ્યા ગયા.ભગવાન અચ્યુત પણ રાજા પૃથુ તેમજ તેમના પુરોહિતના ચિત્ત ચોરાવતા પોતાના ધામમાં સિધાવ્યા.ત્યારપછી પોતાનું સ્વરૂપ બતાવીને અંતર્ધ્યાન થયેલા અવ્યક્તસ્વરૂપ દેવાધિદેવ ભગવાનને નમસ્કાર કરીને રાજા પૃથુ પણ પોતાની રાજધાનીમાં ચાલ્યા ગયા.

અધ્યાય એકવીસમો 

મહારાજા પૃથુનો પોતાની પ્રજાને ઉપદેશ

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! તે વખતે મહારાજા પૃથુનું નગર બધેજ મોતિયોંની લડિયો,ફૂલોની માળાઓ,રંગ-બેરંગી વસ્ત્રો,સોનાના દરવાજા અને અત્યંત સુગંધિત ધૂપોથી સુશોભિત હતું.તેની ગલીઓ,ચોક,અને સડકો ચંદન અને અરગજેના પાણીથી સીચી દીધી હતી તથા તેને પુષ્પો,ચોખા,ફળ,યવાંકુર,સ્વિલ અને દિપક વગેરે માંગલિક દ્રવ્યોથી સજાવ્યા હતા.ત્યાં જગ્યા જગ્યાએ રાખેલા ફળ ફૂલના ગુચ્છાથી યુક્ત કેળના થાંભલા અને સોપારીના છોડથી ખુબ જ મનોહર દેખાતું હતું,તથા બધી બાજુ આંબો વગેરે વૃક્ષોના નવા પાંદડાંના તોરણથી વિભૂષિત હતું.જયારે મહારાજે નગરમાં પ્રવેશ કર્યો,ત્યારે દિપક,ઉપહાર તેમજ અનેક પ્રકારની માંગલિક સામગ્રી લઈને પ્રજાજનો તથા મનોહર કુંડળોથી સુશોભિત કન્યાઓએ તેમનું સ્વાગત કર્યું.શંખ,દુદુમ્ભી વગેરે વાજા વાગવા લાગ્યા, ઋત્વિજગણ વેદધ્વનિ કરવા લાગ્યા,વંદીજનોએ સ્તુતિગાન શરુ કરી દીધું.  

એ બધું જોઈને કે સાંભળીને તેમને કોઈ પ્રકારનો અહંકાર ન થયો.એવી રીતે વિરવર પૃથુને રાજમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.માર્ગમાં જ્યાં ત્યાં પુરવાસી અને દેશવાસીઓએ તેમનું અભિનંદન કર્યું.પરમ યશસ્વી મહારાજે પણ તેમને પ્રસન્નતાપૂર્વક અમિષ્ટ વર આપીને સંતુષ્ટ કર્યા. મહારાજ પૃથુ મહાપુરુષ અને  બધાના પૂજનીય હતા.તેમને આવી રીતના અનેક ઉદાર કામ કરતા કરતા પૃથ્વીનું શાસન કર્યું અને અંતમાં પોતાના વિપુલ યશનો વિસ્તાર કરીને ભગવાનનું પરમપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

સુતજી કહે છે - મુનિવર શૌનકજી ! આવી રીતે ભગવાન મૈત્રેયનાં મોઢેથી અદિરાજ પૃથુના અનેક પ્રકારના ગુણોથી સંપન્ન અને ગુણવાનો દ્વારા પ્રશંસિત વિસ્તૃત સુયશ સાંભળીને પરમ ભાગવત વિદુરજીએ  તેમનું અભિનંદન કરતા કહ્યું 

વિદુરજી બોલ્યા - બ્રહ્મન ! બ્રાહ્મણોએ પૃથુનો અભિષેક કર્યો બધાજ દેવતાઓએ તેમને ભેટો આપી.તેમણે તેમની ભુજાઓમાં વૈષ્ણવ તેજને ધારણ કર્યું અને તેનાથી પૃથ્વીનું દોહન કર્યું.તેમના તે પરાક્રમ ના ઉચ્છિષ્ટ રૂપ વિષય ભોગોથીજ આજે પણ સંપૂર્ણ રાજાઓ તથા લોકપાલકો સાથે બધાજ લોકો ઇચ્છાનુસાર જીવન નિર્વાહ કરે છે.ભલા ! એવું કોણ સમજદાર હશે જે તેમની પવિત્ર કીર્તિ સાંભળવા ન ઈચ્છે.એટલે હવે આપ મને તેમના બીજા પણ પવિત્ર ચરિત્ર સંભળાવો.

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું - સાધુશ્રેષ્ઠ વિદુરજી ! મહારાજ પૃથુ ગંગા અને યમુનાના મધ્યવર્તી દેશમાં નિવાસ કરી પોતાના પુણ્યકર્મોને ઘટાડવા પ્રારબ્ધથી પ્રાપ્ત થયેલા ભોગો જ ભોગવતા હતા.બ્રાહ્મણવંશ અને ભગવાનના સંબંધી વિષ્ણુભક્તોને છોડીને તેમનું સાતેય દ્વીપોને બધા પુરુષો પર અખંડ તેમજ અબાધ શાસન હતું.એક વાર તેમણે એક મહાસત્રની દીક્ષા લીધી,તે વખતે ત્યાં દેવતાઓ,બ્રહ્મર્ષિયો અને રાજર્ષિઓનો મોટો સમાજ એકત્ર થયો.તે સમાજમાં મહારાજ પૃથુએ તે પૂજનીય અતિથિયોનો  યથાયોગ્ય સત્કાર કર્યો.અને પછી તે સભામાં નક્ષત્રમંડળમાં ચંદ્રમાની માફક ઉભા રહી ગયા.તેમનું શરીર ઉંચુ,ભરેલી વિશાલ ભુજાઓ,રંગ ગોરો,નેત્ર કમળનાં જેવા સુંદર અને અરુણવર્ણ,નાસિક સુઘડ ,મોઢું મનોહર,સ્વરૂપ સૌમ્ય,ઊંચા ખભા અને અને મુસ્કરાતી દાંતોની પંકતિસુંદર હતી.તેમની છાતી   પહોળી,કમ્મરનો પાછળનો ભાગ સ્થૂળ અને ઉદર પીપળાના પાંદડાની માફક સુડોળ તથા વળ પડેલા હોવાથી ખુબ જ સુંદર દેખાતું હતું.નાભિ ભૈરવના જેવી ગંભીર હતી,શરીર તેજસ્વી હતું,જાંઘો સોનાની જેવી દૈદિપ્યમાન હતી તથા પગના પંજા ઉભરેલા હતા.તેમના વાળ વળેલા,ઘુઘરાળા,કાળા અને ચીકણાં હતા. ડોકું શંખના જેવું ઉતાર-ચઢાવવાળું તથા રેખાઓથી યુક્ત હતું અને તેમણે ઉત્તમ ખુબ જ કિંમતી ધોતી પહેરી એવાજ ચાદર ઓઢેલા હતા.દીક્ષાના નિયમો અનુસાર તેમણે બધાજ આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા હતા,તેનાથી તેમના અંગ પ્રત્યંગની શોભા તેના સ્વાભાવિક રૂપમાં ઝળકી રહી હતી.તેઓએ  શરીર પર કૃષ્ણમૃગનું ચામડું અને હાથોમાં દરોઈ ધારણ કરેલી હતી, તેનાથી તેમના શરીરનું તેજ ખુબ જ વધી ગયું હતું.તેઓ પોતાના નિત્ય કૃત્ય યથાવિધિ સંપન્ન કરી ચુક્યા હતા.રાજા પૃથુએ માનો આખી સભાને હર્ષથી સરાબોર કરતા કરતા પોતાની  ઠંડી   તેમજ સ્નેહપૂર્ણ આંખોથી બધી બાજુ જોયું અને પછી પોતાનું ભાષણ શરુ કર્યું.તેમનું ભાષણ ખુબ જ સુંદર,વિચિત્ર પદોથી યુક્ત ,સ્પષ્ટ,મધુર ,ગંભીર તેમજ નિઃશંક હતું.જાણે  તે સમયે તેઓ બધાનો ઉપકાર કરવા માટે પોતાના અનુભવનો જ અનુવાદ કરી રહ્યા હોય.

રાજા પૃથુએ કહ્યું - સજ્જનો ! આપણું કલ્યાણ થાય,આપ મહાનુભાવ,જે અહીં પધાર્યા છે,મારી પ્રાર્થના સાંભળો -જિજ્ઞાસુ પુરુષોએ સંત સમાજમાં પોતાના નિશ્ચયનું નિવેદન કરવું જોઈએ.આ લોકમાં મને પ્રજાજનોનું શાસન,તેમની રક્ષા,તેમની અજીકાનો પ્રબંધ તથા તેમણે જુદી જુદી તેમની મર્યાદામાં રાખવા માટે રાજા બનવ્યો છે.એટલે તેનું યથાવત પાલન કરવાથી મને તેજ મનોરથ પૂર્ણ કરનારા લોકોની પ્રાપ્તિ થવી જોઈએ,જે વેદવાદી મુનિયોના માટે અનુસાર સંપૂર્ણ કર્મોના સાક્ષી શ્રી હરિની પ્રસન્ન થવાથી મળે છે.જે રાજા પ્રજાને ધર્મમાર્ગની શિક્ષા ન આપીને ફક્ત તેમનાથી કર વસુલ કરવામાં લાગ્યો રહે છે,તે ખાલી પ્રજાના પાપનો જ ભાગીદાર હોય છે.અને પોતાના ઐશ્વર્યથી હાથ ધોઈ બેસે છે.એટલે પ્રિય પ્રજાજન ! આપણા આ રાજાને પરલોકમાં હિત કરવા માટે એ લોકો અંદરોદર દોષદૃષ્ટિ છોડીને હૃદયથી ભગવાનને યાદ રાખતા પોત પોતાના કર્તવ્યનું પાલન કરતા રહો. કેમકે આપનો સ્વાર્થ પણ તેમાંજ છે અને તે રીતે મારા પર પણ આપનો ખુબ અનુગ્રહ થશે.વિશુદ્ધ ચિત્ત દેવતા ,પિતર અને મહર્ષિગણ ! આપ પણ મારી આ પ્રાર્થનાનું અનુમોદન કરો,કેમકે કોઈ પણ કર્મ હોય મર્યા પછી તેનો કર્તા,ઉપદેષ્ટા અને સમર્થકને સરખું ફળ મળે છે.માનનીય સજ્જનો ! કોઈ શ્રેષ્ઠ મહાનુભાવોના મતમાં તો કર્મોના ફળ દેનારા ભગવાન યજ્ઞપતિ જ છે,કેમકે આ લોક તથા પરલોકમાં

કોઈ કોઈ શરીર ખુબ જ તેજોમય જોવામાં આવે છે.મનુ,ઉત્તાનપાદ, મહર્ષિ ધ્રુવ, રાજર્ષિ પ્રિયવ્રત,અમારા દાદા અંગ તથા બ્રહ્મા,શિવ,પ્રહલાદ,બલી અને અને તે કોટિના અન્યોન્ય મહાનુભાવોના મતમાં તો ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ રૂપ ચતુર્વર્ગ તથા સ્વર્ગ અને અપવર્ગના સ્વાધીન નિયામક ,કર્મફલદાતારૂપથી ભગવાન ગદાધરની જરૂરત છે જ.આ વિષયમાં તો ફક્ત મૃત્યુના દોહિત્ર વેન વગેરે કોઈ વિચારણીય તથા ધર્મવિમૂઢ લોકોનો જ મતભેદ છે.એટલે તેનું કોઈ વિશેષ મહત્વ ન હોઈ શકે.

જેમના ચરણકમળોની સેવાને માટે નિરંતર વધતી અભિલાષા તેમના જ ચરણનખથી નીકળેલી ગંગાજીની માફક સંસારતાપથી બળતા જીવો ના બધાજ જન્મોના સજ્જિત મનોમળને તત્કાલ નાશ કરે છે.જેમના ચરણતલના આશીર્વાદ લેનાર પુરુષ બધાજ પ્રકારના માનસિક દોષોને ધોઈ નાખતો તથા  વૈરાગ્ય અને તત્વસાક્ષાત્કારરૂપ બળ મેળવીને પાછો આ દુઃખમય સંસારચક્રમાં નથી પડતો,અને જેમના ચરણકમલ બધાજ પ્રકારની કામનાને પૂર્ણ કરનારા છે-તે પ્રભુને આપલોકો પોતપોતાની આજીવિકાને ઉપીયોગી વર્ણશ્રમોચિત અધ્યાપનાદિ કર્મો તથા ધ્યાન-સ્તુતિ-પૂજાદિ-માનસિક,વાચિક,તેમ જ શારીરિક ક્રિયાઓ દ્વારા ભજો.હૃદયમાં કોઈ પ્રકારનું કપટ ન રાખો,તથા તે નિર્ણય રાખો કે અમારે પોતપોતાના અધિકાનુંસાર આનું ફળ અવશ્ય મળશે.

ભગવાન સ્વરૂપની રીતે વિશુદ્ધ વિજ્ઞાનધન અને બધાજ વિશેષણોથી રહિત છે,પરંતુ આ કર્મમાર્ગમાં જે -ચોખા વગેરે જુદા જુદા દ્રવ્યો ,શુકલાદી ગુણ,અવઘાટ(ખાંડવું)વગેરે ક્રિયા મંત્રોના દ્વારા અને અર્થ,આશય(સંકલ્પ),લિંગ(પદાર્થશક્તિ)તથા જ્યોતિષ્ટોમ વગેરે નામોથી સંપન્ન થનાર,અનેક વિશેષણ યુક્ત યજ્ઞના રૂપમાં પ્રકાશિત થાય છે.જેવી રીતે એક જ અગ્નિ જુદા જુદા લાકડામાં તેના આકારાદિ   ના અનુરૂપ દેખાય છે,તેવી રીતે તે સર્વવ્યાપક પ્રભુ પરમાનંદ સ્વરૂપ હોવા છતાં પણ પ્રકૃતિ,કાળ,વાસના અને અદૃષ્ટ થી ઉત્તપન્ન થયેલા શરીરમાં વિષયાકાર બનેલી બુદ્ધિમાં સ્થિર થઈને તે યજ્ઞ-યાગાદિ ક્રિયાઓના ફળરૂપે અનેક પ્રકારના દેખાય છે.અહો ! આ પૃથ્વીતલ પર મારા જે પ્રજાજન યજ્ઞભોક્તાઓના અધિશ્વર સર્વગુરુ શ્રી હરિનો એકનિષ્ઠ ભાવથી પોતપોતાના ધર્મો દ્વારા પૂજન કરે છે તે મારા પર ઘણી કૃપા કરે છે.સહનશીલતા,તપસ્યા અને જ્ઞાન -આ વિશિષ્ઠ વિભૂતીયોને કારણે વૈષ્ણવ અને બ્રાહ્મણોના વંશ સ્વભાવેજ ઉજ્જવળ હોય છે.તેમના પર રાજકુળનું તેજ,ધન,એશ્વર્ય વગેરે સમૃધ્ધિયો દ્વારા તેના પર પ્રભાવ ના પાડે.બ્રહ્માદિ બધાજ મહાપુરુષોમાં અગ્રગણ્ય,બ્રાહ્મણભક્ત,પુરાણપુરુષ શ્રી હરિ એ પણ નિરંતર તેમની જ વંદના કરીને અવિચલ લક્ષ્મી અને અને સંસારને પવિત્ર કરનારી કીર્તિ પ્રાપ્ત કરી છે.આપલોકો ભગવાનના લોકસંગ્રહરૂપ ધર્મનું પાલન કરનારા છો,તથા સર્વાન્તર્યામી સ્વયંપ્રકાશ બ્રાહ્મણપ્રિય શ્રી હરિ વિપર્યવંશની સેવા કરવાથીજ પરમ સંતુષ્ટ  થાય છે.એટલે આપ બધાને બધી રીતે વિનયપૂર્વક બ્રાહ્મણકુળની સેવા કરવી જોઈએ.  તેમની નિત્ય સેવા કરવાથી તરત ચિત્ત શુદ્ધ થઇ જવાને કારણે મનુષ્ય જાતે જ (જ્ઞાન અને અભ્યાસ વગેરે સિવાય)પરમ શાંતિસ્વરૂપ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી લે છે.એટલે લોકોમાં આ બ્રાહ્મણોથી મોટું કોણ છે જે હવીષ્યભોજી દેવતાઓની સામે થઇ શકે ? ઉપનિષદોના જ્ઞાનપરક વચન એકમાત્ર જેમાં ગતાર્થ થાય છે તે ભગવાન અનંત ઈંદ્રાદિ યાજ્ઞિય દેવતાઓના નામથી તત્વજ્ઞાનીઓ દ્વારા બ્રાહ્મણોના મોઢામાં શ્રદ્ધાપૂર્વક હવન કરેલા પદાર્થોને જેમ ચાવથી ગ્રહણ કરે છે.તેમ ચેતના વગરના અગ્નિમાં હોમેલા દ્રવ્યને ગ્રહણ નથી કરતા.સભ્યગણ ! જેવી રીતે ચોખ્ખા અરીસામાં પ્રતિબિમ્બનું ભાન થાય છે- તેવી રીતે જેનાથી આ સંપૂર્ણ પ્રપજ્ઞનું બરાબર જ્ઞાન થાય છે તે નિત્ય, શુદ્ધ અને સનાતન બ્રહ્મ (વેદ)ને જે પરમાર્થ તત્વની ઉપલબ્ધી માટે શ્રદ્ધા,તપ,મંગલમય આચરણ સ્વાધ્યાયવિરોધી  વાર્તાલાપનો ત્યાગ તથા સંયમ અને સમાધિ ના અભ્યાસ દ્વારા ધારણ કરે છે.તે બ્રાહ્મણોના ચરણકમળોની ધૂળને હું મારા આયુષ્ય સુધી મારા મુકુટ પર ધારણ કરું.કેમકે તેને કાયમ માથા પર ચઢાવતા રહેવાથી મનુષ્યના બધા પાપોનો તત્કાલ નાશ થાય છે.અને સંપૂર્ણ ગુણ તેની સેવા કરવા લાગે છે.તે ગુણવાન,શીલસંપન્ન,કૃતજ્ઞ અને ગુરુજનોની સેવા કરનારા પુરુષની પાસે બધી સંપત્તિ જાતેજ આવી જાય છે.એટલે મારી તો એવી અભિલાષા છે કે બ્રાહ્મણકુળ 

ગોવંશ અને ભક્તોની  સાથે શ્રી ભગવાન મારા પર સદા પ્રસન્ન રહે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - મહારાજ પૃથુનું તે ભાષણ સાંભળીને દેવતા ,પિતર અને બ્રાહ્મણ વગેરે બધા 

સાધુજન ખુબ જ પ્રસન્ન થયા.અને 'સાધુ ! સાધુ ! 'કહીને તેમની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.તેમને કહ્યું,'પુત્રના દ્વારા પિતા પુણ્યલોકને પ્રાપ્ત કરી લે છે.'આ શ્રુતિ યથાર્થ છે,પાપી વેન બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી મરી ગયો હતો.

છતાં પણ તેના પુણ્ય બળથી તેનો નર્કથી નિસ્તાર થઇ ગયો.તેવી રીતે હિરણકશ્યપુ પણ ભગવાનની નિંદા કરવાને કારણે નરકમાં પડવાના જ હતા કે તેનો પુત્ર પ્રહલાદના પ્રભાવથી તે પાર ઉતરી ગયો.વિરવર પૃથુજી ! આપ તો પૃથ્વીના પિતા જ છો,અને બધા લોકોના એકમાત્ર સ્વામી શ્રી હરિમાં પણ આપની એવી અવિચલ ભક્તિ છે.એટલે આપ અનંત વર્ષો સુધી જીવિત રહો.આપનો સુયશ ખુબ જ પવિત્ર છે.આપ ઉદરકીર્તિ બ્રહ્મણ્યદેવ શ્રી હરિની કથાઓનો પ્રચાર કરો છો.અમારું ઘણું સૌભાગ્ય છે,આજે આપને અમારા સ્વામીના રૂપમાં મેળવીને અમે અમોને ભગવાનના જ રાજ્યમાં સમજીએ છીએ.સ્વામી ! પોતાના આશ્રિતોને આવી રીતનો શ્રેષ્ઠ ઉપદેશ આપવો આપણા માટે કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી,કેમકે પોતાની પ્રજા ઉપર પ્રેમ રાખવો તો કરુણામય મહાપુરુષોનો સ્વભાવ જ હોય છે.એમેલોકો નસીબજોગે વિવેકહીન થઈને સંસાર રણમાં ભટકી રહ્યા હતા,એટલે પ્રભુ ! આજે આપે અમને આ અજ્ઞાન અંધકારથી પાર કરી દીધા છે.આપ શુદ્ધ સત્વમય પરમ પુરુષ છો,જે બ્રાહ્મણ જાતિમાં પ્રવિષ્ટ થઈને ક્ષત્રિયોની અને ક્ષત્રિયજાતિમાં પ્રવિષ્ટ થઈને બ્રાહ્મણોની તથા બંને જાતિમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈને આખા જગતની રક્ષા કરો છો.અમારા તમને નમસ્કાર છે.

અધ્યાય બાવીસમો 

મહારાજ પૃથુને સનકાદિનો   ઉપદેશ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-જે વખતે પ્રજાજન પરમ પરાક્રમી પૃથ્વીપાલ પૃથુની આવી રીતે પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા,તે વખતે ત્યાં સૂર્યના જેવા તેજસ્વી ચાર મુનીશ્વર આવ્યા.રાજા અને તેમના અનુચરોને જોયા તથા ઓરખી લીધા કે તે સિદ્ધેશ્વર પોતાની દિવ્ય કાન્તિથી સંપૂર્ણ લોકોને પાપનિર્મુક્ત કરતા કરતા આકાશથી ઉતારીને આવી રહ્યા છે.રાજાના પ્રાણ સનકાદિકોના દર્શન કરતા જ જેમ વિષયજીવ વિષયોની તરફ દોડે છે,તેમની બાજુ ચાલી પડ્યા- જાણે તેમને રોકવા માટે જ તે પોતાના સદસ્યો અને અનુયાયીઓની સાથે એકાએક ઉઠીને ઉભા થઇ ગયા.જયારે મુનિગણ અર્ઘય સ્વીકારીને આસન પર બેસી ગયા ત્યારે શિષ્ટાપ્રની પૃથુએ તેમના ગૌરવથી પ્રભાવિત થઈને વિનયથી ડોકું ઝુકાવતા તેમની વિધિથી પુંજા કરી.પછી તેમના ચરણોદકને પોતાના માથાના વાળ ઉપર છાંટ્યા.આવી રીતે શિષ્ટજનોચિત આચારનો આદર તથા પાલન કરીને તેમને તે જ દેખાડ્યું કે બધા સત્પુરુષોએ આવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ.સનકાદિ મુનીશ્વર ભગવાન શંકરના પણ અગ્રજ છે.સોનાના સિંહાસન ઉપર તે એવા સુશોભિત થયા,જેમ પોતપોતાના સ્થાન પર અગ્નિદેવતા.મહારાજ પૃથુએ ખુબ જ શ્રદ્ધા અને સંયમની સાથે પ્રેમપૂર્વક તેમને કહ્યું.

પૃથુજીએ કહ્યું - મંગલમૂર્તિ મુનીશ્વરો ! આપણા દર્શન તો યોગીઓને પણ દુર્લભ છે.મારાથી એવું શું પુણ્ય થયું છે જેનાથી પ્રત્યક્ષ આપણા દર્શન થયા.જેના પર બ્રાહ્મણ અથવા અનુચરો ની સાથે શ્રી શંકર અથવા વિષ્ણુ ભગવાન પ્રસન્ન થાય,તેના માટે ઇહલોક કે પરલોકમાં કઈ વસ્તુ દુર્લભ છે.આ દ્રશ્ય-પ્રપજ્ઞ ને કારણે મહત્તત્વાદિ જો સર્વગત છે તો પણ તે સર્વસાક્ષી આત્માને નથી જોઈ શકતા.એવી રીતે આપ જો બધાજ લોકોમાં ફરતા રહો છો,તો પણ અનધિકારી લોક આપણે જોઈ નથી શકતા.જેમના ઘરોમાં આપ જેવા પૂજ્ય પુરુષ તેમના પાણી,તરુણ,પૃથ્વી,ગૃહસ્વામી અથવા સેવકાદિ કોઈ બીજા પદાર્થને સ્વીકાર કરી લે છે,તે ગૃહસ્થ ધનહીન હોવા છતાં પણ ધન્ય છે.જે ઘરોમાં ભગવદ્ભક્તોના પરમપવિત્ર ચરણોદક ના છાંટા નથી પડ્યા તે બધા જ પ્રકારની ઋદ્ધિ-સિદ્ધિઓથી ભરેલા હોવા છાંટા પણ એવા વૃક્ષોની જેવા છે કે જેના પર સાપ રહે છે.મુનીશ્વરો ! આપનુ સ્વાગત છે.આપ તો બાલ્યાવસ્થાથીજ મુમુક્ષોના માર્ગનું અનુશરણ કરતા કરતા એકાગ્રચિત્તથી બ્રહ્મચર્યાદિ મહાન વ્રતોનું ખુબ જ શ્રદ્ધાથી આચરણ કરી રહ્યા છો.સ્વામીઓ ! એમેલોકો પોતાના કર્મોને વશીભૂત થઈને વિપત્તિયોના ક્ષેત્રરૂપ આ સંસારમાં પડેલા ફક્ત ઇન્દ્રિય સબંધી ભોગોને જ પરમ પુરુષાર્થ માંની રહ્યા છીએ,તો શું અમારા ઉધ્ધારનો પણ કોઈ ઉપાય છે ?આપલોકોથી કુશળ પ્રશ્ન કરવો ઉચિત નથી,કેમકે આપ નિરંતર આત્મામાં જ રમણ કરો છો.આપથી તે કુશળ છે અને તે અકુશળ છે -એવા પ્રકારની વૃતિયો ક્યારેય હોતી નથી.આપ સંસાર અનલથી સન્તાપય જીવોના ખુબ જ સૃહદ છો,એટલા માટે આપમાં વિશ્વાસ રાખીને હું તે પૂછવા મંગુ છું કે આ સંસારમાં મનુષ્યનો કેવી રીતે સરળતાથી કલ્યાણ થઇ શકે છે ? તે નિશ્ચય છે કે   જો  આત્મવાન(ધીર) પુરુષોમાં 'આત્મા' રૂપથી પ્રકાશિત  થાય છે અને ઉપાસકોના હૃદયમાં પોતાના સ્વરૂપને પ્રગટ કરવાના છો,તે અજન્મા ભગવાન નારાયણ જ પોતાના ભક્તો પર કૃપા કરવા માટે આપ જેવા સિદ્ધ પુરુષોના રૂપમાં પૃથ્વી પર ફર્યા કરો છો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - રાજા પૃથુના તે યુક્તિથી ભરેલા ગંભીર,પરિમિત અને મધુર વચન સાંભળીને શ્રી સન્તકુમારજી ખુબ જ પ્રસન્ન થયા અને કૈક મુસ્કરાતા કહેવા લાગ્યા.

શ્રી સન્તકુમારજીએ કહ્યું -મહારાજ ! આપે બધુજ જાણતા હોવા છતાં બધાજ પ્રાણીઓના કલ્યાણની દ્રષ્ટિથી ખુબ જ સારી વાત પૂછી છે.સાચું છે,સાધુપુરુષોની બુદ્ધિ એવીજ હોય છે.સત્પુરુષોનો સમાગમ શ્રોતા અને વક્તા બંનેંને અભિમત હોય છે.કેમકે તેમના પ્રશ્નોત્તર બધાનું કલ્યાણ કરે છે.રાજન ! શ્રી મધુસુદન ભગવાનના ચરણકમળોના ગુણાનુવાદમાં જરૂર જ આપની અવિચલ પ્રીતિ છે.દરેકને તેનું પ્રાપ્ત થવું ખુબ જ કઠિન છે,અને પ્રાપ્ત થઇ જવાથી તે હૃદયના અંદર રહેનાર તે વાસના રૂપ મળને સર્વથા નાશ કરી નાખે છે,જે બીજા કોઈ ઉપાયથી જલ્દી નથી થતું.શાસ્ત્રજીવીના કલ્યાણ માટે સારીરીતે વિચાર કરનારા છે,તેમાં આત્માથી જુદા દેહાદિના તરફ  વૈરાગ્ય તથા પોતાના આત્મસ્વરૂપ નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં અનુરાગ થવો -તેજ કલ્યાણનું સાધન નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.શાસ્ત્રોનું એ પણ કહેવું છે કે ગુરુ અને શાસ્ત્રોના વચનોમાં વિશ્વાસ રાખવાથી,ભાગવત ધર્મોનું આચરણ કરવાથી,તત્વજિજ્ઞાસાથી,જ્ઞાનયોગની નિષ્ઠાથી,યોગેશ્વર શ્રી હરિની ઉપાસનાથી,નિત્યપ્રતિ પુણ્ય કીર્તિ શ્રી હરિની કથાઓને સાંભળવાથી,જે લોકો ધન અને ઇન્દ્રિયોના ભોગોમાં જ રત છે તેની ગોષ્ઠીમાં પ્રેમ ન રાખવાથી,તેને પ્રિય લાગનારા પદાર્થોનું આસક્તિપૂર્વક સંગ્રહ ન કરવાથી,ભગવદગુણામૃતનું પાન કરવા સિવાય બીજા સમયમાં આત્માંમાંજ સંતુષ્ટ રહેતા રહેતા એકાંત સેવનમાં પ્રેમ રાખવાથી,કોઈ પાન જીવને દુઃખ ન દેવાથી,નિવૃત્તિ નિષ્ઠાથી,આત્મહિતનું અનુસંધાન કરતા રહેવાથી,શ્રી હરિના પવિત્ર ચરિત્ર રૂપ શ્રેષ્ઠ અમૃતનું આસ્વાદન કરવાથી,નિષ્કામ ભાવથી યમ નિયમોનું પાલન કરવાથી,ક્યારેય કોઈની નિંદા ન કરવાથી,યોગક્ષેમ માટે પ્રયત્ન ન કરવાથી,શિંતોષ્ણાદિ ઇન્દ્રોને સહન કરવાથી,ભક્ત જનોના કાનોને સુખ આપનારા શ્રી હરિના ગુણોનું વારંવાર વર્ણન કરવાથી અને વધતા જતા ભક્તિભાવથી મનુષ્યનું કાર્ય કારણરૂપ સંપૂર્ણ જડ પ્રપંચથી વૈરાગ્ય આવી જાય છે,અને આત્મસ્વરૂપ નિર્ગુણ પરબ્રહ્મમાં અનાયાસ જ તેની પ્રીતિ થઇ જાય છે.પરબ્રહ્મમાં સુદ્રઢ પ્રીતિ થઇ જવાથી પુરુષ સદ્ગુરુની શરણ લે છે,પછી જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના પ્રબળ વેગને કારણે વાસના શૂન્ય થયેલા પોતાના અવિદ્યાદિ પાંચ પ્રકારના કલેશોથી યુક્ત અહંકારાત્મક પોતાના લિંગ શરીરને તે તેવી જ રીતે ભસ્મ કરી નાખે છે.જેમ અગ્નિ લાકડાંથી પ્રગટ થઇને  પછી તેને જ સળગાવી દે છે.એવી રીતે લિંગ શરીરનો નાશ થઇ જવાથી તે તેના કર્તુત્વાંદિ બધા ગુણોથી મુક્ત થઇ જાય છે.પછી તો જેમ સ્વપ્નાવસ્થામાં જુદા જુદા પદાર્થો જોવા છતાં તેમાં જાગી જવાથી કોઈ ચીજ દેખાતી નથી,તેવી જ રીતે તે પુરુષ શરીરની બહાર દેખાનારા ઘટ-પટાદિ તથા અંદર અનુભવ થતા સુખ -દુઃખાદિ ને પણ નથી જોતો. આ સ્થિતિ થવાથી પહેલા તે પદાર્થ જ જીવાત્મા અને પરમાત્માની વચ્ચે રહીને તેનો ભેદ કરી રહ્યો  હતા.

જ્યાંસુધી અંત:કરણરૃપ ઉપાધિ રહે છે, ત્યાં સુધી પુરુષને જીવાત્મા,ઇન્દ્રિયોના વિષય અને તે બંનેના સબંધ કરાવનાર અહંકારનો અનુભવ થાય છે,તેના પછી નહિ.બહારના જગતમાં પણ જોવામાં આવે છે કે,પાણી,દર્પણ વગેરે નિમિત્તોના રહેવાથી જ તેના બિમ્બ અને પ્રતિબિંબનો ભેદ દેખાય છે,બીજા સમયે નહિ.જે લોકો વિષયચિંતનમાં લાગ્યા રહે છે,તેમની ઇન્દ્રિયોના વિષયમાં ફસાય જાય છે, તથા મનને પણ તેના તરફ ખેંચી જાય છે.પછી તો જેમ જળાશયના કિનારે ઉગેલા ગેસ વગેરે તેમના મૂળિયાં દ્વારા પાણી ખેંચતા રહે છે તેવી રીતે તે ઈંદ્રિયાસક્ત મન બુદ્ધિની વિચારશક્તિને ધીરે ધીરે  હરી લે છે. 

વિચારશક્તિનો નાશ થઇ જવાથી આગળની યાદો જતી રહે છે,અને યાદનો નાશ થઇ જવાથી જ્ઞાન રહેતું નથી.તે જ્ઞાનના નાશને જ પંડીતલોકો 'પોતાની જાતે પોતાનો નાશ કરવો'કહે છે.જેના ઉદેશ્યથી બીજા બધા પદાર્થોમાં પ્રિયતાનો બોધ હોય છે- તે આત્માનો પોતાના દ્વારા જ નાશ થવાથી જે સ્વાર્થ હાનિ થાય છે,તેનાથી વધારે લોકોમાં જીવની બીજી કોઈ હાનિ નથી.

ધન અને ઇન્દ્રિયોના વિષયમાં ચિંતન કરવું મનુષ્ય માટે બધાજ પુરુષાર્થોનો નાશ કરનાર છે.કેમકે તેની ચિંતાથી તે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી ભ્રષ્ટ થઇ વૃક્ષાદિ સ્થાવર યોનિયોમાં જન્મ મેળવે છે.એટલા માટે જેને અજ્ઞાનાન્ધકારથી  મુક્ત થવાની ઈચ્છા હોય તે પુરુષે વિષયોમાં આસક્તિ ક્યારેય ન કરવી જોઈએ,કેમકે તે ધર્મ,મોક્ષ,કામ અને અર્થ ની પ્રાપ્તિમાં ખુબ જ અવરોધ કરે છે.આ ચાર પુરુષાર્થોમાં પણ બધાથી શ્રેષ્ઠ મોક્ષ જ માનવામાં આવે છે.કેમકે બીજા ત્રણ પુરુષાર્થોમાં કાયમ કાળનો ભય લાગેલો રહે છે.પ્રકૃતિમાં ગુણ ક્ષોભ થયા પછી જેટલા પણ ઉત્તમ અને અધમ ભાવ -પદાર્થ પ્રગટ થયા છે,તેમાં કુશળતાથી રહી શકે તેવા કોઈ જ નથી.કાળભાગવાન તે બધાના કુશળને કચડતા રહે છે.

એટલે રાજન ! જે શ્રી ભગવાન દેહ,ઇન્દ્રિય,પ્રાણ,બુદ્ધિ અને અહંકારથી અવૃત બધાજ સ્થાવર જંગમ પ્રાણીઓના હૃદયોમાં જીવન નિયામક અંતર્યામી આત્મા રૂપથી સર્વત્ર સાક્ષાત પ્રકાશિત થઇ રહ્યા છે- તેને તમે 'તે હું જ છું'એવું જાણો.જેવી રીતે માળાનું જ્ઞાન થઇ જવાથી તેમાં સર્પબુદ્ધિ નથી રહેતી,તેવી રીતે વિવેક થવાથી જેનો ક્યાંય પત્તો નથી લાગતો,એવો આ માયામય પ્રપજ્ઞ જેમાં કાર્ય કરણરૃપથી પ્રતીત થઇ રહ્યું છે,અને જે જાતે કર્મફળ-કલુષિત પ્રકૃતિથી ઉપર છે,તે નિત્યમુક્ત,નિર્મલ અને જ્ઞાનસ્વરૂપ પરમાત્માને હું પ્રાપ્ત થઇ રહ્યો છું.સંતમહાત્મા જેના ચરણકમળોને અંગુલીદળની છંટાતી છટા નું સ્મરણ કરીને અહંકારરૂપ હૃદય ગ્રંથિને જે કર્મોથી બંધાયેલી છે,એવી રીતે છિન્ન ભિન્ન કરી નાખે છે કે બધી જ ઈન્દ્રિયોનું પ્રત્યાહાર કરીને પોતાના અંત:કરણને નિર્વિષયી કરનાર સન્યાસી પણ તેવું નથી કરી શકતા.તમે તે સર્વાશ્રય વાસુદેવ ભગવાનનું ભજન કરો. જે લોકો મન અને ઇન્દ્રિયરૂપ મગરોથી ભરેલા આ સંસારસાગરને યોગાદિ દુષ્કર સાધનોથી પાર કરવા ચાહે છે,તેનું તે પાર જવું કઠિન જ છે,કેમકે તેને કર્ણધારરૃપ શ્રી હરિનો આશ્રય નથી.એટલે તમે તો ભગવાનના આરાધનીય ચરણકમળોની નૌકા બનાવીને અનાયાસ જ આ દુસ્તર સમુદ્રને પાર કરી લો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -વિદુરજી ! બ્રહ્માજીના પુત્ર આત્મજ્ઞાની સન્તકુમારજીથી આવી રીતે આત્મતત્વનો ઉપદેશ મેળવીને મહારાજ પૃથુએ તેમની પ્રશંસા કરતા કરતા કહ્યું .

રાજા પૃથુએ કહ્યું - ભગવન ! દીનદયાલ શ્રી હરિએ મારા પાર પહેલા કૃપા કરી હતી,તેને પુરી કરવા આપલોકો પધાર્યા છો.આપ લોકો ખુબ જ દયાળુ છો.જે કાર્ય માટે આપ લોકો પધાર્યા હતા,તેને આપલોકોએ સારી રીતે સંપન્ન કર્યું.હવે તેના બદલામાં હું આપ લોકોને શું આપું ? મારી પાસે તો શરીર અને તેની સાથે જે કઈ છે તે બધો જ મહાપુરુષોનો જ પ્રસાદ છે.બ્રહ્મન ! પ્રાણ,સ્ત્રી,પુત્ર બધી પ્રકારની સામગ્રીઓથી ભરેલું ભવન,રાજ્ય,સેનાએ,પૃથ્વી અને કોશ- તે બધું આપ લોકોનું જ છે,એટલે આપના જ શ્રી ચરણોમાં અર્પિત છે.હકીકતમાં તો સેનાપતિત્વ,રાજ્ય,દંડવિધાન અને સંપૂર્ણ લોકોના શાસનનો અધિકાર તો વેદ્શાસ્ત્રોના અઢીદાતા બ્રાહ્મણોનો જ છે.બ્રહ્મણ પોતાનું જ ખાય છે,પોતાનું જ પહેરે છે અને પોતાની જ વસ્તુ દાનમાં આપે છે.બીજા- ક્ષત્રિય વગેરે તો તેમની કૃપાથી જ અન્ન ખાવા પામે છે.આપલોકો વેદના પારગામી છો,આપે અધ્યાત્મ તત્વનો વિચાર કરીને અમોને નિશ્ચિત રૂપથી સમજાવી દીધું છે કે ભગવાનની તરફ આવી રીતની અભેદ ભક્તિ જ તેમની ઉપલબ્ધીનું મુખ્ય સાધન છે.આપ લોકો પરમ કૃપાળુ છો,એટલે આપના દિનોદ્ધાર રૂપ કર્મથી જ સંતુષ્ટ રહો.આપના આ ઉપકારનો બદલો કોઈ શું આપી શકે છે ?તેના માટે પ્રયત્ન કરવો પણ પોતાની મજાક ઉડાવવા બરાબર છે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! પછી આદિરાજ પૃથુએ આત્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ સનકાદિની પૂજા કરી અને તે તેમના શીલની પ્રશાસ કરતા કરતા બધા લોકોની સામેજ આકાશમાર્ગથી ચાલ્યા ગયા.મહાત્માઓમાં અગ્રગણ્ય મહારાજ પૃથુ તેઓથી આત્મોપદેશ મેળવીને ચિત્તની એકાગ્રતાથી આત્મમાંજ સ્થિર રહેવાને કારણે પોતાને કૃતકૃત્ય જેવો અનુભવ કરવા લાગ્યા. તે બ્રહ્માર્પણ બુદ્ધિથી સમય,સ્થાન,શક્તિ,ન્યાય અને ધનના પ્રમાણે બધા કર્મો કરતા હતા.આવી રીતે એકાગ્ર ચિત્તથી બધાજ કર્મોનું ફળ પરમાત્માને અર્પણ કરી આત્માને કર્મોના સાક્ષી તેમ જ પ્રકૃતિથી અતીત જોવાને કારણે તેઓ કાયમ નિર્લિપ્ત રહ્યા.જેવી રીતે સૂર્યદેવ બધેજ પ્રકાશ કરવા છતાં વસ્તુઓના ગન દોષથી નિર્લેપ રહે છે,તેવી રીતે સાર્વભોમ સામ્રાજ્ય લક્ષ્મીથી સંપન્ન અને ગૃહસ્થશ્રમમાં રહેતા પણ અહંકારશૂન્ય હોવાને કારણે તેઓ ઇન્દ્રિયોના વશીયમ આસક્ત ન થયા.

એવી રીતે આત્મનિષ્ઠામાં સ્થિર રહીને બધા કર્તવ્ય કર્મોનું યથોચિત રીતથી અનુષ્ઠાન કરતા કરતા તેમને તેમની ભર્યા અર્ચીના ગર્ભથી પોતાને અનુરૂપ પાંચ પુત્રો ઉત્તપન્ન કાર્ય.તેમના નામ વિજિતાશ્વ,ઘૂમરકેશ,હર્યક્ષ,દ્રવિણ અને વૃક હતા.મહારાજ પૃથુ ભગવાનના અંશ હતા.તેઓ સમયે સમયે જયારે જયારે  આવશ્યક થતું હતું ,જગતના પ્રાણીઓની રક્ષા માટે એકલાજ બધા લોકપાલકોના ગુણ ધારણ કરી લેતા હતા.પોતાના ઉદાર મન,પ્રિય અને હિતકારી વચન,મનોહર મૂર્તિ અને સૌમ્ય ગુણોના દ્વારા પ્રજાનું રંજન કરતા રહેવાથી બીજા ચંદ્રમાની જેમ તેમનું 'રાજા' એ નામ સાર્થક થયું.સૂર્ય જેમ પૃથ્વીનું પાણી ગરમીમાં ખેંચીને વર્ષાકાળમાં તેને પાછું પૃથ્વી પર વર્ષાવી દે છે તથા પોતાની કિરણોથી બધાને તાપ પહોંચાડે છે,તેમ તેઓ કારણરૂપ પ્રજા પાસેથી ધન લઈને તેને દુષ્કાળના સમયે મુક્તહાથથી પ્રજાના હિતમાં લગાવી દેતા હતા.તથા બધા ઉપર પોતાનો પ્રભાવ જમાવી રાખતા હતા.તેઓ તેજમાં અગ્નિના જેવા દુર્ઘર્ષ,ઈન્દ્રની માફક અજેય,પૃથ્વીની જેમ ક્ષમાશીલ અને સ્વર્ગની માફક બધાજ મનુષ્યોની કામના પુરી કરનારા હતા.વખતો વખત પ્રજાને તૃપ્ત કરવા માટે તેઓ મેઘની માફક પોતાના અમિષ્ટ અર્થોને ખુલ્લા હાથથી લૂંટાવતા રહેતા હતા.તેઓ સમુદ્રના જેવા ગંભીર અને પર્વતરાજ સુમેરુની જેમ ધૈર્યવાન પણ હતા.

મહારાજ પૃથુ દુષ્ટોનું દમન કરવામાં યમરાજના જેવા,નવાઈની વસ્તુઓના સંગ્રહમાં હિમાલય જેવા,કોશની સમૃદ્ધિ કરવામાં કુબેરના જેવા અને ધનને છુપાવવામાં અરુણ જેવા હતા.શારીરિક બળ,ઇંદ્રિયોની પટુતા તથા પરાક્રમમાં સર્વત્ર ગતિશીલ વાયુ જેવા અને તેજની અસહ્યતાંમાં ભગવાન શંકરના જેવા હતા. સૌંદર્યમાં કામદેવ જેવા,ઉત્સાહમાં સિંહ જેવા,વાત્સલ્યમાં મનુના જેવા અને મનુષ્યોના અધિપત્યમાં સર્વસમર્થ બ્રહ્માજી જેવા હતા.બ્રહ્મવિચારમાં બૃહસ્પતિ ,ઇન્દ્રિયજયમાં સાક્ષાત શ્રી હરિ તથા ગાય,બ્રાહ્મણ,ગુરુજન,તેમ જ ભગતભક્તોની ભક્તિ ,લજ્જા,વિનય,શીલ તેમ જ પરોપકાર વગેરે ગુણોમાં પોતાના જ જેવા.(અનુપમ ) હતા.લોકો ત્રિલોકીમાં બધેજ ઉચ્ચ સ્વરથી તેમની કીર્તિ નું ગાન કરતા હતા,તેનાથી તેઓ સ્ત્રીઓ  સુધી કાનોમાં તેવાજ દાખલ થયેલા હતા જેવા સત્પુરુષોના હૃદયમાં શ્રી રામ.

અધ્યાય ત્રેવીસમો 

રાજા પૃથુની તપસ્યા અને પરલોકગમન

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -

આવી રીતે મહામનસ્વી પ્રજાપતિ પૃથુએ સ્વયમેવ અન્નાદિ તથા પૂર ગ્રામાદિ સર્ગની વ્યવસ્થા કરીને સ્થાવર-જંગમ બધાની આજીવિકાનો  પ્રબંધ કરી દીધો તથા સાધુજનોચિત ધર્મોનું પણ ખુબ પાલન કર્યું,

.

'મારી અવસ્થા કૈક ઢળી ગઈ છે,અને જેને માટે મેં આ લોકમાં જન્મ લીધો હતો,તે પ્રજા-રક્ષણરુપ ઈશ્વરાજ્ઞાનું પાલન પણ થઇ ચૂક્યું છે,એટલે હવે મારે અંતિમ પુરુષાર્થ-મોક્ષ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.' 

તે વિચારીને તેમના વિરહમાં રડતી પોતાની પુત્રીરૂપ પૃથ્વીનો ભાર પુત્રોને સોંપી દીધૉણે આખીય પ્રજાને વિલખતી છોડીને તે પોતાની પત્ની સાથે એકલાજ તપોવન માટે ચાલ્યા ગયા.ત્યાં પણ તેઓ વાનપ્રસ્થાનના નિયમો અનુસાર તેવી જ રીતની કઠોર તપસ્યામાં લાગી ગયા,જેમ પહેલા ગૃહસ્થાશ્રમમાં અખંડ વ્રતપૂર્વક પૃથ્વીનો  વિજય કરવામાં લાગ્યા હતા.કેટલાક દિવસો તો તેમને કંદ-મૂળ-ફળ ખાઈને વિતાવ્યા,કેટલોક સમય સૂકા પાંદડા ખાઈને રહ્યા,પછી કેટલાક પખવાડિયા સુધી પાણી પર જ રહ્યા અને તેના પછી ફક્ત વાયુ પર જ નિર્વાહ કરવા લાગ્યા.વિરવર પૃથુ મુનિવૃત્તિથી રહેતા હતા.ગરમીઓમાં તેમને પાંચગનિયોનું સેવન કર્યું, વર્ષાઋતુમાં ખુલ્લા મેદાનમાં રહીને પોતાના શરીર પર પાણીની ધારાઓ સહી,અને ઠંડીમાં ગળા સુધીના પાણીમાં ઉભા રહ્યા.તે રોજ માટીની વેદી પર જ સુતા હતા.તેમણે શિતોષ્ણાદિ બધા જ પ્રકારના ઇન્દ્રોને સહ્યા તથા વાણી અને મનનો સંયમ કરીને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતા કરતા પ્રાણોને પોતાને  આધીન કર્યો.આવી રીતે શ્રી કૃષ્ણની આરાધના કરવા માટે તેમણે ઉત્તમ તપ કર્યું.આ કરવાથી તેમની તપસ્યા ખુબ જ પુષ્ટ થઇ ગઈ અને તેના પ્રભાવથી કર્મમલ નષ્ટ થઇ જવાને કારણે તેમનું ચિત્ત સર્વથા શુદ્ધ થઇ ગયું.પ્રાણાયામોના દ્વારા મન અને ઇન્દ્રિયોને નિરુદ્ધ થઇ જવાથી વાસનાજનિત બંધન પણ કપાઈ ગયું.ત્યારે ભગવાન સનતકુમારે જે પરમોત્કૃષ્ટ અધ્યાત્મયોગની શિક્ષા આપી હતી,તેના પ્રમાણે રાજા પૃથુ પુરુસોત્તમ શ્રી હરિની આરાધના કરવા લાગ્યા.આવી રીતે ભગવત્પરાયણ થઈને શ્રદ્ધાપૂર્વક સદાચારનું પાલન કરતા કરતા નિરંતર સાધન કરવાથી પરબ્રહ્મ પરમાત્મામાં તેમની અનન્ય ભક્તિ થઇ ગઈ.

  આવી રીતે ભગવત ઉપાસનાથી હૃદય શુદ્ધ સાત્વિક થઇ જવાથી નિરંતર ભગવત ચિંતનના પ્રભાવથી પ્રાપ્ત થયેલી આ અનન્ય ભક્તિમાં તેમને વૈરાગ્ય સહીત જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઇ અને પછી તે તીવ્ર જ્ઞાનના દ્વારા તેમણે જીવન ઉપાધિ ભૂત અહંકારને નષ્ટ કરી નાખ્યો.જે બધાજ પ્રકારના સંશય વિપર્યયનો   આશ્રય છે.તેના પછી દેહાત્મબુદ્ધિની નિવૃત્તિ અને પરમાત્મસ્વરૂપ શ્રી કૃષ્ણની અનુભૂતિ થવાને કારણે બીજા બધા પ્રકારની સિદ્ધિ વગેરેથી પણ ઉદાસીન થઇ જવાને કારણે તેમણે તે તત્વજ્ઞાન માટે પણ પ્રયત્ન કરવાનો છોડી દીધો.જેની સહાયતાથી પહેલા પોતાના જીવકોશનો નાશ કર્યો હતો, કેમકે જ્યાં સુધી સાધનને યોગમાર્ગ દ્વારા શ્રી કૃષ્ણ કથામૃત માં અનુરાગ નથી થતો,ત્યાં સુધી ફક્ત યોગ સાધનાથી તેનો મોહજનિત પ્રભાવ દૂર નથી થતો-ભ્રમ નથી મટતો.પછી જયારે અંતકાળ આવ્યો ત્યારે વિરવર પૃથુએ પોતાના ચિત્તને દ્રઢતાથી પરમાત્મામાં સ્થિર કરી બ્રહ્મભાવમાં સ્થિર થઇ પોતાનું શરીર ત્યાગી દીધું.તેમણે એડીથી ગુદાના દ્વારને રોકીને પ્રાણવાયુને ધીરે ધીરે મૂલાધારથી ઉપરની બાજુ લઇ જય તેને ક્રમથી નાભિ,હૃદય,વૅક્સ:સ્થળ,કંઠ અને માથામાં સ્થિર કર્યો.પછી તેને વધારે ઉપરની બાજુ લઇ જતા જતા ક્રમથી બ્રહ્મરંધ્રમાં સ્થિર કર્યો.હવે તેમણે કોઈ પણ સંસારભોગની લાલસા ન રહી.પછી યથાસથાન વિભાગ કરીને પ્રાણવાયુને સમસ્તીવાયુમાં પાર્થિવ શરીરને પૃથ્વીમાં અને શરીરના તેજને સમષ્ટિ તેજમાં લિન કરી નાખ્યું.હૃદયવાકાશાદિ દેહવચ્છિન્ન આકાશને મહાકાશમાં અને શરીરગત રુધીરાદિ પાણીના અંશને સમષ્ટિ પાણીમાં લિન કરી દીધું.આવી રીતે પછી પૃથ્વીને પાણીમાં,પાણીને તેજમાં,તેજને વાયુમાં અને વાયુને અક્ષમ લિન કર્યો.તે દરમ્યાન મનને { સવિકલ્પ  જ્ઞાનમાં જેના આધીન તે રહે છે તે} ઇન્દ્રિયોમાં,ઇન્દ્રિયોને તેના કારણરૂપ તન્માત્રમાં અને સૂક્ષ્મભૂતો (તન્માત્રાઓ)ના કારણ અહંકારના  દ્વારા આકાશ, ઇન્દ્રિય અને તન્માત્રાઓને તેજ અહંકારમાં લિન કરી અહંકારને મહતત્વમાં લિન કર્યો. પછી બધાજ ગુણોની અભિવ્યકતી કરનાર તે મહતત્વને માયોપાધિક જીવમાં સ્થિર કર્યું.તે ઉપરાંત તે માયારૂપ જીવની ઉપાધિને પણ તેમણે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના પ્રભાવથી પોતાના શુદ્ધ બ્રહ્મસ્વરૂપમાં સ્થિર થઈને ત્યાગી દીધા.

મહારાજ પૃથુની પત્ની મહારાણી અર્ચિ પણ તેમની સાથે વનમાં ગઈ હતી.તે ખુબ જ સુકુમારી હતી પગોથી ભૂમિકા સ્પર્શ કરવા યોગ્ય પણ ન હતી.છતાં પણ તેને પોતાના સ્વામીના વ્રત અને નિયમ આદિનું પાલન કરતા કરતા તેમની ખુબ સેવા કરી અને મુનિવૃત્તિના અનુસાર કંદમૂળ વગેરેથી નિર્વાહ કર્યો.તેનાથી જોકે તે ખુબ જ દુર્બળ થઇ ગઈ હતી,છતાં પણ પ્રિયતમના હાથના સ્પર્શથી સંમાનિત થઈને તેમજ આનંદ માણવાને કારણે તેને કોઈ પણ પ્રકારનું કષ્ટ થતું ન હતું.હવે પૃથ્વીના સ્વામી અને પોતાના પ્રિયતમ મહારાજ પૃથુના દેહને જીવનના ચેતના આદિ બધા ધર્મોથી રહિત જોઈ તે સતીએ કેટલોક સમય વિલાપ કર્યો.પછી પર્વતની ઉપર ચિતા બનાવીને તેને તે ચિતા ઉપર રાખી દીધો.તેના પછી તે સમયના બધાજ કૃત્યો કરીને નદીમાં સ્નાન કર્યું પોતાના પરમ પરાક્રમી પતિને જલાંજલિ આપી આકાશસ્થિત દેવતાઓની વંદના કરી તથા ત્રણ ચાર ચિતાની પરિક્રમા કરીને પતિદેવના ચરણોનું ધ્યાન કરતા કરતા અગ્નિમાં પ્રવેશ કરી ગઈ. પરમસાધ્વી અર્ચીએ આવી રીતે પોતાના પતિ વિરવર પૃથુનું અનુગમન કરતા જોઈ હજારો વરદાયિની દેવિયોએ પોતપોતાના પતિઓ સાથે તેની સ્તુતિ કરી.અહીં દેવતાઓના વાજા વાગવા લાગ્યા તે વખતે તે મંદરાચલના શિખર પર તે દેવાંગનાઓ પુષ્પોની વર્ષા કરતા કરતા અંદરોદર આવી રીતે કહેવા લાગી.

દેવિયોએ કહ્યું - અહો ! આ સ્ત્રી ધન્ય છે ! તેણે પોતાના પતિ રાજરાજેશ્વર પૃથુની મન-વાણી-શરીરથી બરાબર તે પ્રમાણે સેવા કરી છે જેમ શ્રી લક્ષ્મીજી યજ્ઞેશ્વર ભગવાન વિષ્ણુની કરે છે.જરૂર પોતાના અચિંત્ય કર્મના પ્રભાવથી આ સતી અમને પણ વટાવીને પોતાના પતિની સાથે ઉચ્ચતર લોકોમાં જઈ રહી છે. આ લોકમાં થોડાક જ દિવસોનું જીવન હોવાથી પણ જે લોકો ભગવાનના પરમપદની પ્રાપ્તિ કરાવનાર આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી લે છે,તેણે માટે કયો પદાર્થ દુર્લભ છે.એટલે જે પુરુષ ખુબજ કઠિનતાથી બુલોકમાં મોક્ષના સાધનસ્વરૂપ મનુષ્ય-શરીર મેળવીને પણ વિષયોમાં આસક્ત રહે છે તે જરૂર આત્મઘાતી છે,હાય ! હાય ! તે ઠગાઈ ગયો !

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે-વિદુરજી ! જે વખતે દેવાંગનાઓ આવી રીતે સ્તુતિ કરી રહી હતી,ભગવાનના જે પરમધામને આત્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભગવત્પ્રાણ મહારાજ પૃથુ ગયા,મહારાણી અર્ચિ પણ તેજ પતિલોકમાં ગઈ.પરામભગવત પૃથુજી એવાજ પ્રભાવશાળી હતા.તેમના ચરિત ખુબ જ ઉદાર છે,મેં તમારી સામે તેનું વર્ણન કર્યું.જે પુરુષ આ પરમ ચરિત્રને શ્રદ્ધાપૂર્વક( નિષ્કામભાવથી)એકાગ્ર મનથી વાંચે, સાંભળે અથવા સંભળાવે છે -તે પણ મહારાજ પૃથુના પદ - ભગવાનના પરમધામને પ્રાપ્ત થાય છે.તેનો સકામ ભાવથી પાઠ કરવાથી બ્રાહ્મણ બ્રહ્મતેજ પ્રાપ્ત કરે છે,ક્ષત્રિય પૃથ્વીપતિ થઇ જાય છે,વૈશ્ય વેપારીઓમાં પ્રધાન થઇ જાય છે,અને શુદ્રમાં સાધુતા આવી જાય છે.સ્ત્રી હોય કે પુરુષ -જે કોઈ તેને ત્રણ વાર આદરપૂર્વક સાંભળે છે,તે સંતાનહીન હોય તો પુત્રવાન, ધનહીન હોય તો ખુબ જ ધનવાન,કીર્તિહીન હોય તો યશસ્વી અને મૂર્ખ હોય તો પંડિત થઇ જાય છે.આ ચરિત્ર મનુષ્યમાત્રનું   કલ્યાણ કરનારું અને અમંગલને દૂર કરનારું છે.તે ધન,યશ અને ઉંમરની વૃદ્ધિ કરનારું,સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ કરાવનારું,અને કળિયુગના દોષોને નાશ કરાવનારું છે.આ ધર્માદિ ચતુર્વર્ગની પ્રાપ્તિમાં પણ ખુબ જ સહાયક છે.એટલા માટે જે લોકો ધર્મ,અર્થ,કામ અને મોક્ષને સારીરીતે સિદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે,તેને તેનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવું જોઈએ.જે રાજા વિજય માટે પ્રસ્થાન કરતી વખતે તેને સાંભળીને જાય છે તેમની સામે આવી આવીને રાજા લોકો એવી રીતે ભેટો રાખે છે જેમ પૃથુની સામે રાખતા હતા.મનુષ્યે બીજા બધા પ્રકારની આસક્તિ છોડીને ભગવાનમાં વિશુદ્ધ નિષ્કામ ભક્તિ-ભાવ રાખતા રાખતા મહારાજ પૃથુના આ નિર્મલ ચરિત્રને સાંભળે,સંભળાવે અને વાંચે.વિદુરજી ! મેં ભગવાનના માહાત્મ્યને પ્રગટ કરનારા આ પવિત્ર ચરિત્રને સંભળાવી દીધું,તેમાં પ્રેમ કરનાર પુરુષ મહારાજ પૃથુના જેવી ગતિ મેળવે છે.જે પુરુષ આ પૃથુ ચરિત્રનું દરરોજ આદરપૂર્વક નિષ્કામભાવથી સાંભળે અને ભજન કરે છે તેનો જેમના ચરણો સંસારસાગરને પાર કરવા માટે નાવડી જેવા છે તે શ્રી હરિમાં સૃદ્ઢ અનુરાગ થઇ જાય છે.

અધ્યાય ચોવીસમો 

પૃથુની વંશપરંપરા અને પ્રચેતાઓને ભગવાન રૂદ્રનો ઉપદેશ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે- વિદુરજી ! મહારાજા પૃથુ પછી તેમનો પુત્ર પરમ યશસ્વી વિજિતાશ્વ રાજા થયો.તેનો તેમના નાના ભાઈઓ પર ખુબ સ્નેહ હતો,એટલા માટે ચારેયને એક એક દિશાનો અધિકાર સોંપી દીધો. રાજા વિજિતાશ્વે હર્યક્ષને પૂર્વ,ઘુમરકેશને દક્ષિણ,વૃકને પશ્ચિમ અને દ્રવિણને ઉત્તર દિશાનું રાજ્ય આપ્યું.તેમણે ઈન્દ્રથી  અંતર્ધાન થવાની શક્તિ મેળવી હતી,એટલા માટે તેને 'અંતર્ધાન ' પણ કહેતા હતા.તેની પત્નીનું નામ શિખંડિની હતું  તેનાથી તેના ત્રણ સુપુત્રો થયા. તેમના નામ પાવક,પવમાન અને શુચિ હતા.પૂર્વકાળમાં વશિષ્ટજીનો શ્રાપ હોવાથી ઉપરના નામોના અગ્નિયોએ જ તેમના રૂપમાં જન્મ લીધા હતા.આગળ ચાલતા તેઓ યોગમાર્ગથી ફરીથી અગ્નિરૂપ  થઇ ગયા. 

અન્તર્ધાનના નભસ્વતી નામની પત્નીથી એક બીજો પુત્ર હવિર્ધાન પ્રાપ્ત થયો.મહારાજ અંતર્ધાન ખુબ જ ઉદાર પુરુષ હતા.જે વખતે ઇન્દ્ર તેમના પિતાનો અશ્વમેધ- યજ્ઞનો ઘોડો હરીને લઇ ગયો હતો તેમણે ખબર પડી જવાથી પણ તેનો વધ કર્યો ન હતો.રાજા અંતર્ધાને કર લેવો,દંડ આપવો,જુર્માના વસુલ કરવા વગેરે કર્તવ્યોને ખુબ જ કઠોર તેમજ બીજા માટે દુઃખદાયક સમજીને એક દીર્ઘકાલીન યજ્ઞમાં દીક્ષિત થવાને બહાને પોતાનું રાજ કાજ છોડી દીધું.યજ્ઞ કાર્યમાં લાગ્યા રહેવાથી પણ તે આત્મજ્ઞાની રાજાએ ભકતભયભંજન પૂર્ણતમ પરમાત્માની આરાધના કરીને સૃદ્ઢ સમાધિના દ્વારા ભગવાનના દિવ્ય લોકને પ્રાપ્ત કર્યું.

વિદુરજી ! હવિર્ધાનની પત્ની હવિર્ધાનીએ બરહીપદ,ગય,શુક્લ,કૃષ્ણ,સત્ય અને જીતવ્રતઃ નામના છ પુત્રો પેદા કર્યા.કુરુશ્રેષ્ઠ વિદુરજી ! તેમાં હવિર્ધાનના પુત્ર મહાભાગ બરહીપદ યજ્ઞાદિ કર્મકાંડ અને યોગાભ્યાસથી કુશળ હતા.તેમણે એક સ્થાનથી બીજા સ્થાનમાં લગાતાર એટલા યજ્ઞો કર્યા કે તે બધી ભૂમિ પૂર્વની અને અગ્રભાગ કરીને ફેલાયેલા ઘાસોથી છવાયેલી હતી ( તેનાથી આગળ ચાલીને તે 'પ્રાચીનવરહી ' નામથી વિખ્યાત થયા.)

રાજા પ્રાચીનવરહીએ બ્રહ્માજીના કહેવાથી સમુદ્રની કન્યા શતદ્રુતિથી વિવાહ કર્યો હતો.સર્વાંગ સુંદરી કિશોરી શતદ્રુતી સુંદર વસ્ત્રાભૂષણોથી સાજી ધજીને વિવાહ મંડપમાં જયારે ભાવર આપવા ફરવા લાગી ત્યારે સ્વયં અગ્નિદેવ પણ મોહિત થઈને તેને એમ જ ચાહવા લાગ્યા જેમ શુકીને ચાહી હતી.નવવિવાહીતા શતદૃતિએ પોતાના નૂપૂરોની ઝંકારથીજ દિશા-વિદિશાઓના દેવતા ,અસુર,ગંધર્વ,મુનિ,સિદ્ધ,મનુષ્ય અને નાગ-બધાને વશમાં કરી લીધા હતા.શતદ્રુતીના ગર્ભથી પ્રાચીનવરહીનાં પ્રચેતાઃ નામના દસ પુત્રો થયા.તે બધા ખુબ જ ધર્મજ્ઞ તથા એક જેવા નામ અને આચરણવાળા હતા.જયારે પિતાએ તેમણે સંતાન ઉત્તપન્ન કરવાનો આદેશ આપ્યો.ત્યારે તે બધાએ તપસ્યા કરવા સમુદ્રમાં પ્રવેશ કર્યો.ત્યાં દસ હજાર વર્ષો સુધી તપસ્યા કરતા કરતા તેમણે તપનું ફળ દેનારા શ્રી હરિની આરાધના કરી.ઘરથી તપસ્યા કરવા જતી વખતે માર્ગમાં શ્રી મહાદેવજીએ તેમને દર્શન આપીને કૃપા કરીને જે તત્વનો ઉપદેશ કર્યો હતો તેનો તેમણે એકાગ્રતાથી ધ્યાન,જપ અને પૂજન કરતા રહ્યા.

વિદુરજીએ પૂછ્યું - બ્રહ્મન ! માર્ગમાં પ્રચેતાઓનો શ્રી મહાદેવજી સાથે કેવી રીતે સમાગમ થયો અને તેમણે તેમના પર પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શંકરે તેમને શું ઉપદેશ કર્યો,તે સારયુક્ત વાત કૃપા કરીને મને કહો. બ્રહ્મર્ષિ ! શિવજીની સાથે સમાગમ થવો તો દેહધારીયો માટે ખુબ જ કઠિન છે.બીજાઓની તો વાત શું- મુનિજન પણ પોતાની બધાજ પ્રકારની આસક્તિ છોડીને તેમને મેળવવા સતત ધ્યાન જ કર્યા કરે છે,પરંતુ સહેલાઈથી મેળવતા નથી.ક્યારેક ભગવાન શંકર આત્મારામ છે,તેમને પોતા માટે કશું કરવાનું હોય,ન મેળવવું ,છતાં પણ આ લોકસૃષ્ટિની રક્ષા માટે તેઓ પોતાની ઘોરરૂપા શક્તિ(શિવા) ની સાથે સતત ફરતા રહે છે.

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું - વિદુરજી ! સાધુસવાભાવ પ્રચેતાઃ ગણ પિતાની આજ્ઞા માથે ચઢાવી તપસ્યામાં ચિત્ત લગાવી પશ્ચિમની બાજુ ચાલ્યા ગયા.ચાલતા ચાલતા સમુદ્રના જેવું એક વિશાલ સરોવર જોયું.તે મહાપુરુષોના ચિત્ત જેવું ખુબ જ નિર્મલ હતું તથા તેમાં રહેનારા મત્સ્યાદિ જલજીવ પણ પ્રસન્ન દેખાતા હતા.તેમાં નીલકમળ,લાલકમલ,રાતમે,દિવસમાં અને સાયંકાળમાં ખીલનારા કમલ તથા ઇન્ડોવર વગેરે  કેટલાય પ્રકારના કમલ શુસોભીત હતા. તેના કિનારાઓ પર હંસ,સારસ,ચકવા અને કારંડવ વગેરે જળપક્ષી ચહેકી રહ્યા હતા.તેની ચારેબાજુ જાતજાતના વૃક્ષો અને વેલાઓ હતા.તેના ઉપર મતવાલા ભમરા ગુંજી રહ્યા હતા.તેમની મધુર ધ્વનિથી હર્ષિત થઈને જાણે તેમને રોમાંચ થઇ રહ્યો હતો.કમાલકોશના પરાગપૂણજ પવનના ઝોંકાઓ સાથે ચારેબાજુ ઉડી રહ્યા હતા.જાણે ત્યાં કોઈ ઉત્સવ થઇ રહ્યો હોય.ત્યાં મૃદંગ,પ્રણવ,વગેરે વાજાંઓ સાથે અનેકો રાગ રાગીણીયોના ક્રમથી ગાયનની મધુર ધ્વનિ સાંભળી તે રાજકુમારોને ખુબ જ આશ્ચર્ય થયું.એટલામાં જ તેમણે જોયું  કે દેવાધિદેવ ભગવાન શંકર પોતાના અનુચરો સાથે તે સરોવરથી બહાર આવી રહ્યા હતા.તેમનું શરીર તપેલી સુવર્ણરાશિ જેવું કાંતિમાન છે,કંઠ નીલવર્ણો છે,તથા ત્રણ વિશાલ નેત્રો છે,તે પોતાના ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા માટે ઉદ્યત છે.અનેકો ગંધર્વ તેમનો સુયશ ગાઈ રહ્યા છે.તેમના અચાનક દર્શન થવાથી પ્રચેતાઓને ખુબ કુતુહુલ થયું,અને તેમણે શંકરજીના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા ત્યારે શરણાગતમયહારી

ધર્મવત્સલ ભગવાન શંકરે પોતાના દર્શનથી પ્રસન્ન થયેલા તે ધર્મજ્ઞ અને શીલસંપન્ન રાજકુમારોથી પ્રસન્ન થઈને કહ્યું.

શ્રી મહાદેવજી બોલ્યા - તેમેળોકો રાજા પ્રાચીનવરહીનાં પુત્રો છો.તમારું કલ્યાણ થાય.તમે જે કઈ કરવા માંગો છો તે પણ મને ખબર છે.અત્યારે તમારા લોકો ઉપર કૃપા કરવા માટેજ મેં આ પ્રકારે દર્શન આપ્યા છે જે વ્યક્તિ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ તથા જીવસંજ્ઞાક પુરુષ -એ બંનેના નિયામક ભગવાન વાસુદેવની સાક્ષાત શરણ લે છે,તે મને ખુબ જ પ્રિય છે.પોતાના વર્ણાશ્રમધર્મનું સારીરીતે પાલન કરનાર પુરુષ સો જન્મો પછી બ્રહ્માને પ્રાપ્ત થાય છે.અને તેનાથી પણ વધારે પુણ્ય થવાથી તે મને પ્રાપ્ત થાય છે.પરંતુ જે ભગવાનનો અનન્ય ભક્ત છે,તે તો મૃત્યુ પછી  જ સીધો ભગવાન વિષ્ણુના તે સર્વપ્રપંચાજીત પરમપદને પ્રાપ્ત થઇ જાય છે. જેને રુદ્રરૂપમાં સ્થિત હું અને અન્ય અધિકારીક દેવતાઓ પોત પોતાના અધિકારની સમાપ્તિ પછી પ્રપ્ત કરીશું.તમે લોકો ભગવતભક્ત હોવાને નાતે મને ભગવાનની જેમ જ પ્યારા છો.આવી રીતે ભગવાનના ભક્તોને પણ મારાથી વધીને બીજું કોઈ પ્રિય નથી હોતું.હવે હું તમને એક ખુબ જ પવિત્ર ,મંગલમય અને કલ્યાણકારી સ્ત્રોત્ર સંભળાવું  છું.તેનો તમે લોકો શુદ્ધ ભાવથી જપ કરજો.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - ત્યારે નારાયણ પરાયણ કરુણાર્દ્રહ્રદય ભગવાન શિવે પોતાની સામે હાથ જોડીને ઉભેલા તે રાજપુત્રોને આ સ્તોત્રં સંભળાવ્યું.

ભગવાન રુદ્ર સ્તુતિ કરવા લાગ્યા- ભગવન ! આપણા ઉત્કર્ષ ઉચ્ચ કોટિના આત્મજ્ઞાનીઓને માટે -નિજાનંદ લાભને માટે છે,તેનાથી મારુ પણ કલ્યાણ થાય !આપ સર્વદા પોતાના નિરતિશય પરમાનંદ સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહો છો,એવા સર્વાત્મક આત્મસ્વરૂપ આપને નમસ્કાર છે.આપ પદમલાભ (બધાજ લોકોના આદિ કારણ) છુ,ભૂતસુક્ષ્મ (તન્માત્ર) અને ઇન્દ્રિયોના નિયંતા ,શાંત,એકરસ અને સ્વયંપ્રકાશિત વાસુદેવ (ચિત્તાના અધિષ્ઠાતા) પણ આપ જ છો,આપને નમસ્કાર છે.આપ જ સૂક્ષ્મ(અવ્યક્ત),અનંત અને મુખઅગ્નીનાં દ્વારા સંપૂર્ણ લોકોનો સંહાર કરનારા અહંમકારના અધિષ્ઠાતા સંકર્ષણ તથા જગતના પ્રકૃષ્ટ જ્ઞાનનું ઉદગમસ્થાન બુદ્ધિના અધિષ્ઠાતા પ્રદુમન છે.અપને નમસ્કાર છે.આપ જ ઇન્દ્રિયોના સ્વામી મનસ્તત્વના   અધિષ્ઠાતા ભગવન અનિરુદ્ધ 

છો ,આપને વારંવાર નમસ્કાર છે.આપ પોતાના તેજથી જગતને વ્યાપ્ત કરનારા સૂર્યદેવ છે,પૂર્ણ હોવાને કારણે આપમા વૃદ્ધિ અને ક્ષય નથી થતો,આપને નમસ્કાર છે.આપ સ્વર્ગ અને મોક્ષના દ્વારા તથા નિરંતર પવિત્ર હૃદયમાં રહેનારા છો,આપને નમસ્કાર છે.આપ જ સુવર્ણરૂપ વીર્યથી યુક્ત અને ચતુહોત્ર કર્મના સાધન તથા વિસ્તાર કરનાર અગ્નિદેવ છો,આપને નમસ્કાર છે.આપ પિતર અને દેવતાઓના પોષક   સોમ છો તથા ત્રણેય વેદોના અધિષ્ઠાતા છો,અમે આપને નમસ્કાર કરીયે છીએ,આપ જ બધા પ્રાણીઓના તૃપ્ત કરનારા સર્વરસ(પાણી) રૂપ છો,આપને નમસ્કાર છે.આપ બધાજ પ્રાણીઓના દેહ,પૃથ્વી અને વિરાટસ્વરૂપ છો તથા ત્રિલોકીની રક્ષા કરનારા માનસિક,ઈન્દ્રીયક અને શારીરિક શક્તિસ્વરૂપ વાયુ(પ્રાણ) છો.આપને માનસકર છે.આપ જ પોતાના ગુણ શબ્દ દ્વારા- બધાજ પદાર્થોનું જ્ઞાન કરાવનાર તથા બહાર અને અંદરનો ભેદ કરાવનાર આકાશ છે,તથા આપ જ મહાન પુષ્પોથી પ્રાપ્ત થનારા પરમ તેજોમય સ્વર્ગ-વૈકુંઠાદિ લોક છો,આપને વારંવાર નમસ્કાર છે. એ પિતૃલોકની પ્રાપ્તિ કરાવનાર પ્રવૃત્તિ કર્મરૂપ અને દેવલોકની પ્રાપ્તિનું સાધન નિવૃતિકર્મરૂપ છે,તથા આપ જ અધર્મના ફલરૂપ દુઃખદાયક મૃત્યુ છો,આપને નમસ્કાર છે.નાથ ! આપજ પુરાણપુરુષ તથા સાંખ્ય અને યોગના અધિશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ છો,આપ બધાજ પ્રકારની કામનાઓની પૂર્તિનું કારણ,સાક્ષાત મંત્રમૂર્તિ અને મહાન ધર્મસ્વરૂપ છે,આપની જ્ઞાનશક્તિ ક્યારેય કુંઠિત થનારી નથી,આપને નમસ્કાર છે,નમસ્કાર છે.આપ જ કરતા,કારણ અને કર્મ- ત્રણેય શક્તિના એકમાત્ર આશ્રય છો,આપ જ અહંકારના અધિષ્ઠાતા રુદ્ર છો,આપ જ જ્ઞાન અને ક્રિયાસ્વરૂપ છો તથા આપથી જ પરાં, પશ્યન્તિ,મધ્યમા અને બૈખરી- ચાર પ્રકારની વાણીની અભિવ્યક્તિ હોય છે,આપને નમસ્કાર છે. 

પ્રભુ ! અમને આપણા દર્શનોની અભિલાષા છે,એટલે આપના ભક્તજનો જેનું પૂજન કરે છે,અને જે આપના નિજ્જનોને ખુબ જ પ્રિય છે,આપના તે અનુપ રૂપની આપ અમને ઝાકી કરવો.આપનું આ રૂપ પોતાના ગુણોથી બધીજ ઇન્દ્રિયોને તૃપ્ત કરાવનાર છે. એ વર્ષાકાલીન મેઘની માફક ખુબ જ શ્યામ અને સંપૂર્ણ સૌંદર્યનો સાર સર્વસ્વ છે.સુંદર ચાર વિશાલ ભુજાઓ,મહામનોહર મુખારવિંદ,કમલદલના જેવા નેત્ર,સુંદર ભ્રમણો,સુઘડ નાસીકા,મનમોહિની દંતપંક્તિ,અમોલ-કપાલયુક્ત મનોહર મુખમંડળ અને શોભાશાળી જેવા કર્ણયુગલ છે.પ્રિતીપૂર્ણ ઉન્મુક્ત હાસ્ય,તીરછી ચિત્તવન, કાલી કાલી ઘુઘરાલી લતો,કમળકુસુમનની કેસર જેવું ફરહરતુ પીતામ્બર ,ઝળકતાં કુંડળો,ચળકતો મુગુટ,કંકણ,હાર,નૂપુર અને મેખલા વગેરે વિચિત્ર આભૂષણ તથા શંખ,ચક્ર,ગદા, પદ્મ,વનમાળા અને કૌસ્તુભ મણિને કારણ તેની અપૂર્વ શોભા છે.તેમના સિંહના જેવા સ્થૂળ ખભા છે-જેના પર હાર ,કેયુર તેમજ કુંડલાદિની કાંતિ ઝલકતી રહે છે-

 -તથા કૌસ્તુભમણીની કાન્તિથી શુસોભીત મનોહર ગળું છે.તેમનું શ્યામલ વક્ષ:સ્થળ શ્રી વત્સના ચિન્હનાં રૂપમાં લક્ષ્મીજીનો નિત્ય નિવાસ હોવાને કારણે કસોટીની શોભાને પણ માત કરે છે. તેમનું ત્રિવિલીથી શુસોભીત,પીપળાના પટ્ટા જેવું સુડોળ ઉદર શ્વાસની અવરજવરથી હલતું ખુબ જ મનોહર દેખાય છે.તેમાં જે ભંવરની જેવી ચક્કરદાર નાભિ છે,તે એટલી ઊંડી છે કે તેમાં ઉત્તપન્ન થયેલું આ વિશ્વ જાણે ફરીથી તેમાં લિન થવા ઈચ્છે છે.શ્યામવર્ણ કટિભાગમાં પીતામ્બર અને સોનાની મેખલા શોભાયમાન છે.સમાન અને સુંદર ચરણ ,પિંડલી,જાંઘ અને ઘૂંટણોને કારણે આપનો દિવ્ય વિગ્રહ ખુબ જ સુઘડ દેખાય છે.આપણા ચરણકમળની શોભા શરદ ઋતુના કમલદલની કાન્તીનો પણ તિરસ્કાર કરે છે.તેમના નખોથી જે પ્રકાશ નીકળે છે તે જીવોના હૃદય અંધકારનો તરત નાશ કરી નાખે છે.અમને આપ કૃપા કરી ભક્તોના ભયહારી તેમ જ આશ્રયસ્વરૂપ તેજ રૂપનું દર્શન કરાવો. જગતગુરુ ! અમે અજ્ઞાનાવૃત પ્રાણીઓને આપની પ્રાપ્તિનો માર્ગ બતાવનારા આપ જ અમારા ગુરુ છો.

પ્રભુ ! ચિત્તશુદ્ધિની અભિલાષા રાખનાર પુરુષે આપના આ રૂપનું નિરંતર ધ્યાન કરવું જોઈએ. તેમની ભક્તિ જ સ્વધર્મનું પાલન કરનાર પુરુષને અભય કરનારી છે.સ્વર્ગનું શાસન કરનાર ઇન્દ્ર પણ આપને જ પામવા ઈચ્છે છે.તથા વિશુદ્ધ આત્મજ્ઞાનીઓની ગતિ પણ આપ જ છો.એવી રીતે આપ સહુ દેહધારીયો માટે ખુબ જ દુર્લભ છો,ફક્ત ભક્તીમાન પુરુષ જ તમને મેળવી શકે છે.સત્પુરુષોને પણ દુર્લભ અનન્ય ભક્તિથી  ભગવાનને પ્રસન્ન કરીને જેમની પ્રશંસા કોઈ બીજી સાધનાથી દુઃસાધ્ય છે,એવું કોણ હશે જે તેમના ચરણકમળો સિવાય બીજું કઈ ઇચ્છશે.જે કાળ પોતાના અદમ્ય ઉત્સાહ અને પરાક્રમથી ફડકતી ભ્રમરોના ઈશારે આખો સંસારનો સંહાર કરી નાખે છે તે પણ આપના ચરણૉની શરણોમાં ગયેલા પ્રાણી ઉપર તેનો અધિકાર નથી માનતો.એવા ભગવાનના પ્રેમી ભક્તોનો કદાચ અડધી ક્ષણ માટે પણ સમાગમ થઇ જાય તો તેની સામે હું સ્વર્ગ અને મોક્ષને કઈ જ નથી સમજતો,પછી મૃત્યુ લોકના તુચ્છ  લોકોની તો વાત જ શું હોય. પ્રભુ ! આપના ચરણો સંપૂર્ણ પાપરાશીને હરી લેનારા છે. અમે તો ફક્ત એજ ઇચ્છીએ છીએ જે લોકોએ આપની કીર્તિ અને તીર્થ (ગંગાજી)માં આંતરિક બાહ્ય સ્નાન કરીને માનસિક અને શારીરિક બંને પ્રકારના પાપોને ધોઈ નાખ્યા છે તથા જે જીવોની તરફ દયા,રાગ દ્વેષ વગરનું ચિત્ત તથા સરળતા વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે તે આપના ભક્તજનોનો સંગ અમને સતત મળતો રહે.તેજ અમારા ઉપર આપની ઘણી કૃપા થશે.જે સાધનનું ચિત્ત ભક્તિયોગથી અનુગૃહીત તેમજ વિશુદ્ધ થઈને ન તો બહારના વિષયોમાં ભટકે છે અને ન અજ્ઞાન ગુહ્યરુપ પ્રકૃતિમાંજ લિન થાય છે.તે અનાયાસ જ આપના સ્વરૂપનું દર્શન મેળવી લે છે.જેમાં આ આખો સંસાર દેખાય દે છે અને જે સંપૂર્ણ જગતમાં દેખાય રહ્યા છે તે આકાશના જેવા વિશાળ અને પરમ પ્રકાશમય બ્રહ્મત્વ આપ જ છો.

ભગવન ! આપની માયા અનેક પ્રકારના રૂપ ધારણ કરે છે.તેનાજ દ્વારા આપ આવી રીતે જગતની રચના ,પાલન અને સંહાર કરો છો,જેમ તે કોઈ સદ્વ્સ્તુ હોય.પરંતુ તેનાથી આપમા કોઈ પ્રકારનો વિકાર નથી આવતો.માયાના કારણે બીજા લોકોમાં જ ભેદબુદ્ધિ ઉત્તપન્ન થાય છે.આપ પરમાત્મા પર તે પોતાનો પ્રભાવ પાડવામાં અસમર્થ હોય છે.આપને તો અમો  પરમ સ્વતંત્ર જ સમજીએ છીએ.આપનુ સ્વરૂપ પંચભૂત,ઇન્દ્રિય અને અંત:કરણનાં પ્રેરકરૂપથી ઉપલક્ષિત હોય છે. જે કર્મયોગી પુરુષ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા માટે જાતજાતના કર્મો દ્વારા આપના આ સગુણ સાકાર સ્વરૂપનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સારીરીતે પૂજન કરે છે,તેઓ જ વેદ અને શાસ્ત્રોના સાચા મર્મજ્ઞ છે.પ્રભુ ! આપ જ અદ્વિતીય આદિપુરુષ છો.સૃષ્ટિના પહેલા આપની માયા શક્તિ સુતેલી રહે છે.પછી તેના જ દ્વારા સત્વ,રજ અને તમ રૂપ ગુણોનો ભેદ થાય છે,અને તેના પછી તેજ ગુણોથી મહત્તત્વ,અહંકાર,આકાશ,વાયુ,અગ્નિ ,પાણી,પૃથ્વી,દેવતા,ઋષિ અને બધાજ પ્રાણીઓથી યુક્ત આ જગતની ઉત્તપત્તિ થાય છે.પછી આપ આપનીજ માયા શક્તિથી રચેલા આ જરાયુજ ,અંડજ,સ્વેદજ અને ઉદ્ભિજ્જ ભેદથી ચાર પ્રકારના શરીરોમાં અંશરૃપથી પ્રવેશ કરી જાઓ છો અને જેવી રીતે મધમાંખીયો તેમનાજ ઉત્તપન્ન કરેલા મધનું આસ્વાદન કરે છે તેમ તે આપના જ અંશ તે શરીરોમાં રહીને ઇન્દ્રિયો દ્વારા તે તુચ્છ વિષયોને ભોગવે છે.આપના તે અંશને જ પુરુષ અથવા જીવ કહેવાય છે.

પ્રભુ ! આપનું તત્વજ્ઞાન જાતથી નહિ અનુમાનથી થાય છે.પ્રલયકાળ આવવાથી કાલસ્વરૂપ તમો જ આપણા પ્રચંડ એટલેકે અસહ્ય વેગથી પૃથ્વી વગેરે ભૂતોને બીજા ભૂતોથી વિચલિત કરાવીને બધાજ લોકોનો સંહાર કરી દો છો- જેમ વાયુ પોતાના અસહનીય તેમજ પ્રચંડ ઝોકાથી મેઘો દ્વારા જ મેઘોને તીતર ભીતર કરીને નાશ કરી નાખે છે. ભગવન ! આ મોહગ્રસ્ત જીવ પ્રમાદથી કાયમ એ ચિંતામાં રહે છે કે 'અમુક કાર્ય કરવું છે 'તેનો લોભ વધી ગયો છે અને એને વિષયોની લાલસા જ થતી રહે છે. પરંતુ આપ સતત સજાગ રહો છો.ભૂખમાં જીભ લપલપાવતો સાપ જેમ ઉંદરને ગળી જાય છે.તેવી રીતે આપ આપના કાલસ્વરૂપથી તેને ઝપટી લો છો.તમારી અવહેલના કરવાના કારણે પોતાની ઉંમરને વ્યર્થ માનનારો એવો કોણ વિદ્વાન હશે કે આપના ચરણકમળોને વીસારશે ?  તેની પુંજા તો કાલની આશંકાથી જ અમારા પિતા બ્રહ્માજી અને સ્વાયંભુવ આદિ ચૌદ મનુઓએ પણ બીજો કોઈ વિચાર કર્યા વગર શ્રદ્ધાથી જ કરી હતી.બ્રહ્મન આવી રીતે આખું જગત રુદ્રરૂપ કાળના ભયથી વ્યાકુળ છે.એટલે પરમાત્મા ! આ તત્વને જાણનારા અમને લોકોને તો અત્યારે આપ જ ભય શૂન્ય આશ્રય છો.

રાજકુમારો ! તમે લોકો વિશુદ્ધ ભાવથી સ્વધર્મનું આચરણ કરતા કરતા ભગવાનમાં ચિત્ત લગાવીને મારા કહેલા આ સ્તોત્રનું જપ કરતા રહો,ભાગવાન તમારું ભલું કરશે.તમેલોકો તમારા અંતરમાં સ્થીએ તે સર્વભૂતાન્તર્યામી પરમાત્મા શ્રી હરિનું જ વારંવાર સ્તવન અને ચિંતન કરતા કરતા પૂજન કરો.મેં તમને આ યોગાદેશ નામનું સ્તોત્ર સંભળાવ્યું છે.તમે લોકો તેને મનમાં ધારણ કરીને મુનિવ્રતનું આચરણ કરતા કરતા તેનું એકાગ્રતાથી આદરપૂર્વક અભ્યાસ કરો.આ સ્તોત્ર પૂર્વ કાળમાં જગદવિસ્તારના ઇચ્છુક પ્રજાપતીયોના ભગવાન બ્રહ્માજીએ પ્રજા ઉત્તપન્ન કરવાની ઈચ્છાથી અમને ભૃગુ વગેરે પુત્રોને સંભળાવ્યું હતું.જયારે અમે પ્રજાપતીયોને પ્રજા ઉત્તપન્ન કરવાની આજ્ઞા થઇ,ત્યારે તેના દ્વારા અમે પોતાના અજ્ઞાનનો ત્યાગ કરી અનેક પ્રકારની પ્રજા ઉત્તપન્ન કરી હતી.અત્યારે પણ જે ભગવત્પરાયણ પુરુષ તેનો એકાગ્ર ચિત્તથી કાયમ જપ કરશે ,તેનું તરત જ કલ્યાણ થઇ જશે.આ લોકમાં બધી જાતના કલ્યાણ સાધનોમાં મોક્ષ દાયક જ્ઞાન જ બધાથી શ્રેષ્ઠ છે.જ્ઞાન નૌકા ઉપર ચઢેલો પુરુષ અનાયાસ જ આ દુસ્તર સંસારને પાર કરી લે છે. કદાચ ભગવાનની આરાધના ખુબ જ કઠિન છે -પરંતુ મારા કહેલા આ સ્તોત્રનું જે શ્રદ્ધા પૂર્વક પાઠ કરશે,તે સરળતાથી જ તેમની પ્રસન્નતા મેળવી લેશે.ભગવાન જ સંપૂર્ણ કલ્યાણ સાધનોનું એકમાત્ર પ્યારા - પ્રાપ્તવ્ય છે.એટલે મારા ગયેલા આ સ્તોત્રના ગાવાથી તેમને પ્રસન્ન કરીને તે સ્થિર ચિત્ત થઇ તેનાથી જે કઈ ઇચ્છશે તે મેળવી લેશે.જે પુરુષ ઉષાકાળમાં ઉઠીને તેને હાથ જોડીને સાંભળે અથવા સંભળાવે છે તે બધાજ પ્રકારના બંધનથી મુક્ત થઇ જાય છે.રાજકુમારો ! મેં તમને જે આ પરમપુરુષ પરમાત્માનું સ્તોત્ર સંભળાવ્યું છે,તેને એકાગ્ર ચિત્તથી જપતા જપતા તમે મહાન તપસ્યા કરો.તપસ્યા પુરી થવાથી તમને તેનું અમિષ્ટ ફળ મળી જશે.

અધ્યાય પચ્ચીસમો 

પુરશ્ચજ્નોપાખ્યાનનો પ્રારંભ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -વિદુરજી ! આવી રીતે ભગવાન શંકરે પ્રચેતાઓને ઉપદેશ આપ્યો.પછી પ્રચેતાઓએ ભગવાન શંકરની ખુબ જ ભાવથી પુંજા કરી.તેના પછી તેઓ તે રાજકુમારોની સામે જ અંતર્ધાન થઇ ગયા. બધાજ પ્રચેતાઃ પાણીમાં ઉભા રહીને ભગવાન રુદ્રના  બતાવેલા સ્તોત્ર નો જપ કરતા કરતા દસ હજાર વર્ષો સુધી તપસ્યા કરતા રહ્યા.તે દિવસોમાં રાજા પ્રાચીનબરહીનું ચિત્ત કર્મકાંડમાં ખુબ જ ખોવાઈ ગયું હતું.તેને અધ્યાત્મવિદ્યા વિશારદ પરમ કૃપાળુ  નારદજીએ ઉપદેશ આપ્યો તેમણે કહ્યું કે'  રાજન ! આ કર્મોના દ્વારા તમે તમારું કયું કલ્યાણ કરવા ઈચ્છો છો ? દુઃખનો આત્યંતિક નાશ અને પરમાનંદની પ્રાપ્તિનું નામ કલ્યાણ છે, તે તો કારમાંથી નથી મળતું.'

રાજાએ કહ્યું - મહાભાગ નારદજી ! મારી બુદ્ધિ કર્મથી ફસાયેલી છે એટલે મને પરમ કલ્યાણનો કોઈ પત્તો નથી.આપ મને વિશુદ્ધ જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપો,જેનાથી હું આ કર્મબંધનથી છૂટી જાઉં.જે પુરુષ કપટધર્મમય ગૃહસ્થાશ્રમમાં  રહીને પુત્ર અને ધનને જ પુરુષાર્થ માનતો હોય,તે અજ્ઞાનતાથી સંસારણ્યમાં ભટકતો રહેવાને કારણે તે પરમ કલ્યાણને મેળવી નથી શકતો.

શ્રી નારદજીએ કહ્યું -જુઓ જુઓ રાજન ! તમે યજ્ઞમાં નિર્દયતાપૂર્વક જે હજારો પશુઓની બલી ચઢાવી છે. -તેને આકાશમાં જુઓ.તે બધા તમારાથી થયેલી પીડાઓથી યાદ કરતા કરતા બદલાની ભાવનાથી તમારી રાહ જોઈ રહ્યા છે.જયારે તમે મરીને પરલોકમાં જશો,ત્યારે તે અત્યંત ક્રોધિત થઈને તમને પોતાના લોઢા જેવા શિંગડાથી વીંધી નાખશે.સારું , એ વિષયમાં હું તમને એક જૂનું ઉપાખ્યાન સંભળાવું છું.તે રાજા પુરશ્ચન નું ચરિત્ર છે.તેને તમે મારાથી

સાવધાન થઈને સાંભળો.

રાજન ! પૂર્વકાળમાં પુરશ્ચન નામનો એક ખુબ જ યશસ્વી રાજા હતો.તેનો અવિજ્ઞાત નામનો એક મિત્ર હતો.કોઈ પણ તેમની ચેષ્ટાઓને સમજી નહોતા શકતા.રાજા પુરશ્ચન પોતાને રહેવાયોગ્ય સ્થાનની શોધમાં આખી પૃથ્વી ઉપર ફર્યો.છતાં પણ તેને કોઈ અનુરૂપ સ્થાન ન મળ્યું,ત્યારે તે કઈ ઉદાસ જેવો થઇ ગયો.તેને જાતજાતના ભોગોની લાલસા હતી,તેને ભોગવવા માટે તેણે સંસારમાં જેટલા નગર જોયા,તેમાંથી તેને કોઈ ઠીક ન લાગ્યું.

એક દિવસ તેણે હિમાલયના દક્ષિણ તટવર્તી શિખરો પર કર્મભૂમિ ભારતખંડમા એક નવ દ્વારનું નગર જોયું.તે બધા પ્રકારના સારા લક્ષણોથી સંપન્ન હતું.બધી બાજુથી પરકોતો,બગીચો,અટારીયો,ખાઈયો,ઝરોખો અને રાજદ્વારોથી શુસોભીત હતું અને સોના ચાંદીના તથા લોઢાના શિખરોવાળા વિશાલ ભવનોથી ખચાખચ ભરેલું હતું.તેના મહેલોની ફરશો નીલમ,સ્ફટિક,વૈદૂર્ય,મોતી,પન્ના અને લાલોની બનેલી હતી.તેની કાંતિના કારણે તે નાગોની રાજધાની ભોગવતીપુરીની જેવું દેખાતું હતું.તેમાં જ્યાં ત્યાં અનેકો સભા ભવન,ચૌરાહે,સડકો,ક્રીડાભવન,બઝાર,વિશ્રામ સ્થાન,ધ્વજાં- પતાકાઓ અને મૂંગાના ચબુતરા શુસોભીત હતા.

તે નગરની બહાર દિવ્ય વૃક્ષ અને વેલાઓથી પૂર્ણ એક સુંદર બાગ હતો અને તેની વચ્ચે એક સરોવર શુસોભીત હતું.તેની આસપાસ અનેકો પક્ષી જાત જાતની બોલીઓ બોલી રહ્યા હતા,તથા ભમરા ગુંજન કરતા હતા.સરોવરના કિનારે જે વૃક્ષો હતા,તેની ડાળીઓ અને પાંદડા ઠંડા ઝરણાની પાણીની બૂંદોથી મળેલા વાસંતી વાયુના ઝકોરોથી હાલી રહી હતી, અને તે રીતે તે તટવર્તી ભૂમિની શોભા વધારી રહી હતી.ત્યાંના વન્ય પશુ પણ મુનિજનોચિત હિંસાદિ વ્રતોનું પાલન કરનારા હતા.એટલે તેઓથી કોઈને કોઈ કષ્ટ પહોંચતું ન હતું.ત્યાં વારંવાર જે કોયલની કુહૂ ધ્વનિ થતી હતી તેનાથી માર્ગમાં ચાલનારા વટેમાર્ગીયોને એવો ભ્રમ થતો હતો,જાણે તે બગીચો વિશ્રામ કરવા માટે તેમને બોલાવી રહ્યો છે.

રાજા પુરશ્ચને તે અદભુત વનમાં ફરતા ફરતા એક સુંદરીને આવતી જોઈ,જે અકસ્માત એ બાજુ આવી રહી હતી.તેની સાથે દસ સેવક હતા,જેમાંથી દરેક સો સો નાયિકાઓના પતિ હતા.એક પાંચ ફેણોનો સાપ તેનો દ્વારપાલ હતો,તેજ તેમની બધી બાજુથી રક્ષા કરતો હતો.તે સુંદરી ભોળીભાલી કિશોરી હતી અને વિવાહ માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષની શોધમાં હતી .તેની નાસિકા,દંતપંકતિ,કપાળ અને મોઢું ખુબ સુંદર હતા.તેના સરખા કાનોમાં કુંડળ ઝળકી રહ્યા હતા.તેનો રંગ સાવળો હતો, કટિપ્રદેશ સુંદર હતો.તે પીળા રંગની સાડી અને સોનાની કરધની પહેરી હતી તથા ચાલતા ચાલતા નૂપૂરોની ઝંકાર કરતી જતી હતી.વધારે શું તે કોઈ સાક્ષાત દેવી જેવી દેખાતી હતી.તે ગજગામિની બાળાકિશોરાવસ્થાની સૂચના દેનારા પોતાના ગોળ ગોળ સરખા અને પરસ્પર ઝકડાયેલા સ્તનોને લજ્જાથી વારંવાર આંચળથી ઢાંકતી જતી હતી.

તેની પ્રેમથી ફરતી ભ્રમરો અને પ્રેમપૂર્ણ તીરછાં ચિત્તવનના બાણથી ઘાયલ થઈને વીર પુરશ્ચને લજ્જાયુક્ત મુસ્કારાહટથી વધારે સુંદર દેખનારી તે દેવીને મધુરવાણીમાં કહ્યું,'કમલદલનયના'! મને બતાવો તમે કોણ છો ,કોની કન્યા છો? સાધ્વી અત્યારે આવી ક્યાંથી રહી છે,ભીરુ ! આ નગરીની નજીક તમે શું કરવા ઈચ્છો છો ? સુશ્રૂ ! તમારી સાથે આ અગિયારમાં  મહાન શુરવીરોથી સજાયેલા આ દસ સેવકો કોણ છે અને આ સહેલીઓ અને તમારી આગળ આગળ ચાલનારો  સાપ કોણ છે ?

સુંદરી ! તમે સાક્ષાત લજ્જાદેવી છો અથવા ઉમા,રમા અને બ્રહ્માણીમાંથી કોઈ છો ? અહીં વનમાં મુનિયોની જેમ એકાંતવાસ કરીને શું આપણા પતિદેવને શોધી રહી છો ?તમારા પ્રાણનાથ તો 'તમે તેમના ચારણોની કામના કરો છો ',એટલાથી જ પૂર્ણકામ થઇ જશે.સારું તમો સાક્ષાત કમલાદેવી હોય,તો તમારા હાથનું ક્રીડા કમલ ક્યાં પડી ગયું.સુભગે ! તમે એમાંથી તો કોઈ છો નહિ,કેમકે તમારા ચરણો પૃથ્વીને સ્પર્શ કરી રહ્યા છે.સારું જો  તમો કોઈ માનવી જ છો,તો લક્ષ્મીજી જેમ ભગવાન વિષ્ણુની સાથે વૈકુંઠની શોભા વધારે છે તેવી રીતે તમો મારી સાથે આ શ્રેષ્ઠ નગરીને અલંકૃત કરો.જુઓ હું ઘણોજ વીર અને પરાક્રમી છું.પરંતુ આજે તમારા કટાક્ષઓએ મારા મનને બેકાબુ કરી નાખ્યું છે. તમારી લજીલી અને રતિભાવથી ભરેલી મુસ્કરાહતની સાથે ભ્રમરોનો ઈશારો પામતા આ શક્તિશાળી કામદેવ મને દુઃખી કરી રહ્યો છે.એટલે સુંદરી ! હવે તમારે મારા પર કૃપા કરવી જોઈએ.શુચિસ્મિતે ! સુંદર ભ્રમરો અને સુઘડ નેત્રોથી શુસોભીત તમારું મોઢું આ લાંબી લાંબી લટોથી ઘેરાયેલું છે તમારા મોઢેથી નીકળેલા વાક્યો ખુબ જ મીઠા અને મન ને હરનારા છે પરંતુ તે મોઢું તો શરમને હિસાબે મારા તરફ હોતું જ નથી.જરા ઉંચુ કરીને આપના એ સુંદર મોઢાનું મને દર્શન તો કરાવો.’

શ્રી નારદજીએ કહ્યું- વિરવર જયારે રાજા પુરશ્ચને અધીરા થઈને આવી રીતે યાચના કરી,ત્યારે તે બાળાએ પણ હસતા હસતા તેનું અનુમોદન કર્યું.તે પણ રાજાને જોઈને મોહિત થઇ ગઈ હતી.તે કહેવા લાગી ‘ નરશ્રેષ્ઠ ! મને મારા ઉત્તપન્ન કરનારનો બરાબર પત્તો નથી અને ન હું મારુ કે કોઈ બીજાનું નામ કે ગોત્રને પણ જાણતી નથી.વિરવર ! આજે આપણે બધા આ નગરીમાં છીએ- તેના સિવાય હું બીજું કઈ નથી જાણતી,મને તેની પણ ખબર નથી કે અમારે રહેવા માટે આ નગરી કોણે બનાવી છે.પ્રિયવર ! આ પુરુષ મારા સખા અને સ્ત્રીઓ મારી સહેલીઓ છે અને જે વખતે હું સુઈ જાઉં છું આ સાપ જાગતો રહી આ નગરીની રક્ષા કરતો રહે છે.શત્રુદમન ! આપ અહીં પધાર્યા તે મારા સૌભાગ્યની વાત છે.આપનું કલ્યાણ થાય.આપને વિષયભોગોની ઈચ્છા છે, તેની પૂરતી માટે હું મારા સાથિયો સાથે બધા પ્રકારના ભોગ પ્રસ્તુત કરતી રહીશ.પ્રભુ ! આ નવ દ્વારોવાળી નગરીમાં મારા પ્રસ્તુત કરેલા ભોગો ભોગવતા ભોગવતા આપ સેંકડો વર્ષો સુધી નિવાસ કરો.ભલા,આપને છોડીને હું બીજા કોની સાથે રમણ કરીશ ?  બીજા લોકો તો ન રતિસુખને જાણે છે ન વિહિત ભીગોને જ ભોગવે છે,ન પરલોકનો વિચાર કરે છે અને ન કાલે શું થશે - એનુજ ધ્યાન રાખે છે એટલે પશુતુલ્ય છે.અહો ! આ લોકમાં ગૃહસ્થશ્રમમાંજ ધર્મ,અર્થ,કામ,સંતાનસુખ,મોક્ષ,સુયશ અને સ્વર્ગાદિ દિવ્ય લોકની પ્રાપ્તિ થઇ શકે છે.સંસારત્યાગી યતિજન તો આ બધાની કલ્પના પણ નથી કરી શકતા.મહાપુરુષોનું કહેવું છે કે આ લોકમાં પિતર,દેવ,ઋષિ ,મનુષ્ય તથા સંપૂર્ણ પ્રાણીઓ ના અને આપણા પણ કલ્યાણનો આશ્રય એક માત્ર ગૃહસ્થાશ્રમ જ છે.વીરશિરોમણી ! લોકોમાં મારા જેવી કઈ સ્ત્રી હશે,જે સ્વયં પ્રાપ્ત થયેલા આપ જેવા સુપ્રસિદ્ધ ,ઉદારચિત્ત અને સુંદર પતિને વરશે નહિ.મહાબાહો ! આ પૃથ્વી પર તમારી  સાપ  જેવી ગોળાકાર સુકોમળ ભુજાઓમાં સ્થાન મેળવવા માટે કઈ કામિનીનું ચિત્ત ન લલચાશે ? આપ તો આપની મધુર મુસ્કરાહતભરી કરુણાપૂર્ણ દ્રષ્ટિ થી અમારા જેવી

  અનાથાઓના માનસિક સંતાપને શાંત કરવા માટે આ પૃથ્વી પર ફરી રહ્યા છો.'

 શ્રી નારદજી કહે છે - રાજન ! તે સ્ત્રી પુરુષે આવી રીતે એકબીજાના વાતનું સમર્થન કરી પછી સો વર્ષો સુધો તે નગરીમાં રહીને આનંદ ભોગવ્યો.ગાયક લોકો જ્યાં ત્યાં રાજા પુરશ્ચનની કીર્તિ ગાયા કરતા હતા.જયારે ગરમીની ઋતુ આવતી ત્યારે તે અનેકો સ્ત્રિયો સાથે સરોવરમાં ઘૂસીને જળક્રીડા કરતા. તે નગરમાં જે નવ દ્વાર હતા,તેમાંથી સાત નગરીની ઉપર અને બે નીચે હતા.તે નગરનો જે કોઈ રાજા થતો,તેના જુદા જુદા દેશોમાં જવા માટે તે દ્વાર બનાવ્યા હતા.રાજન ! તેમાંથી પાંચ પૂર્વ,એક દક્ષિણ,એક ઉત્તર અને બે પશ્ચિમની બાજુ હતા.તેના નામોનું વર્ણન કરું છું.પૂર્વની બાજુ સ્વંદ્યોતા અને અવીરમૂખી નામના બે દ્વાર એક જ જગ્યાએ બનાવેલા હતા. તેમાં થઈને રાજા પુરશ્ચન પોતાના મિત્ર દ્યુમાંનની સાથે વિભ્રાજિત નામના દેશમાં જતો રહેતો હતો.આવી રીતે તે બાજુ નલિની અને નાલીની નામના બે દ્વાર બીજા પણ એક જ જગ્યાએ બનાવેલા હતા.તેમાં થઈને તે અવધૂતની સાથે સૌરભ નામના દેશમાં જતો હતો.પૂર્વ દિશા બાજુ જે મુખ્યા નામનું પાંચમું દ્વાર હતું,તેમાં થઈને તે રસજ્ઞ અને વિપણ ની સાથે ક્રમથી બહુદન અને આપણ નામના દેશોમાં જતો હતો.નગરીની દક્ષિણ બાજુ જે પિતૃહુ નામનું દ્વાર હતું,તેમાં થઈને રાજા પુરશ્ચન શ્રુતધરની સાથે દક્ષિણપાંચાળ દેશમાં જતો હતો.ઉત્તરની બાજુ જે દેવહુ નામનું દ્વાર હતું તેનાથી શ્રુતિર્ધરની સાથે જ તે ઉત્તરપાંચાલ દેશમાં જતો હતો. પશ્ચિમ દિશામાં આસુરી નામનો દરવાજો હતો,તેમાં થઈને તે દુર્મદ ની સાથે ગ્રામક દેશમાં જતો હતો.તથા નિઋતિ નામનું જે બીજું પશ્ચિમ દ્વાર હતું,તેમાંથી લુબ્ધકની સાથે તે વૈશસ નામના દેશમાં જતો હતો.તે નગરના નિવાસીઓમાં નિર્વાક અને પેશ્સ્ક્રુત- એ બે નાગરિકો આંધળા હતા.રાજા પુરશ્ચન આંખવાળા નાગરિકોના અધિપતિ હોવાથી પણ તેમની સહાયતાથી જ્યાં ત્યાં જતો અને બધા પ્રકારના કામ કરતા હતો.

જયારે કયારેક પોતાના પ્રધાન સેવક વિષૂચિનની સાથે અંત:પુરમાં જતો ત્યારે તેને સ્ત્રી અને પુત્રોના કારણે થતા મોહ,પ્રસન્નતા તથા હર્ષ વગેરે વિકારો નો અનુભવ થતો.તેનું ચિત્ત જાતજાતના કર્મોમાં ફસાયેલું હતું.અને કામમાં પ્રવેશ હોવાને કારણે તે મૂઢ રમણીના દ્વારા ઠગાઈ ગયો હતો.તેની રાની જે કામ કરતી હતી તે એ પણ કરવા લાગતો હતો.તે જયારે દારૂ પીતી,ત્યારે તે પણ દારૂ પીતો અને મદથી ઉન્મત્ત થઇ જતો હતો જયારે તે ભોજન કરતી,તો તે પણ ભોજન કરવા માંડતો,અને જયારે કઈ ચાવતી,ત્યારે તે પણ વસ્તુ ચાવવા લાગતો હતો.એવી રીતે ક્યારેક તેના ગાવા પર તે ગાવા માંડતો,રડવા પર રડવા લાગતો,હસવા પર હસવા લાગતો અને બોલવા પર બોલવા લાગતો.તે દોડતી તો તે પણ દોડવા લાગતો,તે ઉભી થઇ જતી તો તે પણ ઉભો થઇ જતો,તે સુઈ જતી તો તે પણ તેની સાથે સુઈ જતો,અને બેસતી તો તે પણ બેસી જતો.ક્યારે તે સાંભળતી તો તે પણ સાંભળવા લાગતો,જોતી તો જોવા લાગતો,સૂંઘતી તો સુંઘવા લાગતો,અને કોઈ વસ્તુને અડકતી તો તે પણ અડકવા લાગતો,ક્યારે તેની પ્રિયા શોકાતુર થઇ જતી તે પણ ખુબ જ ગરીબની માફક વ્યાકુળ થઇ જતો.તજયારે તે પ્રસન્ન થતી તો તે પણ પ્રસન્ન થઇ જતો અને તેના આનંદિત થઇ જવા પર તે પણ આનંદિત થઇ જતો.(આવી રીતે) રાજા પુરશ્ચન પોતાની સુંદરી રાનીના દ્વારા ઠગાઈ ગયો.આખો પ્રકૃતિ વર્ગ - પરિકર જ તેને ધોકો આપવા લાગ્યા.તે મૂર્ખ વિવશ થઈને ઈચ્છા નહોવાથી પણ રમત માટે ઘર પર પાળેલા વાંદરાની માફક અનુકરણ કરતો રહેતો.

અધ્યાય છવ્વીસમો 

રાજા પુરશ્ચનનું શિકાર ખેલવા વનમાં જવું અને રાણીનું ક્રોધિત થવું 

શ્રી નારદજી કહે છે - રાજન ! એક દિવસ રાજા પુરશ્ચન પોતાનું વિશાલ ધનુષ ,સોનાનું કવચ અને અક્ષય તરકસ ધારણ કરીને પોતાના અગિયારમા સેનાપતિની સાથે પાંચ ઘોડાના શીઘરગામીરથમાં બેસીને પંચપ્રસ્થ નામના વનમાં ગયા.તે રથમાં બે ઈષાદંડ(બમ્બ),બે પૈડાં,એક ધરી,ત્રણ ધ્વજદંડ,પાંચ ડોરિયો,એક લગામ,એક સારથી,એક બેસવાનું સ્થાન,બે જુઆ,પાંચ આયુધ,અને સાત આવરણ હતા.તે પાંચ પ્રકારની ચાલોથી ચાલતો હતો,તથા તેની સાજવાજ બધું સુંદર હતું.જોકે રાજાને પોતાની પ્રિયાને એક ક્ષણ માટે પણ છોડવી કઠિન હતી.પરંતુ તે દિવસોમાં તેને શિકારનો એવો શોખ લાગ્યો કે તેની પણ પરવા ન કરીને તે ખુબ જ ગર્વથી ધનુષ બાણ ચઢાવીને આખેટ કરવા લાગ્યો.તે વખતે આસુરી વૃત્તિ વધી જવાથી તેનું ચિત્ત ખુબ જ કઠોર અને દયશૂન્ય થઇ ગયું હતું.તેટલે તેણે પોતાના તીખા બાણોથી ઘણા બધા નિર્દોષ જંગલી જાનવરોના વધ કરી નાખ્યા.જેની માસમાં ખુબ જ આસક્તિ હોય તે રાજા ફક્ત શાસ્ત્રપ્રદર્શિત કર્મો માટે વનમાં જઈને આવશ્યકતાનુસાર અનીષિદ્વ પશુઓનો વધ કરે,વ્યર્થ પશુ હિંસા ન કરે.શાસ્ત્ર આવી રીતની ઉચ્છરૂખલ પ્રવૃત્તિને નીયંતીત કરે છે.રાજન ! જે વિદ્વાન આવી રીતે શાસ્ત્રનિયત કર્મોનું આચરણ કરે છે,તે તેજ કર્માનુષ્ઠાનથી પ્રાપ્ત થયેલા જ્ઞાનના કારણભૂત કર્મોથી લિપ્ત નથી થતો.નહિ તો,મનમાન્યું કર્મ કરવાથી મનુષ્ય અભિમાનના વશીભૂત થઈને કર્મોમાં બંધાઈ જાય છે,તથા ગુણપ્રવાહરૂપ સંસારચક્રમાં પડીને વિવેકબુદ્ધીના નષ્ટ થઇ જવાથી અધમ યોનિયોમાં જન્મ લે છે.

પુરશ્ચનના જાત જાતની પાંખોવાળા બાણોથી છિન્ન ભિન્ન થઈને અનેકો જીવ ઘણા કાષ્ટ સાથે જીવ છોડવા લાગ્યા.તેનો તે નિર્દયતાપૂર્ણ જીવસંહાર જોઈને બધા દયાળુ પુરુષો ખુબ દુઃખી થયા.તેઓ તેને સહી ન શક્યા.આવી રીતે ત્યાં સસલા,સુવર,ભેંસો,નીલગાય,કૃષ્ણમૃગ,સહી તથા બીજા પણ ઘણા મેશ્યા પશુઓનો વધ કરતા કરતા રાજા પુરશ્ચન થાકી ગયો.ત્યારે તે બહુ ત્રાસથી અત્યંત શિથિલ થઇ વનમાંથી પાછો રાજમહેલમાં આવ્યો.ત્યાં તેણે યથાયોગ્ય રીતથી સ્નાન અને ભોજનથી નિવૃત થઈને આરામ કરી કૈક થાક દૂર કર્યો.પછી ગંધ,ચંદન અને માલા વગેરેથી સુસજ્જિત થઈને બધા અંગોમાં સુંદર સુંદર આભૂષણો પહેર્યા,ત્યારે તેણે પોતાની પ્રિયાની યાદ આવી.તે ભોજન વગેરેથી તૃપ્ત,હૃદયમાં આનંદિત,મદથી ઉન્મત્ત અને કામથી વ્યાધિત થઈને પોતાની સુંદરી ભાર્યાંને શોધવા લાગ્યો,પરંતુ તે તેણે ક્યાંય દેખાઈ નહિ.

પ્રાચીનયરહી ! ત્યારે તેણે ચિત્તમાં કૈક ઉદાસ થઈને અંત:પૂરની સ્ત્રીઓને પૂછ્યું,'સુંદરીયો ! આપની સ્વામિનીની માફક તમો સહુ પહેલાની જેમ કુશળ છો ને ?શું કારણ છે આ ઘરની સંપત્તિ પહેલાની જેમ સુહાવની નથી દેખાતી ?ઘરમાં માતા અથવા પતિપરાયણ ભાર્યાં ન હોય તો તે ઘર વગર પૈડાના રથ જેવું થઇ જાય છે.પછી કોણ એમાં બુદ્ધિમાન ગરીબ પુરુષોની માફક રહેવાનું પસંદ કરશે.એટલે બતાવો,તે સુંદરી ક્યાં છે,જે દુઃખ સમુદ્રમાં ડૂબવાથી મારી વિવેક બુદ્ધિને પગલે પગલે જગાડીને મને આવા સંકટથી ઉગારી લે છે ?'

સ્ત્રીઓએ કહ્યું - નરનાથ ! ખબર નથી આજે આપની પ્રિયાએ શું ધાર્યું છે,શત્રુદમન ! જુઓ,તે વગર પથારીએ પૃથ્વી પર પડી રહી છે.

શ્રી નારદજી કહે છે -રાજન ! તે સ્ત્રીના સંગથી રાજા પુરશ્ચનનો વિવેક નાશ પામ્યો હતો એટલે પોતાની રાણીને પૃથ્વી પર અસ્તવ્યસ્ત પડેલી જોઈને તે ખુબ જ વ્યાકુળ થઇ ગયો.તેણે દુઃખી હૃદયે તેણે મધુર વચનો દ્વારા ખુબ સમજાવી,પણ તેણે પોતાની પ્રેયસીની અંદર પોતાના માટે પ્રણય કોપનું કોઈ ચિન્હ ન દેખાયું.તે મનાવવામાં પણ ખુબ કુશળ હતો,એટલે હવે પુરશ્ચને તેણે ધીરે ધીરે મનાવવાનું શરુ કર્યું.તેણે તેના પહેલા ચરણ સ્પર્શ્યા,અને પછી ખોળામાં બેસાડીને ખુબ જ પ્યારથી કહેવા લાગ્યો.

પુરશ્ચન બોલ્યો - સુંદરી ! તે સેવક તો જરૂર ખુબ જ અભાગિયા છે જેને અપરાધ કરવા પર સ્વામી તેણે પોતાનો સમજીને શિક્ષા માટે ઉચિત દંડ નથી આપતા.સેવકને આપેલો સ્વામીનો દંડ તો તેના પર મોટો અનુગ્રહ જ હોય છે.જે મૂર્ખ છે,તેણે ક્રોધને કારણે પોતાના હિતકારી સ્વામીના કરેલા તે ઉપકારની ખબર નથી પડતી.સુંદર દંતાવલી અને મનોહર ભ્રમરોથી શોભા  પામનારી મનસ્વિની ! હવે આ ક્રોધ દૂર કરો,અને એકવાર મને પોતાનો સમજીને પ્રણય ભાર અને લજ્જાથી ઝુકયું તેમજ મધુર મુસ્કરાહતવાળું ચિત્તવનથી શુસોભીત આપણું મનોહર મુખડું બતાવો.અહો ! ભ્રમર પંકતિની માફક નીલી અલ્કાવલી,ઉન્નત નાસીકા અને સુમધુર વાણીના કારણે તમારું આ મુખારવિંદ કેવું મનમોહક દેખાય છે.વીરપત્ની ! જો કોઈ બીજાએ તમારો અપરાધ કર્યો હોય તો તેણે બતાવો,જો તે બ્રાહ્મણ કુળનો નહિ હોય તો હું તેને અત્યારે દંડઆપું છું.મને તો ભગવાનના ભક્તોને છોડીને ત્રિલોકીમાં અથવા તેનાથી બહાર એવું કોઈ દેખાતું નથી જે તમારો અપરાધ કરીને નિર્ભય અને આનંદપૂર્વક રહી શકે.પ્રિયે ! મેં આજસુધી તમારું મુખ તિલકવગરનું,ઉદાસ, મુરઝાયેલું,ક્રોધથી ડરાવતું,તેજવગરનું અને સ્નેહશૂન્ય નથી જોયું.અને ન ક્યારે તમારા સુંદર સ્તનોને શોકાશ્રુઓથી ભોગવ્યા,તથા બિંબાફલસદૃશ 

અધરોને સ્નિગ્ધ કેસરની લાલીથી રહિત જોયું છે.હું વ્યસનવશ તમને પૂછ્યા વગર શિકાર રમવા ચાલ્યો ગયો,એટલે જરૂર અપરાધી છું.છતાં પણ પોતાનો સમજીને તમે મારા પર પ્રસન્ન થઇ જાઓ.કામદેવના વિષયબાણોથી અધીરા થઈને જે કાયમ પોતાને આધીન રહે છે,તે આપના પ્રિય પતિને ઉચિત કાર્ય માટે ભલા કઈ કામિની સ્વીકાર નથી કરતી.

અધ્યાય સત્તાવીસમો  

પુરશ્ચનપુરીપર ચંડવેગની ચઢાઈ તથા કાલકન્યાનુ ચરિત્ર  

શ્રી નારદજી કહે છે - મહારાજ ! તેવી રીતે તે સુંદરી અનેકો નુસખાઓથી પુરશ્ચનનેપુરી રીતે વશમાં કરીને તેને આનંદિત કરતી ફરવા લાગી,તેણે સારી રીતે સ્નાન કરી અનેક પ્રકારના માંગલિક શૃંગાર કર્યા,તથા ભોજનાદિ થી તૃપ્ત થઈને તે રાજાની પાસે આવી. રાજાએ તે મનોહર મોઢાવાળી રાજમહિષીનું સાદર અભિનંદન કર્યું. પુરશ્ચનીએ રાજાનું આલિંગન કર્યું અને રાજાએ તેને ગળે લગાવી.પછી એકાંતમાં મનના અનુકૂળ રહસ્યની વાતો કરતા કરતા તે એવો મોહિત થઇ ગયો કે તે કામિનીમાં જ ચિત્ત લાગી જવાને કારણે તેને દિવસ રાતના ભેદથી સતત પસાર થતા કાલની દુસ્તર ગતિનું પણ કોઈ ભાન ન રહ્યું.મદથી છકેલો મનસ્વી પુરશ્ચન પોતાની પ્રિયાની ભુજ ઉપર માથું રાખી મહામૂલ્ય શૈય્યા પર પડ્યો રહેતો.તેને તો તે રમણી જ જીવનનું પરમ ફળ દેખાતું હતી. અજ્ઞાનથી આવૃત્ત થઇ જવાને કારણે તેને આત્મા કે પરમાત્માનું કોઈ જ્ઞાન ન રહ્યું.

રાજન ! આવી રીતે કામાતુર ચિત્તથી તેની સાથે વિહાર કરતા કરતા રાજા પુરશ્ચનની જુવાની અડધી ક્ષણની માફક વીતી ગઈ,.પ્રજાપતિ ! આ પુરશ્ચનીથી રાજા પુરશ્ચનને અગિયારસો પુત્ર અને એકસો દસ કન્યાઓ થઇ,તે બધા માતા પિતાના સુયશ વધારનારી ,અને શુશીલતા,ઉદારતા વગેરે ગુણોથી સંપન્ન હતી.તે પૌરજની નામથી વિખ્યાત થઇ.એટલામાં જ તે સમ્રાટની લાંબી ઉંમરનો અડધો ભાગ પસાર થઇ ગયો.પછી પાંચાલરાજ પુરશ્ચને પિતૃવંશની વૃદ્ધિ કરાવનાર પુત્રોનું વહુઓ સાથે અને કન્યાઓને તેમના યોગ્ય વેરોની સાથે વિવાહ કરી નાખ્યા.પુત્રોમાંથી દરેકના સો સો પુત્રો થયા.તેનાથી વૃદ્ધિને પ્રાપ્ત થઇ પુરશ્ચનનો વંશ આખા પાંચાળદેશમાં ફેલાઈ ગયો.આ પુત્ર,પૌત્ર,ગૃહ,કોષ,સેવક અને મંત્રી વગેરેમાં દ્રઢ મમતા થઇ જવાથી તે એ વિષયોમાં બંધાઈ ગયો.પછી તમારી માફક તેણે પણ અનેક પ્રકારના ભોગોની કામનાથી યજ્ઞની દીક્ષા લઇ જાત જાતના પશુહિંસામય ઘોર યજ્ઞોથી દેવતા,પિતર,અને ભૂતપતીયોની આરાધના કરી.આવી રીતે તે જીવનભર આત્માના કલ્યાણ કરનારા કર્મોની બાજુથી દીનબુદ્ધિથી પોતાના સ્ત્રી પુત્રાદિ માટે શોકાતુર થઇ રહ્યો હતો.તે વખતે તેણે પકડવા માટે ત્યાં ભય નામનો યવનરાજ આવી પહોંચ્યો.જયારે યવન લોક તેને પશુની માફક બાંધીને પોતાના સ્થાનમાં લઇ ચાલ્યા ત્યારે તેના અનુચરગણ ખુબ જ આતુર અને શોકાતુર થઈને તેની સાથે ચાલવા લાગ્યા.યવનો દ્વારા રોકેલો સાપ પણ તે નગરીને છોડીને તે બધાની સાથેજ ચાલી નીકળ્યો.તેના જવાથી આખું નગર છિન્ન ભિન્ન થઇ પોતાના કારણમાં લિન થઇ ગયું.એવી રીતે મહાબલી યવનરાજના બળપૂર્વક ખેંચવાથી પણ રાજા પુરશ્ચને અજ્ઞાનતાથી પોતાના હિતેષી તેમજ જુના મિત્ર અવિજ્ઞાતનું સ્મરણ ન કર્યું

.તે નિર્દયી રાજાએ જે યજ્ઞપશુઓની બાલી આપી હતી,તે પોતાની આપેલી પીડાઓને યાદ કરીને તેને ક્રોધપૂર્વક કુહાડાથી કાપવા લાગ્યા તે વર્ષો સુધી વિવેકહીન અવસ્થામાં અપાર અંધકારમાં પડી સતત દુઃખ વેઠતો રહ્યો.સ્ત્રીની આસક્તિથી તેની આ દુર્ગતિ થઇ હતી.અંત સમયમાં પણ પુરશ્ચન ને તેની જ  યાદ આવતી હતી.એટલા માટે બીજા જન્મમાં તે નૃપશ્રેષ્ઠ વિદર્ભરાજને ત્યાં સુંદરી કન્યા થઈને ઉત્તપન્ન થયો.જયારે તે વિદર્ભનાન્દીની વિવાહયોગ્ય થઇ ત્યારે વિદર્ભરાજે ઘોષિત કરી દીધું કે તેને સર્વશ્રેષ્ઠ પરાક્રમી વીર જ પરણી શકશે. ત્યારે શત્રુઓના નગરોને જીતનારા શાંદયનરેશ  મહારાજા મલયધ્વજે

સમરભૂમિમાં બધાજ રાજાઓને જીતીને તેની સાથે વિવાહ કર્યો.તેનાથી મહારાજ મલયધ્વજને એક શ્યામલોચના કન્યા અને તેનાથી નાના સાત પુત્રો ઉત્તપન્ન કર્યા.જે આગળ ચાલીને દ્રવિડ દેશના સાત રાજાઓ થયા.રાજન ! પછી તેમાંથી દરેક પુત્રના ખુબ ખુબ પુત્રો ઉત્તપન્ન થયા.જેના વંશધર આ પૃથ્વીને મન્વંતરના અંત સુધી તથા તેના પછી પણ ભોગવશે.રાજા મલયધ્વજની પહેલી પુત્રી ખુબ જ વ્રતશીલ હતી.તેની સાથે અગસ્ત્યઋષિનો વિવાહ થયો.તેનાથી તેનો દ્ર્ઢચ્યુત નામનો પુત્ર થયો અને દ્રઢ્ચ્યુતનો ઈધ્મવાહ થયો.

અંતમાં રાજર્ષિ મલયધ્વજ પૃથ્વીને પુત્રોમાં વહેંચી ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની આરાધના કરવાની ઈચ્છાથી મલય પર્વત ઉપર ચાલ્યા ગયા.તે વખતે - ચંદ્રિકા જેમ ચંદ્રદેવનું અનુસરણ કરે છે- તેવી રીતે મત્તલોંચના વૈદર્ભીએ પોતાનું ઘર,પુત્ર,અને બધાજ ભોગોને તિલાંજલિ આપી શાંદયનરેશનું અનુગમન કર્યું.ત્યાં ચંદ્ર્વાસા તામ્રપર્ણી,વંટોદકા નામની ત્રણ નદીઓ હતી.તેના પવિત્ર પાણીમાં સ્નાન કરીને તે રોજ પોતાનું શરીર અને હૃદય ને નિર્મલ કરતા હતા.ત્યાં રહીને તેમણે કંદ,બીજ,ફળ,ફૂલ,મૂળ,પાંદડાં,પુષ્પ,ઘાસ અને પાણીથી જ નિર્વાહ કરતા કરતા ખુબ જ કઠોર તપ કર્યું.તેનાથી તેમનું શરીર ધીરે ધીરે સુકાઈ ગયું.મહારાજ મલદધ્વજે  બધે સરખી દ્રષ્ટિ રાખીને શીત-ઉષ્ણ, વર્ષા-વાયુ,ભૂખ-તરસ,પ્રિય-અપ્રિય અને સુખ-દુખાડી બધાજ દ્વન્દ્વોને જીતી લીધા.તપ અને ઉપાસનાથી વાસનાઓને નિર્મૂળ કરી તથા યમ-નિયમાદિના દ્વારા ઇન્દ્રિય,પ્રાણ અને મનને વશમાં કરીને તે આત્મામાં બ્રહ્મભાવના કરવા લાગ્યા.આવી રીતે સો દિવ્ય વર્ષો સુધી સ્થાણુની માફક નિશ્ચલભાવથી એક જ સ્થાન પર બેસી રહ્યા.ભગવાન વાસુદેવમાં સદૃઢ઼ પ્રેમ થઇ જવાને કારણે આટલા સમય સુધી તેમને શરીરાદિનું પણ ભાન ન રહ્યું. રાજન ! ગુરુસ્વરૂપ સાક્ષાત શ્રી હરિના ઉપદેશ કરેલા તથા પોતાના હૃદયમાં બધી બાજુ સ્ફુરિત થનારા વિશુદ્ધ વિજ્ઞાન દીપકથી તેમણે જોયું કે હૃદયની વૃત્તિનો પ્રકાશક આત્મા સ્વપરાવસ્થાની માફક દેહાદિ બધીજ ઉપાધિઓમાં પ્રસરેલો તથા તેનાથી જુદો પણ છે.તેવો અનુભવ કરીને તે બધી બાજુથી ઉદાસ થઇ ગયા.પછી પોતાની આત્માને પરબ્રહ્મમાં અને પરબ્રહ્મને આત્મામાં અભિન્ન રૂપથી જોયો અને અંતમાં આ અભેદ ચિંતવનને પણ ત્યાગીને સર્વથા શાંત થઇ ગયા.

 

રાજન ! આ વખતે પતિપરાયણ વૈદર્ભી,બધાજ પ્રકારના ભોગોને ત્યાગીને પોતાના પરમ ધર્મજ્ઞ પતિ મલયધ્વજની સેવા ખુબ જ પ્રેમથી કરતી હતી. તે ચીર વસ્ત્ર પહેરીને રહેતી વ્રત,ઉપવાસને કારણે તેનું શરીર ખુબ જ કૃશ થઇ ગયું હતું,અને માથાના વાળ ગુંચવાઈ જઈને તેમાં લટો પડી ગઈ હતી. તે સમયે તે પોતાના પતિદેવ પાસે તે અંગારભાવને પ્રાપ્ત ઘુમરહિત અગ્નિની પાસે અગ્નિની શાંત શીખાની જેમ સુશોભિત થઇ રહી હતી.તેનો પતિ પરલોકવાસી થઇ ગયો હતો.પરંતુ પૂર્વવત સ્થિર આસનથી વિરાજમાન હતો.આ રહસ્યને ન જાણવાને કારણે તે તેની પાસે જઈને તેની પૂર્વવત સેવા કરવા લાગી.ચરણસેવા કરતી વખતે જયારે તેને પોતાના પતિના પગોમાં ગરમી બિલકુલ ન અનુભવી ત્યારે તો તે ટોળામાંથી વિખુટી પડેલી હરણીની માફક મનથી ખુબ જ વ્યાકુળ થઇ ગઈ.તે ભયંકર વનમાં પોતાને એકલી અને ગરીબ અવસ્થામાં જોઈ તે ખુબ જ શોકાતુર થઇ ગઈ,અને આસુંઓની ધારાઓથી રતનોને ભીંજવતી ખુબ જોર જોરથી રડવા લાગી.તે બોલી 

'રાજર્ષિ ! ઉઠો,ઉઠો,સમુદ્રથી ઘેરાયેલી આ વસુંધરા લૂંટારા અને અધાર્મિક રાજાઓથી ભયભીત થઇ રહી છે,આપ તેની રક્ષા કરો '

પતિની સાથે વનમાં ગયેલી તે અબળા આવી રીતે વિલાપ કરતી પતિના ચરણોમાં પડી ગઈ અને રડી રડીને આસુઓ વહાવવા લાગી.લાકડાઓની ચિતા બનાવીને તેના પર તેને પતિનું શબ રાખ્યું અને અગ્નિ લગાવીને રડતા રડતા જાતે સતી થવાનો નિર્ણય લીધો.રાજન ! તે વખતે તેનો કોઈ જૂનો મિત્ર એક આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ ત્યાં આવ્યો.તેણે તે રડતી મહિલાને મધુર વાણીથી સમજાવતા કહ્યું.

બ્રાહ્મણે કહ્યું- તું કોણ છે ?કોની પુત્રી છે ? અને જેના માટે તું શોક કરી રહી છે ,તે આ સૂતેલો પુરુષ કોણ છે ?શું તું મને નથી જાણતી ?હું ટેરો તે જ મિત્ર છું ,જેની સાથે તું પહેલા ફર્યા કરતી હતી.સખી !શું તને તારી યાદ આવે છે ,કોઈ સમય હું તારો અવિજ્ઞાત નામનો મિત્ર હતો ? તું પૃથ્વીના ભોગ ભોગવવા માટે નિવાસસ્થાનની શોધમાં મને છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા.આર્ય ! પહેલા હું અને તમે એક બીજાના મિત્ર તેમજ માનસનિવાસી હંસ હતા.આપણે બંને હજારો વર્ષો સુધી કોઈ નિવાસસ્થાન વગર જ રહ્યા હતા.પરંતુ મિત્ર ! તું વિષયભોગોની ઈચ્છાથી મને છોડીને અહીં પૃથ્વી પર ચાલ્યો આવ્યો.અહીં ફરતા ફરતા તે એક સ્ત્રીનું રચેલું સ્થાન જોયું.તેમાં પાંચ બગીચા,નવ દરવાજા,એક દ્વારપાલ,ત્રણ પરકોટાછ વૈશ્યકુલ,અને પાંચ બઝાર હતા.,તે પાંચ ઉપાદાન કારણોથી બનેલા હતા અને તેની સ્વામીની એક સ્ત્રી હતી.મહારાજ ! ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષય તેના બગીચા હતા,નવ ઇન્દ્રિય -છિદ્ર દ્વાર હતા,તેજ,પાણી અને અન્ન -ત્રણ પરકોટા હતા.મન અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો -છ વૈશ્યકુલ હતા.ક્રિયા શક્તિરૂપ કર્મેન્દ્રિયો જ બઝાર હતી.પાંચ ભૂતો જ તેના કયારેય ન ઓછા થનારા ઉપાદાન કારણ હતા.અને બુદ્ધિ શક્તિ જ તેની સ્વામીની હતી.તે એવું નગર હતું,જેમાં પ્રવેશ કરવાથી પુરુષ જ્ઞાનશૂન્ય થઇ જતો હતો- પોતાના સ્વરૂપને ભૂલી જતો હતો.ભાઈ ! તે નગરમાં તેની સ્વામિનીના ફંદામાં ફસાઈને તેની સાથે વિહાર કરતા કરતા તું પણ પોતાના સ્વરૂપને ભૂલી ગયો,અને તેના સંગાથી જ તારી આ દુર્દશા થઇ છે.

 

જો ,તું ના તો  વિદર્ભરાજની પુત્રી જ છો અને ના આ મલયધ્વજ તમારો પતિ છે.જેણે તને નવ દરવાજાના નગરમાં બંધ કર્યો હતો,તે પુરશ્ચની નો પતિ પણ તું નથી તું પહેલા જન્મમાં પોતાને પુરુષ સમજતો હતો,અને હવે સતી સ્ત્રી મને છે-તે બધી મારી જ ફેલાવેલી માયા છે,હકીકતમાં તું નથી પુરુષ કે નથી સ્ત્રી.આપણે બંને તો હંસ છીએ,અમારું જે વાસ્તવિક સ્વરૂપ છે,તેનો અનુભવ કર.મિત્ર ! જે હું (ઈશ્વર)છું ,ત્યાં તું (જીવ ) છે.તું મારાથી જુદો નથી, અને તું વિચારીને જો,હૂ પણ તેજ છું જે તું છે.જ્ઞાની પુરુષ અમારા બંનેમાં થોડું પણ અંતર નથી જોતા.જેમ એક પુરુષ પોતાના પડછાયાને અરીસામાં અને કોઈ વ્યક્તિની આંખોમાં જુદા જુદા જુએ છે તેવી જ રીતે -એક જ આત્મા વિદ્યા અને અવિદ્યાની ઉપાધિના ભેદથી પોતાને ઈશ્વર અને જીવના રૂપમાં બે પ્રકારથી જોઈ રહ્યો છે.

એવી રીતે જયારે હંસે  (ઈશ્વરે ) તેણે સાવધાન કર્યો,ત્યારે તે માનસરોવરનો હંસ (જીવ) પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થઇ ગયો,અને તેણે પોતાના મિત્રના વિયોગ થી ભુલાયેલું આત્મજ્ઞાન ફરીથી પ્રાપ્ત થઇ ગયું.પ્રાચીનવારહી ! મેં તને પરોક્ષરૂપથી આ આત્મજ્ઞાનનું દીર્ઘદર્શન કરાવ્યું છે,કેમકે જગતકર્તા જગદીશ્વરને પરોક્ષ વર્ણન જ ખુબ પ્રિય છે.

અધ્યાય ઓગણત્રીસમો 

પુરશ્ચનો પાખ્યાનનું તાત્પર્ય 

રાજા પ્રાચીનવારહિએ કહ્યું -ભગવન ! આપના વચનોનો અભિપ્રાય મારી સમજમાં પુરે પૂરો નથી આવી રહ્યો.વિવેકી પુરુષ જ તેનું તાત્પર્ય સમજી શકે છે,અમે ક્રમમોહિત જીવ નહિ.

શ્રી નારદજીએ કહ્યું - રાજન ! પુરશ્ચન (નગરનો નિર્માતા) જીવ છે.- જે પોતાને માટે એક,બે,ત્રણ,ચાર અથવા ઘણા પગોવાળું અથવા વગર પગવાળું શરીર રૂપ નગર તૈયાર કરી લે છે.તે જીવનો મિત્ર તો અવિજ્ઞાત નામથી કહેવાય છે ,તે ઈશ્વર છે કેમકે કોઈ પણ પ્રકારના નામ ,ગન અથવા કર્મોથી જીવોને તેની ખબર પડતી નથી જીવને જયારે સુખદુઃખરૂપી બધા પ્રાકૃત વિષયોને ભોગવવાની ઈચ્છા થઇ ત્યારે તેણે બીજા શરીરોની અપેક્ષા નવ દ્વાર,બે હાથ,અને બે પગો વાળો માનવ દેહ જ પસંદ કર્યો.બુદ્ધિ અથવા અવિદ્યાને જ તમે પુરશ્ચની નામની સ્ત્રી જાણો,તેના કારણે દેહ અને ઇન્દ્રિય વગેરેમાં હું અને હુંપણાનો ભાવ ઉત્તપન્ન થાય છે.અને પુરુષ તેનો આશ્રય લઈને શરીરમાં ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોને ભોગવે છે.દસ ઇન્દ્રિયો જ તેંનો મિત્ર છે જેનાથી કે બધા પ્રકારનું જ્ઞાન અને કર્મ થાય છે.ઇંદ્રિયોની વૃતિયો જ તેની બહેનપણીઓ અને પ્રાણ -અપાન-વ્યાન- ઉદાન-સમાનરૂપ પાંચ વૃત્તિઓવાળો પ્રાણવાયુ જ નગરની રક્ષા કરનારો પાંચ ફેણનો સાપ છે.બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયોનો નાયક મનને જ અગિયારમો મહાબલી યોદ્ધો સમજાવો જોઈએ.શબ્દાદિ પાંચ વિષય જ પાંચાલ દેશ છે,જે વચ્ચે તે નવ દ્વારનું નગર વસેલું છે.  

  તે નગરમાં જે એક એક સ્થાનપર બે બે દ્વાર બનાવેલા હતા.-તે બે નેત્રગોળક,બે નાકના છિદ્ર,અને બે કાનના છિદ્રો છે.તેની સાથે મોઢું,લિંગ અને ગુદા -આ બીજા ત્રણ મેળવીને કુલ નવ દ્વાર છે.તેમાં થઈને તે જીવ ઇંદ્રિયોની સાથે બહારના વિષયોમાં જાય છે.તેમાંથી બે નેત્રગોલક,બે નસકોરા અને એક મોઢું - આ પાંચ પૂર્વના દ્વાર છે,ડાબા કાનને દક્ષિણનો અને જમણા કાનને ઉત્તરનું દ્વાર સમજવું જોઈએ.ગુદા અને લિંગ -એ નીચેના બે છિદ્રો પશ્ચિમના દ્વાર છે.ખદ્યોત અને અવિરમુખી નામના જે બે દ્વાર એક સ્થાન પાર બતાવ્યા હતા,તે નેત્રગોલક છે તથા રૂપ વિભ્રાજિત નામનો દેશ છે,જેનો આ દ્વારોથી જીવ આંખોની ઇન્દ્રિયની સહાયતાથી અનુભવ કરે છે.( આંખો-ઇંદ્રિયોની જ પહેલા દ્યુમન નામનો મિત્ર કહ્યો છે.)બંને નસકોરા જ નલિની અને નાલીની નામના બે દ્વાર છે,અને નાકનો વિષય ગંધ જ સૌરભ દેશ છે,તથા 

પ્રાણેદ્રિય અવધૂત નામનો મિત્ર છે,મોઢું મુખ્ય નામનું દ્વાર છે,તેમાં રહેનાર વાગીન્દ્રીય વિપણ છે અને રસેન્દ્રિય રાસવિદ્દ(રસજ્ઞ) નામનો મિત્ર છે.વાણીનો વેપાર આપણ છે,તથા જાત જાતના અનાજો 

બહુદન છે, તથા ડાબો કાન   પિતુહુ અને જમણો કાન દેવહુ કહેવાય છે. કર્મકાંડરૂપ પ્રવૃત્તિ માર્ગનું શાસ્ત્ર અને ઉપાસના કાંડરૂપ નિવૃત્તિ માર્ગનું શાસ્ત્ર જ ક્રમથી દક્ષિણ અને ઉત્તર પાંચાલ દેશ છે.તેને શ્રવેન્દ્રિય રૂપ શ્રુતધરની સહાયતાથી સાંભળીને જીવ ક્રમથી પિતૃયાન અને દેવયાન માર્ગોમાં જાય છે. 

લિંગ જ આસુરી નામનું પશ્ચિમ દ્વાર છે,સ્ત્રીપ્રસંગ ગ્રામક નામનો દેશ છે,અને  લિંગમાં રહેનારો ઉપસ્થઇન્દ્રિય દુર્મદ નામનો મિત્ર છે.ગુદા નિઋતિ નામનું પશ્ચિમી દ્વાર છે નરક વૈશસ નામનો દેશ છે અને ગુદામાં સ્થિર પાયુંઇન્દ્રિય લુબ્ધક નામનો મિત્ર છે.તેના સિવાય બે પુરુષો આંધળા બતાવ્યા હતા.તેનું રહસ્ય પણ સાંભળો,તે હાથ અને પગ છે તેની સહાયતાથી જીવ બધું કામ કરે અને જ્યાં ત્યાં જાય છે.હૃદય અંત:પૂર છે તેમાં રહેનારું મન જ વિષૂચિ (વિષૂચિન) નામનો પ્રધાન સેવક છે.જીવ તે મનના સતવાદી ગુણોને કારણે જ પ્રસન્નતા,હર્ષરૂપ વિકાર અથવા મોહને પ્રાપ્ત થાય છે.બુદ્ધિ (રાજમહિષી પુરશ્ચની) જે જે પ્રકારે સ્વપ્નાવસ્થામાં વિકારને પ્રાપ્ત થાય છે,અને જાગૃત અવસ્થામાં ઈંદ્રિયાદિને વિકૃત કરે છે તેના ગુણોથી લિપ્ત થઈને આત્મા(જીવ) પણ તે તે રૂપમાં તેની કૃતિઓનું અનુકરણ કરવા બંધાયેલો છે.-જોકે હકીકતમાં તે તેનો નિર્વિકાર સાક્ષી માત્ર જ છે.

શરીર જ રથ છે,તેમાં જ્ઞાનેન્દ્રિય રૂપ પાંચ ઘોડાઓ જોડેલા છે.જોવામાં સંવત્સરરૂપ કાળની માફક જ તેનો અપ્રતિહત વેગ છે હકીકતમાં તે ગતિ વગરનો છે.પુણ્ય અને પાપ-આ બે પ્રકારના કર્મો જ તેના પૈડાં છે.ત્રણ ગુણ ધ્વજા છે,પાંચ પ્રાણ દોરીઓ છે.મન વાગડોર છે,બુદ્ધિ સારથી છે,હૃદય બેસવાનું સ્થાન છે,સુખ-દુખાડી દ્વંદ્વ જુએ છે ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષય તેમાં રાખેલા આયુધો છે,અને ચામડી વગેરે સાત ધાતુઓ તેના આવરણ છે.પાંચ કર્મેન્દ્રિયો તેની પાંચ પ્રકારની ગતિ છે.આ રથ પર ચઢીને રથિરુપ આ જીવ મૃગતૃષ્ણાની માફક મિથ્યા વિષયો બાજુ દોડે છે.અગિયાર ઇન્દ્રિયો તેની સેના છે તથા પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો દ્વારા તે તે ઇન્દ્રિયોના વિષયોને અન્યાયપૂર્વક ગ્રહણ કરવું જ તેનું શિકાર રમવાનું છે.

જેના દ્વારા કાલનું ભાન થાય છે તે સંવત્સર જ ચંડવેગ નામનો ગંધર્વરાજ છે.તેના આધીન જે ત્રણસો સાંઠ ગંધર્વ બતાવ્યા હતા,તે દિવસ છે અને ત્રણસો સાઈઠ ગન્ધર્વીઓ રાતો છે.તે વારંવાર ચક્કર મારતા મારતા મનુષ્યની ઉંમરને ઓછી કરતા રહે છે.વૃદ્ધાવસ્થા જ કાળકન્યા છે તેને કોઈ પુરુષ પસંદ નથી કરતો.ત્યારે મૃત્યુરુપી યવન રાજે લોકનો સંહાર કરવા માટે તેને બહેન માનીને સ્વીકાર કરી લીધી.આધિ(માનસિક કલેશ) અને વ્યાધિ (રોગાદિ શારીરિક કલેશ)જ તે યવનરાજના પૈદલ ચાલનારા સૈનિકો છે તથા પ્રાણીઓને દુઃખ પહોંચાડીને સીધા જ મૃત્યુના મોઢામાં લઇ જનાર ટંડો અને ગરમ બે પ્રકારનો તાવ જ પ્રજ્વાર નામનો તેનો ભાઈ છે.

આવી રીતે તે દેહાભિમાની જીવ અજ્ઞાનથી આચ્છાદિત થઈને અનેક પ્રકારના આધિભૌતિક,આધ્યાત્મિકઅને આધિદૈવિક કષ્ટ ભોગવતા ભોગવતા સો વર્ષો સુધી મનુષ્ય શરીરમાં પડ્યો રહે છે.હકીકતમાં તે નિર્ગુણ છે,પરંતુ પ્રાણ ,ઇન્દ્રિય અને મનના ધર્મોને પોતાનામાં આરોપિત કરી હું અને મારુ ના અભિમાનથી બંધાઈને ક્ષુદ્ર વિષયોનું ચિંતન કરતા કરતા જાત જાતના કર્મો કરતો રહે છે.તે કદાચ સ્વયં પ્રકાશ છે,તોપણ જ્યાં સુધી બધાના પરમગુરુ આત્મસ્વરૂપ શ્રી ભગવાનના સ્વરૂપને નથી જાણતો ત્યાં સુધી પ્રકૃતિના ગુણોમાં જ બંધાયેલો રહે છે.તે ગુણોનો અભિમાની હોવાથી તે વિવશ થઈને સાત્વિક,રાજસ અને તામસ કર્મ કરે છે.તથા તે કર્મોના પ્રમાણે જુદી જુદી યોનિયોમાં જન્મ લે છે.તે કયારેક તો સાત્વિક કર્મોના દ્વારા પ્રકાશબહુલ સ્વર્ગાદિ લોક પ્રાપ્ત કરે છે,ક્યારેક રાજષિ કર્મો કરતા દુઃખમયી રજોગુણી લોકોમાં જાય છે,- જ્યાં તેને જાત જાતના કલેશ ભોગવવા પડે છે - અને ક્યારેક તમોગુણી કર્મો કરતા શોકથી ભરેલ તમોમયી યોનિયોમાં જન્મ લે છે.આવી રીતે પોતાના કર્મ અને ગુણોના પ્રમાણે દેવયોની ,મનુષ્ય યોની,અથવા પશુ પક્ષી યોનિયોમાં જન્મ લઈને તે અજ્ઞાનથી અંધ જીવ ક્યારેક પુરુષ ક્યારેક સ્ત્રી અને ક્યારેક નપુસંક બને છે.જેવી રીતે બિચારો ભૂખથી વ્યાકુળ કૂતરો દર દર ભટકતો ભટકતો નસીબ  પ્રમાણે ક્યાંક ડંડો ખાઈ છે અને ક્યાંક ભાત ખાય છે.તેવી રીતે આ જીવ મનમાં નાની નાની વાસનાઓને લઈને ઉંચા નીચા માર્ગથી ઉપર, નીચે અથવા માધ્યમ લોકોમાં ભટકતો ભટકતો પોતાના કર્મો પ્રમાણે સુખ દુઃખ ભોગવતો રહે છે.

આધિદૈવિક,આધિભૌતિક અને આધ્યાત્મિક -આ ત્રણ પ્રકારના દુઃખોમાંથી કોઈ પણ એક થી જીવનો કાયમનો છુટકારો નથી થઇ શકતો.જો કોઈ વખત એવું દેખાય તો તે ફક્ત તાત્કાલીન નિવૃત્તિ જ છે.તે તેવીજ છે જેમ કોઈ ભારે બોઝ માથા ઉપર ઉઠાવીને લઇ જનાર પુરુષ તેને ખભા ઉપર મૂકી દે.એવી રીતે બધી પ્રતિક્રિયા(દુઃખનિવૃત્તિ)જાણવી જોઈએ- જો કોઈ ઉપાયથી મનુષ્ય એક પ્રકારના દુઃખથી છુટકારો મેળવે છે તો તેના માથા પર બીજું દુઃખ આવીને સવાર થઇ જાય છે. શુદ્ધ હૃદય નરેન્દ્ર ! જેવી રીતે સ્વપ્નમાં થતું સ્વપ્રાન્તર તે સ્વપ્નથી કાયમનો છૂટવાનો ઉપાય નથી,તેવી રીતે કર્મફળભોગથી કાયમના છૂટવાનો ઉપાય ફક્ત કર્મ નથી હોઈ શકતું,કારણકે કર્મ અને કર્મફળભોગ બંને જ અવિદ્યાયુકત હોય છે.જેવી રીતે સ્વપ્રાવસ્થામાં પોતાના મનોમય લિંગ શરીરથી પસાર થનાર પ્રાણીને સ્વપ્નના પદાર્થો ન હોવા છતાં દેખાય છે,તેવી રીતે તે દ્રશ્ય પદાર્થ હકીકતમાં ન હોવા છતાં પણ જ્યાં સુધી અજ્ઞાન ઊંઘ નથી તુટતી,બન્યા જ કરે છે અને જીવને જન્મ મરણરૂપ સંસાર માં મુક્તિ નથી મળતી.(એટલે તેની આત્યંતિક નિવૃત્તિનો ઉપાય એકમાત્ર આત્મજ્ઞાન જ છે ).

રાજન ! જે અવિદ્યાને કારણ પર્માર્થસ્વરૂપ આત્માને આ જન્મ મરણરૃપ અનર્થ પરંપરા પ્રાપ્ત થઇ છે.તેનું નિવારણ ગુરુસ્વરૂપ શ્રી હરિમાં સૃદ્ઢ ભક્તિ થવાથી થઇ શકે છે.ભગવાન વાસુદેવમાં એકાગ્રતાપૂર્વક સમ્યક પ્રકારથી કરેલો ભક્તિભાવ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય નો આવીર્ભાવ કરી દે છે.રાજર્ષિ ! આ ભક્તિભાવ ભગવાનની કથાઓને આશ્રિત રહે છે.એટલે જે તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક રોજ સાંભળે અથવા વાંચે  છે તેને ખુબ જ ઝડપથી તેની પ્રાપ્તિ થઇ જાય છે.રાજન ! જ્યાં ભગવતગુણોને કહેવા અને સાંભળવા માં વિશુદ્ધચિત્ત ભક્તજન તત્પર રહે છે તે સાધુ સમાજમાં ચારેબાજુ મહાપુરુષના મોઢેથી નીકળેલા શ્રી મધુસુદન ભગવાનના ચરિત્રરૂપ શુદ્ધ અમૃતની અનેકો નદીઓ વહેતી રહે છે. જે લોકો અતૃપ્ત ચિત્તથી સાંભળવામાં તત્પર પોતાના કર્ણફૂહારો દ્વારા તે અમૃતનું ભરીને પાન કરે છે તેને ભૂખ,તરસ,ભય,શોક,અને મોહ વગેરે કઈ પણ નુકશાન નથી પહોંચાડી શકતા.હાય ! સ્વભાવથી પ્રાપ્ત થનાર તે ભૂખ તરસ વગેરે વિધ્નોથી કાયમ ઘેરાયેલો જીવ સમુદાય શ્રી હરિની કથા મૃત સિંધુને પ્રેમ નથી કરતો.સાક્ષાત પ્રજાપતીયોના પતિ બ્રહ્માજી,ભગવાન શંકર,સ્વાયંભુવ મનુ,દાક્ષાદિ પ્રજાપતિગણ,સનકાદિ નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી,મરીચિ,અત્રિ,અંગિરા,પુલસ્ત્ય,પુલહ, ક્રતુ, ભૃગુ,વશિષ્ઠ અને હું- આ જેટલા બ્રહ્મવાદી મુનિગણ છે,બધાજ વાંગ્મયના અધિપતિ હોવા છતાં પણ તપ,ઉપાસના અને સમાધિ દ્વારા શોધી શોધીને હારી ગયા,છતાં પણ આ સર્વસાક્ષી પરમેશ્વરને આજસુધી નથી જોઈ શક્યા.વેદ પણ ઘણો ફેલાયેલો છે,તેનો પર પામવો હસીખુશીનો ખેલ નથી.અનેક મહાપુરુષો તેની આલોચના કરી મંત્રોમાં બતાવેલા વ્રજહસ્તત્વાંદિ ગુણોથી ભરેલા ઈંદ્રાદિ દેવતાઓના રૂપમાં જુદા જુદા કર્મો દ્વારા કદાચ તે જ પરમાત્માનું યજન કરે છે તો પણ તેના સ્વરૂપને તે પણ નથી જાણતા.હૃદયમાં વારંવાર ચિંતન કરવાથી ભગવાન જે સમયે જે જીવ પર કૃપા કરે છે તેજ સમયે તે લૌકિક વ્યવહાર તેમ જ વૈદીક કર્મમાર્ગની બદ્ધમુલ આસ્થાથી છુટ્ટી મેળવી લે છે.

બર્હીષ્મન ! તમે આ કર્મોમાં પર્માર્થબુદ્ધિ ના કરો.તે સાંભળવામાં જ સારું લાગે છે,પરમાર્થનો તો સ્પર્શ પણ નથી કરતુ.આ જે પરમાર્થવત દેખાય છે તેમાં ફક્ત અજ્ઞાન જ કારણ છે.જે દુર્બુધ્ધિ વાળા કર્મવાદી લોકો વેદને કર્મપરક બતાવે છે તે હકીકતમાં તેનો અર્થ નથી જાણતા.તેનું કારણ એજ છે કે તે પોતાના સ્વરૂપભુત લોક (આત્મતત્વ) ને નથી જાણતા,જ્યાં શ્રી સાક્ષાત જનાર્દન ભગવાન વિરાજમાન છે.પૂર્વની બાજુ આગળના ભાગવાળા કુશાઓથી સંપૂર્ણ ભૂમંડળને પાથરીને અનેકો પશુઓના વધ કરવાથી તમે મોટા કર્માભિમાની અને ઉદ્ધત થઇ ગયા છો,પણ હકીકતમાં તમને કર્મ અથવા  ઉપાસના- કોઈના પણ રહસ્યનું ભાન નથી.હકીકતમાં કર્મ તો તેજ છે ,જેનાથી શ્રી હરિને પ્રસન્ન કરી શકાય,અને વિદ્યા પણ તે જ છે,જેનાથી ભગવાનમાં ચિત્ત લાગે.શ્રી હરિ બધા જ દેહધારીઓના આત્મા,નિયામક અને સ્વતંત્ર કારણ છે,એટલે તેમના ચરણતલ જ મનુષ્યોના એકમાત્ર આશ્રય છે,અને તેનાથી જ સંસારમાં બધાનું કલ્યાણ થઇ શકે છે.

'જેનાથી કોઈને અણુમાત્ર પણ ભય નથી હોતો, તે જ તેનો પ્રિયતમ આત્મા છે '

એવું જે પુરુષ જાણે છે,તેજ જ્ઞાની છે અને જે જ્ઞાની છે,તેજ ગુરુ તેમજ સાક્ષાત શ્રી હરિ છે.

શ્રી નારદજી કહે છે- પુરુષશ્રેષ્ઠ ! અહીં સુધી જે કઈ કહેવામાં આવ્યું છે,તેનાથી તમારા પ્રશ્નનો જવાબ થઇ ગયોઃ.હવે હું એક ભલીભાંતિ નિશ્ચિત્ત કરેલું ગુપ્ત સાધન બતાવું છું,ધ્યાન દઈને સાંભળો.'પુષ્પવાટિકામાં એક હરણ તેની હરણીને લઈને વિહાર કરતો મસ્તીથી ફરી રહ્યો હતો.તે ધરો વગેરે નાના નાના ઘાસના અંકુર ચરી રહ્યો છે.તેના કાન ભમરાના મધુર ગુંજનમાં લાગી રહ્યા હતા તેની સામે જ બીજા જીવોને મારીને પોતાનું પેટ ભરનાર ભેડિયા તાંક લગાવીને ઉભો હતો અને પાછળથી શિકારીવ્યધને વીંધવા માટે તેના પાર બાણ છોડી દીધું છે,પરંતુ હરણ એટલો બેશુદ્ધ છે કે તેને તેનું  કોઈ ભાન નથી' એક વાર તે હરણની દશા પાર વિચાર કરો

રાજન ! આ રૂપકનો આશય સાંભળો.આ મૃતપાય હરણ તમે જ છો.તમે તમારી દશા ઉપર વિચાર કરો.પુષ્પોની માફક આ સ્ત્રિયો કેવળ જોવામાં સુંદર છે,આ સ્ત્રીઓનું રહેવાનું ઘર જ પુષ્પવાટિકા છે.તેમાં રહીને તમે પુષ્પના મધુ અને ગંધની માફક ક્ષુદ્ર સકામ કર્મોના ફલરૂપ જીભ અને જનેન્દ્રિયને પ્રિય લાગનારુ ભોજન તથા સ્ત્રીસંગ વગેરે તુચ્છ ભોગોને શોધી રહ્યા છો.સ્ત્રિયોથી ઘેરાયેલા રહો છો અને પોતાના મનને તમે તેનામાં ફસાવી રાખ્યું છે.સ્ત્રી પુત્રોનું  મધુર ભાષણ જ ભમરાનો મધુર ગુંજાર છે.તમારા કાં તેનામાં ખુબ જ આસક્ત થઇ રહ્યાં છે.સામેજ ભેડિયાનું ટોળું કાળના અંશ દિવસ અને રાત તમારી ઉંમરને ઘટાડી રહ્યા છે,પરંતુ તમે તેની કઈ પરવા કર્યા વગર ઘરના સુખોમાં માસ્ટ રહો છોતમારી પાછળ ચુપચાપ  લાગેલો શિકારી કાળ પોતાના છુપાવેલા બાણથી તમારા હૃદયને દૂરથી જ વીંધી નાખવાનું વિચારે છે.આવી રીતે પોતાને હરણની જેવી સ્થિતિમાં જોઈને તમે પોતાના મનને હૃદયની અંદર નિરુદ્ધ કરો અને નદીની માફક પ્રવાહિત થનારી શ્રવેન્દ્રિય ની બહારની વૃત્તિને મનમાં સ્થાપિત કરો (અંતર્મુખી કરો) જ્યાં કંઈ પુરુષોની ચર્ચા થતી રહેતી હોય તે ગૃહસ્થાશ્રમને છોડીને પરમ હંસોના આશ્રય શ્રી હરિને પ્રસન્ન કરો અને ક્રમથી બધા વિષયોથી મુક્ત થઇ જાઓ.

રાજા પ્રાચીનવરહિએ કહ્યું - ભગવન ! આપે કૃપા કરી જે મને ઉપદેશ આપ્યો,તેને મેં સાંભર્યો અને એના પર વિશેષરૂપથી વિચાર પણ કર્યો.મને કર્મોનો ઉપદેશ આપનારા તે આચાર્યોને જરૂર તેનું જ્ઞાન નથી,જો તે આ વિષયને જાણતા તો મને તેનો ઉપદેશ કેમ ન કરતા.પ્રિયવર ! મારા ઉપાધ્યાયોએ આત્મતત્વના વિષયમાં જે મારા હૃદયમાં જે મોટો સંશય ઉભો કરી દીધો હતો,તેને આપે પુરી રીતે કાપી નાખ્યો.આ વિષયમાં ઇંદ્રિયોની ગતિ ન હોવાને કારણે મંત્રદ્રષ્ટા ઋષિયોને પણ મોહ થઇ જાય છે.વેદવાદીઓનું કથન બધે બધ સંભરાઈ છે કે 

'આ લોકમાં પુરુષ જેમના દ્વારા કર્મ કરે છે તે સ્થૂળ શરીરને અહીં છોડીને પરલોકમાં કર્મોથી જ બનેલા બીજા દેહથી તેનું ફળ ભોગવે છે,પરંતુ એ વાત કેવી રીતે બની શકે છે ?'

(કેમકે તે કર્મોનો કર્તા સ્થૂળશરીર તો અહીં જ નષ્ટ થઇ જાય છે,)તેના સિવાય જે જે કર્મ અહીં કરવામાં આવે છે,તે તો બીજી જ ક્ષણમાં અદ્રશ્ય થઇ જાય છે,તે પરલોકમાં ફળ આપવા ફરીથી કેવી રીતે પ્રગટ થઇ શકે છે ?

શ્રી નારદજીએ કહ્યું - રાજન ! (સ્થૂળ શરીર તો લિંગ શરીરને આધીન છે,એટલે કર્મોનું ઉત્તરદાયિત્વ તેના 

પર છે )જે મન પ્રધાન લિંગશરીરની સહાયતાથી મનુષ્ય કર્મ કરે છે,તે તો મર્યા પછી પણ તેની સાથે રહે જ છે, એટલે તે પરલોકમાં અપરોક્ષ રૂપથી જાતે તેનાજ દ્વારા તેનું ફળ ભોગવે છે.સ્વપ્નાવસ્થામાં મનુષ્ય આ શરીરનું અભિમાન તો છોડી દે જ છે,પરંતુ તેના જેવા અથવા તેનાથી જુદા પ્રકારના પશુ પક્ષી વગેરે શરીરથી તે મનમાં સંસ્કાર રૂપથી સ્થિત કર્મોનું ફળ ભોગવતો રહે છે.તે મન્ના દ્વારા જીવ જે સ્ત્રી પુત્રાદિને 'આ મારા છે'અને દેહાદિને 'આ હું છું'એવું કહીને મને છે,તેના કરેલા પાપ પુણ્યાદિ રૂપ કર્મોને પણ તે પોતાના માથે લઇ લે છે,અને તેના કારણે તેને નકામો જ ફરીથી જન્મ લેવો પડે છે.જેવી રીતે જ્ઞાનેંદ્રિય અને કર્મેન્દ્રિય બંનેની ચેષ્ટાઓથી તેનું પ્રેરક ચિત્ત નું અનુમાન કરી શકાય છે,.તેવી રીતે ચિત્તની જુદા જુદા પ્રકારની વૃત્તિયોથી પૂર્વજન્મના કર્મોનું પણ અનુમાન થઇ શકે છે (એટલે કર્મ અદૃષ્ટ રૂપથી ફળ આપવા માટે કાલાંતરમાં મોજુદ રહે છે.)ક્યારેક ક્યારેક દેખાય છે કે જે વસ્તુનું આ શરીરથી ક્યારેય અનુભવ નથી કર્યો-જેને ક્યારેય જોયું ન હોય,સાંભળ્યું ન હોય-તેનું સ્વપ્નમાં તે જેવી હોય છે તેવો જ અનુભવ થઇ જાય છે./રાજન ! તમે જરૂરથી જાણો કે લિંગદેહના અભિમાની જીવ ને તેનો અનુભવ પૂર્વજન્મમાં થઇ ચુક્યો છે,કેમકે જે વસ્તુ પહેલા અનુભવ કરી નથી હોતી,તેની મનમાં વાસના પણ નથી થઇ શકતી.

 રાજન ! તમારું કલ્યાણ થાય.મન જ મનુષ્યના પૂર્વરૂપોને તથા ભાવિ શરીર આદિ પણ બતાવી દે છે અને જેનો ભાવિ જન્મ નથી થનારો તે તત્વવેત્તાઓની વિદેહમુક્તિનો પત્તો પણ તેના મનથી જ લાગી જાય છે.ક્યારે ક્યારે સ્વપ્નમાં દેશ ,કાળ અથવા ક્રિયા સબંધી એવી વાતો પણ જોવાય છે જે પહેલા ક્યારેય જોઈ કે સાંભળી નથી હોતી (જેમ પર્વતની ટોચ પર સમુદ્ર,દિવસમાં તારા અથવા પોતાનું માથું કપાયેલું દેખાવું વગેરે ) તેના દેખાવામા નિદ્રાદોષને જ કારણ માનવું જોઈએ.મનની સામે ઇન્દ્રિયોથી અનુભવ થવા યોગ્ય પદાર્થ જ ભોગરૂપમાં વારંવાર આવે છે અને ભોગ સમાપ્ત થવાથી ચાલ્યા જાય છે,એવો કોઈ પદાર્થ નથી આવતો જેનો ઇન્દ્રિયોથી અનુભવ જ ન થઇ શકે.તેનું કારણ તે જ છે કે બધા જીવ મન સાથે છે.સામાન્યરીતે તો બધા પદાર્થોનું ક્રમથી જ ભાન થાય છે,પરંતુ જો કોઈ સમય ભગવત ચિંતનમાં લાગેલું મન વિશુદ્ધ સત્વમાં સ્થિત થઇ જાય તો તેમાં ભગવાનનો સંસર્ગ થવાથી એક સાથે આખા વિશ્વનું પણ ભાન થઇ શકે છે.- જેમ રાહુ દ્રષ્ટિનો વિષય ન હોવા છતાં પ્રકાશાત્મક ચંદ્રમાના સંસર્ગથી દેખાવા લાગે છે.રાજન ! જ્યાંસુધી ગુણોનું પરિણામ તેમ જ બુદ્ધિ,મન,ઇન્દ્રિય અને શબ્દાદિ વિષયોની સંગત આ અનાદિ લિંગ દેહ બનેલો છે.ત્યાં સુધી જીવની અંદર સ્થૂળદેહની તરફ ‘હું - મારુ ‘ એ ભાવનો અભાવ નથી થઈ શકતો.સુષુપ્તિ,મૂર્છા,અત્યંત દુઃખ તથા મૃત્યુ અને તીવ્ર તાવના સમયે પણ ઇંદ્રિયોની વ્યાકુળતાને કારણે ‘હું’ અને ‘હુંપણું ‘ની સ્પષ્ટ પ્રતીતિ નથી થતી,પરંતુ તે સમયે પણ તેનું અભિમાન તો થતું જ રહે છે.જેવી રીતે અમાવસ્યાની રાતમાં ચંદ્રમા હોવા છતાં પણ નથી દેખાતો તેવી રીતે યુવાવસ્થામાં સ્પષ્ટ દેખાનારુ આ એકાદશ ઇન્દ્રિયવિશિષ્ટ લિંગ શરીર ગર્ભાવસ્થા અને બાળપણમાં રહેતા રહેતા પણ પૂર્ણ વિકાસ ન થવાને કારણે દેખાતું નથી.જેવી રીતે સ્વપ્નમાં કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ ન હોવા છતાં જાગ્યા વગર સ્વપ્રજણીત અનર્થની નિવૃત્તિ નથી થતી-તેવી રીતે સાંસારિક વસ્તુઓ કદાચ અસત છે તો પણ અવિદ્યાવશ જીવ તેનું ચિંતન કરતો રહે છે.એટલે તેના જન્મ મરણ રૂપ સંસારથી છુટકારો નથી થઇ શકતો.

આવી રીતે પંચતન્માત્રાઓ થી બનેલું તથા સોળ તત્વોના રૂપમાં વિકસેલું  આ ત્રિગુણમય સંગતત જ લિંગ શરીર છે.આ જ ચેતના શક્તિથી યુક્ત થઈને જીવ કહેવાય છે.તેના દ્વારા પુરુષ જુદા જુદા દેહોને ગ્રહણ કરે અને ત્યાગે છે તથા તેનાથી તેને હર્ષ,શોક,ભય,દુઃખ અને સુખ વગેરેનો અનુભવ થાય છે.જેવી રીતે ઈયળ જ્યાં સુધી બીજા ઘાસને નથી પકડતી ત્યાં સુધી પહેલાંને નથી છોડતી.-તેવી રીતે જીવ મરણકાળ ઉપસ્થિત થવાથી પણ જ્યાં સુધી દેહારંભવ કર્મોની સમાપ્તિ થવાથી બીજું શરીર પ્રાપ્ત નથી કરી લેતો ત્યાં સુધી પહેલા શરીરના અભિમાનને નથી છોડતો.રાજન ! આ મનપ્રધાન લિંગશરીર જ જીવન જન્માદિનું કારણ છે.જીવ જયારે ઇન્દ્રિયજનિત ભોગોનું ચિંતન કરતા કરતા વારંવાર તેના માટે જ કર્મ કરે છે ત્યારે તે કર્મોના થતા રહેવાથી અવિદ્યાને કારણે તે દેહાદિના કર્મોમાં બંધાઈ જાય છે.એટલે તે કર્મબંધનથી છુટકારો મેળવવા આખાય વિશ્વને ભગવદ્રૂપ જોતા બધી રીતે શ્રી હરિનું ભજન કરો.તેનાથી આ વિશ્વની ઉત્તપત્તિ અને સ્થિતિ થાય છે,તથા તેનાથી જ પ્રલય થાય છે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! ભક્ત શ્રેષ્ઠ શ્રી નારદજીએ રાજા પ્રાચીનવરહિને જીવ અને ઈશ્વરના સ્વરૂપનું દીર્ગ દર્શન કરાવ્યું . પછી તેઓ તેનાથી વિદાય લઈને સિદ્ધલોકમાં ચાલ્યા ગયા.ત્યારે રાજા પ્રાચીનવરહી પણ પ્રજાપાલનનો ભાર પોતાના પુત્રોને સોંપીને તપસ્યા કરવા કપિલાશ્રમમાં ચાલ્યા ગયા. ત્યાં તે વિરવરે બધાજ વિષયોની આસક્તિ છોડી એકાગ્ર માંથી ભક્તિપૂર્વક શ્રી હરિના ચરણકમાલોનું ચિંતન કરતા કરતા સારુપ્યપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

નિષ્પાપ વિદુરજી ! દેવર્ષિ નારદના પરોક્ષરૂપથી ખેલ આ આત્મજ્ઞાનને જે પુરુષ સાંભળશે,અથવા સંભળાવશે,તે તરત જ લિંગદેહના બંધનથી છૂટી જશે.દેવર્ષિ નારદના મોઢેથી નીકળેલું આ આત્મજ્ઞાન ભગવાન મુકુન્દના યશથી સબંધિત હોવાથી ત્રિલોકીને પવિત્ર કરનારું,હૃદયનું શોધક તથા પરમાત્મપદને પ્રકાશિત કરનારું છે.જે પુરુષ તેની કથા સાંભળશે તે બધા બંધનોથી મુક્ત થઇ જશે,અને પછી તેને આ સંસારચક્રમાં નહિ ભટકવું પડે.વિદુરજી ! ગૃહસ્થશ્રમી પુરશ્ચનના રૂપકથી પરોક્ષરૂપમાં કહેલું આ અદભુત આત્મજ્ઞાન મેં ગુરુજીની કૃપાથી મેળવ્યું હતું.તેનું તાત્પર્ય સમજી લેવાથી બુદ્ધિયુક્ત જીવનું દેહાભિમાન નિવૃત થઇ જાય છે,તથા તેનું 'પરલોકમાં જીવ કયા પ્રકારનું ફળ ભોગવે છે 'તે સંશય પણ દૂર થઇ જાય છે. 

અધ્યાય ત્રીસમો 

પ્રચેતાઓને વિષ્ણુભગવાનનું વરદાન 

વિદુરજીએ પૂછ્યું- બ્રહ્મન ! આપને રાજા પ્રાચીનવરહીનાં જે પુત્રોનું વર્ણન કર્યું હતું,તેમણે રુદ્ર ગીત દ્વારા શ્રી હરિની સ્તુતિ કરીને શું સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી ? વાર્હસ્પ્ત્ય ! મોક્ષાધિપતિ શ્રીનારાયણના અત્યંત પ્રિય ભગવાન શંકરનું અકસ્માત સાત્રિધ્ય પ્રાપ્ત કરીને  મુક્તિ તો પ્રાપ્ત કરી હશે જ,આનાથી પહેલા આ લોકમાં અથવા પરલોકમાં પણ તેમણે શું મેળવ્યું-તે બતાવવાની કૃપા કરો.

શ્રી મૈત્રેયજીએ કહ્યું- વિદુરજી ! પિતાના આજ્ઞાકારી પ્રચેતાઓએ સમુદ્રની અંદર ઉભા રહીને રુદગીતનો જપરૂપી યજ્ઞ અને તપસ્યાઓ દ્વારા બધા શરીરોના ઉત્પાદક શ્રી હરિને પ્રસન્ન કરી લીધા.તપસ્યા કરતા કરતા દસ હજાર વર્ષો વીતી જવાથી પુરાણપુરુષ શ્રી નારાયણ પોતાની મનોહર  તેજ દ્વારા તેના તપ્સ્યાજનિત કલેશને શાંત કરતા કરતા સૌમ્ય વિગ્રહથી તેની સામે પ્રગટ થયા.ગરુડજીનાં ખભા પર બેઠેલા ભગવાન એવા દેખાતા હતા,જાણે સુમેરુના શિખર ઉપર કોઈ કાલી ઘટા છાયી હોય.તેમના શ્રીઅંગમાં મનોહર પીતામ્બર અને કંઠમાં કૌસ્તુભ મણિ સુશોભિત હતી.પોતાની દિવ્ય પ્રભાથી તેઓ બધી દિશાઓનો અંધકાર દૂર કરી રહ્યા હતા.ચમકતા સોનાના આભૂષણો થી ભરેલું તેમનું કમનીય કપાળ અને મનોહર મુખમંડળની અપૂર્વ શોભા થઇ રહી હતી.તેમના માથા પર ઝળકતો મુગુટ શોભાયમાન હતો.પ્રભુની આઠ ભુજાઓમાં આઠ આયુધો હતા,દેવતા,મુનિ અને પાર્ષદ ગણ તેમની સેવામાં ઉપસ્થિત હતા,તથા ગરુડજી કિન્નરોની માફક સામમય પાંખોની ધ્વનિથી કીર્તિગાન કરી રહ્યા હતા.તેમની આઠ લાંબી લાંબી ભુજાઓની વચ્ચે લક્ષ્મીજીથી સ્પર્ધા કરનારી વનમાળા વિરાજમાન હતી.આદિપુરુષ શ્રી નારાયણે આવી રીતે ત્યાં આવીને પોતાના શરણાગત પ્રચેતાઓની બાજુ દયાદ્રષ્ટિથી જોતા જોતા મેઘના જેવી ગંભીર વાણીમાં કહ્યું.

શ્રી ભગવાને કહ્યું - રાજપુત્રો ! તમારું કલ્યાણ થાય.તમારા બધામાં એકબીજામાં ખુબ પ્રેમ છે,અને સ્નેહવશ તમે એકજ ધર્મનું પાલન કરી રહ્યા છો.તમારા આ આદર્શ સૌહાર્દથી હું ખુબ જ પ્રસન્ન છું.મારાથી વાર માંગો.જે પુરુષ સાયંકાળના સમયે તમારું સ્મરણ કરશે તેનો તેના ભાઈઓમાં તમારી માફક જ પ્રેમ થશે તથા બધા જીવો તરફ મિત્રતાનો ભાવ થઇ જશે.જે લોકો સાયંકાળ અને પ્રાતઃકાળ રુદ્રજીત દ્વારા એકાગ્ર ચિત્તથી મારી સ્તુતિ કરશે, તેમને હું અમિષ્ટ વર અને શુદ્ધ બુદ્ધિ આપીશ.તમેલોકોએ ખુબ જ પ્રસન્નતાથી તમારા પિતાની આજ્ઞા શિરોધાર્ય કરી છે,તેનાથી તમારી કમનીય કીર્તિ બધા લોકોમાં ફેલાઈ જશે.તમારે એક ખુબ જ વિખ્યાત પુત્ર થશે તે ગુણોમાં કોઈ પણ પ્રકારે બ્રહ્માજીથી ઓછો નહિ હોય,અને પોતાની સંતાનથી ત્રણેય લોકોને પૂર્ણ કરી દેશે.

રાજકુમારો ! કંડુ ઋષિના તપોનાંશને માટે ઇન્દ્રે  મોકલેલી પ્રમલોચા અપ્સરાથી એક કમલનયની  કન્યા ઉત્તપન્ન થઇ હતી.તેને છોડીને તે સ્વર્ગલોકમાં જતી રહી.ત્યારે  વૃક્ષોએ તે કન્યાને લઈને પાળી અને પોષી.જયારે તે ભૂખથી વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગી,ત્યારે ઔષધિયોંના રાજા ચંદ્રમાએ દયાથી પોતાની અમૃતવર્ષિણી તર્જની તેના મોઢામાં મૂકી દીધી.તારા પિતા આજકાલ મારી સેવામાં (ભક્તિમાં) લાગ્યા છે,તેમણે તને સંતાન ઉત્તપન્ન કરવાની આજ્ઞા આપી છે. એટલે તમો તરત જ તે દેવોમય સુંદરી કન્યાથી વિવાહ કરી લો.તમે બધા એક જ ધર્મમાં તત્પર છો અને તમારા બધાનો સ્વભાવ પણ એક જેવો જ છે.એટલા માટે તમારા જેવાજ ધર્મ અને સ્વભાવવાળી તે કન્યા તમો સહુની પત્ની થશે તથા તમે બધામાં તેનો સરખો અનુરાગ થશે.તમે લોકો મારી કૃપાથી દસ લાખ દિવ્ય વર્ષો સુધી પૂર્ણ બળવાન રહીને અનેકો પ્રકારના પાર્થિવ અને દિવ્ય ભોગો ભોગવશો.અંતમાં મારી અવિચલ ભક્તિથી હૃદયનો બધી વાસનારૂપ માલ દગ્ધ થઇ જવાથી તમો આ લોક અને પરલોક ના નરકતુલ્ય ભોગોથી ઉપરવટ થઈને મારા પરમધામમાં જશો.જે લોકોના કર્મ ભગવદદર્પણ બુદ્ધિથી થાય છે,અને જેનો  બધો સમય મારી કથા વાર્તાઓમાં પસાર થાય છે, તે ગૃહસ્થશ્રમમાં રહે તો પણ ઘર તેના  બંધનનું કારણ નહિ થાય.તે કાયમ મારી લીલાઓ સાંભળતા રહે છે,એટલે બ્રહ્મવાદી વક્તાઓ ના દ્વારા હું જ્ઞાનસ્વરૂપ પરબ્રહ્મ તેના હૃદયમાં નિત્ય નવો નવો દેખાતો રહું છું અને મને પ્રાપ્ત કરી લેવાથી જીવોને ન મોહ થઇ શકે,ન શોક,ન હર્ષ પણ.  

  શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -ભગવાનના દર્શનોથી પ્રચેતાઓના રજોગુણ-તમોગુણ મળ નાશ થઇ ચુક્યો હતો.જયારે તેમને બધાજ પુરુષાર્થોના આશ્રય અને બધાના પરમ સૃહદ શ્રી હરિએ આવી રીતે કહ્યું,ત્યારે તેઓ હાથ જોડીને ગદ ગદ વાણીમાં કહેવા લાગ્યા.

પ્રચેતાઓએ કહ્યું-પ્રભુ ! આપ ભક્તોનો કલેશ દૂર કરનાર છો .અમે આપને નમસ્કાર કરીએ છીએ.વેદ આપના ઉદાર ગુણ અને નામોનું નિરૂપણ કરે છે. આપનો વેગ મન અને વાણીથી પણ વધારે છે તથા આપનું સ્વરૂપ બધી ઇન્દ્રિયોની ગતિથી ઉપર  છે.અમે આપને વારંવાર નમસ્કાર કરીએ છીએ.આપ આપના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહેવાને કારણ નિત્ય શુદ્ધ અને શાંત છો,મનરૂપ નિમિત્તને કારણે અમને આપ્મા આ  મિથ્યા દ્વૈત દેખાઈ રહ્યું છે.હકીકતમાં જગતની ઉત્તપત્તિ,સ્થિતિ અને લયને માટે આપ માયાના ગુણોને સ્વીકાર કરીને જ બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને મહાદેવ રૂપ ધારણ કરો છો. અમે આપને નમસ્કાર કરીએ છીએ.આપ વિશુદ્ધ સત્વસ્વરૂપ છો,આપનું જ્ઞાન સંસારબંધનને દૂર કરી દે છે.આપ જ બધા ભાગવતોના પ્રભુ વાસુદેવનંદન ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ છો,આપને નમસ્કાર છે.આપણી જ નાભિથી બ્રહ્માંડરૂપ કમળ પ્રગટ્યું હતું, આપના કંઠમાં કમળકુસુમોની માળા સુશોભિત છે,તથા આપના ચરણો કમળના જેવા કોમળ છે.કમળનયન !  આપને નમસ્કાર છે.આપે કમળકુસુમની કેસરની માફક સ્વચ્છ પીતામ્બર પહેર્યું છે,આપ સમસ્ત ભૂતોના આશ્રયસ્થાન છો,તથા બધાના સાક્ષી છો અમે આપને નમસ્કાર કરીએ છીએ.

ભગવન ! આપનું આ સ્વરૂપ બધાજ કલેશોને નાશ કરનારું છે,અમે અવિદ્યા,અસ્મિતા,રાગ-દ્વેષાદિ કલેશોથી પીડિતોની સામે આપે એને પ્રગટ કર્યું  છે.તેનાથી વધારે અમારા ઉપર શું કૃપા થાય.અમંગલહારી પ્રભુ ! ગરીબો પાર દયા કરનારા સમર્થ પુરુષોને એટલી જ કૃપા કરવી જોઈએ કે સમયે સમયે તે ગરીબોને 'એ અમારા છે'એવી રીતે યાદ કર્યા કરે.તેનાથી તેના આશ્રિતોનું ચિત્ત શાંત થઇ જાય છે.આપ તો ક્ષુદ્રથી ક્ષુદ્ર પ્રાણીઓના પણ હૃદયોમાં અંતર્યામી રૂપથી વિરાજમાન રહો છો.પછી આપના ઉપાસકો અમે લોકો જે જે ઈચ્છાઓ કરીએ છીએ,અમારી તે ઈચ્છઓને કેમ ન જાણી શકો.જગદીશ્વર ! આપ મોક્ષનો માર્ગ દેખાડનાર તેમજ જાતે પુરુષાર્થસ્વરૂપ છો.આપ અમારા પર પ્રસન્ન છો,તેનાથી વધારે અમારે બીજું શું જોઈએ.બસ,અમારું અમિષ્ટ વર તો આપની પ્રસન્નતા જ છે.તોપણ નાથ ! અમે એક વર આપથી જરૂર માંગીયે છીએ.પ્રભુ ! તમો પ્રકૃતિ વગેરેથી ઉપર છો,અને આપની વિભુતિયોનો પણ કોઈ અંત નથી,એટલે આપ 'અનંત' કહેવાવ છો.જો ભમરાને અનાયાસ કલ્પવૃક્ષ મળી જાય,તો શું તે બીજા વૃક્ષનું સેવન કરશે ? ત્યારે આપના ચરણશરણમાં આવીને હવે અમે શું શું માંગીએ .અમે આપથી ફક્ત એજ માંગીએ છીએ,કે જ્યાં સુધી આપની માયાથી મોહિત થઈને અમે અમારા કર્માનુસાર સંસારમાં ભમતા રહીએ,ત્યાં સુધી જન્મ જન્મોમાં અમને આપના પ્રેમી ભક્તોનો સંગ મળતો રહે,.અમે તો ભગવદ્ભક્તોના ક્ષણિક સંગની સામે સ્વર્ગ અને મોક્ષને પણ કશું નથી સમજતા,પછી માનવના ભોગોની તો વાત જ શું.ભગવદ્ભક્તોના સમાજમાં સદા સર્વદા ભગવાનની મધુર મધુર કથાઓ થતી રહે છે,જેના ખાલી સાંભળવાથી ભોગતૃષ્ણા શાંત થઇ જાય છે.ત્યાં પ્રાણીઓમાં કોઈ પ્રકારનું વેર,વિરોધ અથવા ઉદ્વેગ નથી રહેતો.સારા સારા કથા પ્રસંગો દ્વારા નિષ્કામભાવથી સન્યાસીઓના એકમાત્ર આશ્રય સાક્ષાત શ્રીનારાયણદેવનું વારંવાર ગુણગાન થતું રહે છે.આપના તે ભક્તજન તીર્થોને પવિત્ર કરવા પૃથ્વી પર પગપાળા ફરતા રહે છે.ભલા,તેમનો સમાગમ સંસારમાં ભયભીત થયેલા પુરુષોને શા માટે રુચિકર નહિ હોય.

ભગવન ! આપના પ્રિય સખા ભગવન શંકરના ક્ષણભરના સમાગમથી જ આજે અમને આપના સાક્ષાત દર્શન પ્રાપ્ત થયા છે. તમો જન્મ મરણરૃપ દુ:સાધ્ય રોગના સર્વોત્તમ વૈદ્યં છો,એટલે અમે હવે આપનો જ આશ્રય લીધો છે.પ્રભુ ! અમે સમાહિત ચિત્તથી જે કઈ અધ્યયન કર્યું છે,નિરંતર સેવા સુશ્રુષા કરીને ગુરુ,બ્રાહ્મણ અને વૃદ્ધજનોને પ્રસન્ન કર્યા છે તથા દોષબુદ્ધિ ત્યાગીને શ્રેષ્ઠ પુરુષ,સહૃદગણ,બન્ધુવર્ગ તથા બધાજ પ્રાણીઓને વંદના કરી છે,અને અન્નાદિને ત્યાગીને લાંબા સમય સુધી પાણીમાં ઉભા રહીને તપસ્યા કરી છે.તે બધું આપ સર્વવ્યાપક પુરુસોત્તમના સંતોષનું કારણ હોય-એજ વર માંગીએ છીએ.સ્વામી ! આપની મહિમાનો પાર ન પામીને સ્વાયંભુવ મનુ ,બ્રહ્માજી જાતે,ભગવાન શંકર તથા તપ અને જ્ઞાનથી શુદ્ધ ચિત્ત થયેલા બીજા પુરુષો સતત આપની સ્તુતિ કરતા રહે છે.એટલે અમે પણ અમારી બુદ્ધિ પ્રમાણે આપનું યશોગાન કરીએ છીએ.આપ સર્વત્ર સમાન શુદ્ધ સ્વરૂપ અને પરમ પુરુષ છો.આપ સત્વમૂર્તિ ભગવાન વાસુદેવને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! પ્રચેતાઓએ એવી રીતે સ્તુતિ કરવાથી શરણાગતવત્સલ શ્રીભગવાને પ્રસન્ન થઈને કહ્યું - 'તથાસ્તુઃ' .અપ્રતિહતપ્રભાવ શ્રી હરિની મધુર મૂર્તિના દર્શનોથી હજુ પ્રચેતાઓના નેત્ર તૃપ્ત થયા ન હતા,એટલે તેઓ તેમને જવા દેવા ચાહતા ન હતા.,તો પણ તેઓ પોતાના પરમધામમાં ચાલ્યા ગયા.તેના પછી પ્રચેતાઓએ સમુદ્રના પાણીની બહાર નીકળીને જોયું કે આખી પૃથ્વીને ઉંચા ઉંચા વૃક્ષોએ ઢાંકી દીધી છે,જે સમજો સ્વર્ગનો માર્ગ રોકવા માટે જ એટલા વધી ગયા હતા. તે જોઈને તેઓ વૃક્ષો પર ખુબ ક્રોધે ભરાયા.ત્યારે તેઓએ પૃથ્વીને વૃક્ષ વેળા વગેરેથી રહિત કરવા માટે તેમના મુખથી પ્રચંડ વાયુ અને અગ્નિને છોડ્યા,જેમ કાલાગ્નિરુદ્ર  પ્રલયકાળમાં છોડે છે.જયારે બ્રહ્માજીએ જોયું કે તેઓ બધા વૃક્ષોને ભસ્મ કરી રહ્યા છે,ત્યારે તેઓ ત્યાં આવ્યા અને પ્રાચીનવારહીનાં પુત્રોને તેમણે યુક્તિ પૂર્વક સમજાવીને શાંત કર્યા.પછી જે કોઈ વૃક્ષ ત્યાં બચ્યા હતા તેમણે ડરીને બ્રહ્માજીના કહેવાથી તે કન્યા લાવીને પ્રચેતાઓને આપી.પ્રચેતાઓએ પણ બ્રહ્માજીના આદેશથી તે મારિયા નામની કન્યાથી વિવાહ કરી લીધો.તેના ગર્ભથી બ્રહ્માજીના પુત્ર દક્ષે ,શ્રી મહાદેવજીની અવજ્ઞાને કારણે પોતાનું પૂર્વ સ્વરૂપ ત્યજીને જન્મ લીધો.તેજ દક્ષે ચાક્ષુષ મન્વંતર આવવાથી,જયારે કાલક્રમથી પૂર્વસર્ગ નાશ પામ્યો,ભગવાનની પ્રેરણાથી ઇચ્છાનુસાર નવી પ્રજા ઉત્તપન્ન કરી.તેમણે જન્મ લેતા જ પોતાના તેજથી બધાજ તેજસ્વીઓનું તેજ હરી લીધું તે કર્મ કરવામાં ખુબ જ દક્ષ( કુશળ) હતા,તેનાથી તેમનું નામ 'દક્ષ' પડ્યું. તેમણે બ્રહ્માજીએ પ્રજાપતિઓના નાયકના પદ પર અભિષિક્ત કરી સૃષ્ટિની રક્ષા માટે નિમણુંક કર્યા.અને તેમણે મરીચિ વગેરે બીજા પ્રજાપતીયોને પોત પોતાના કાર્યમાં નિમણુંક કર્યા.

અધ્યાય એકત્રીસમો 

પ્રચેતાઓને શ્રી નારદજીનો ઉપદેશ અને તેનો પરમપદ-લાભ 

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે -વિદુરજી ! દસ લાખ વર્ષ વીતી જવાથી જયારે પ્રચેતાઓને વિવેક થયો ત્યારે તેને ભગવાનના વાક્યોની યાદ આવી અને તે પોતાની ભાર્યા મારિષાને પુત્રની પાસે મૂકીને તરત ઘરથી નીકળી પડ્યા.તે પશ્ચિમ દિશામાં સમુદ્રના કિનારે -જ્યા જાજલી મુનિએ સિદ્ધિ પ્રાપ્તિ કરી હતી.-જઈ પહોંચ્યા અને જેનાથી ‘ બધા ભૂતોમાં એક જ આત્મતત્વ વિરાજમાન છે.‘એવું જ્ઞાન હોય છે તે આત્મવિચારરૂપ બ્રહ્મસત્રનો સંકલ્પ કરીને બેસી ગયા.તેમણે પ્રાણ,મન,વાણી,અને દ્રષ્ટિને વશમાં કરી તથા શરીરને નિક્ષેષત,સ્થિર,અને સીધું રાખતા રાખતા આસનને જીતીને ચિત્તને વિશુદ્ધ પરબ્રહ્મમાં લિન કરી દીધું.આવી સ્થિતિમાં તેમણે દેવતા  અને અસુર બંનેના વંદનીય નારદજીએ જોયા.નારદજીને આવેલા જોઈ પ્રચેતાગણ ઉભા થઇ ગયા.અને પ્રણામ કરીને આદરસત્કારપૂર્વક દેશ કાલાનુસાર તેમની વિધિવત પૂજા કરી.જયારે નારદજી સુખપૂર્વક બેસી ગયા ત્યારે તેઓ કહેવા લાગયા.

પ્રચેતાઓએ કહ્યું - દેવર્ષિ ! આપનું સ્વાગત છે,આજે ખુબ ભાગ્યથી તમારા દર્શન થયા.બ્રહ્મન ! સૂર્યની માફક આપનું હરવુંફરવું  પણ જ્ઞાનલોકથી બધાજ જીવોને અભય દાન આપવા માટે જ હોય છે.પ્રભુ ! ભગવાન શંકર અને  શ્રી વિષ્ણુભગવાને જે ઉપદેશ આપ્યો હતો,તેને ગૃહસ્થીમાં આસક્ત રહેવાને કારણે અમે લોકો ફરીથી ભૂલી ગયા છે.એટલે આપ અમારા હ્ર્દયમાં તે પર્માર્થતત્વનો સાક્ષાત્કાર કરાવનાર અધ્યાત્મજ્ઞાનને ફરી પ્રકાશિત કરી દો,જેનાથી અમે સુગમતાથી જ આ દુસ્તર. સંસાર-સાગરથી પાર થઇ જઇયે.

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - ભગવન્મય શ્રી નારદજીનું મન કાયમ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણમાં લાગેલું રહે છે.તે પ્રચેતાઓના આવી રીતે પૂછવાથી તેમને કહેવા લાગ્યા.

શ્રી નારદજીએ કહ્યું - રાજાઓ ! આ લોકમાં મનુષ્યનો તે જ જન્મ,તે જ કર્મ,તે જ ઉંમર, તે જ મન અને તે જ વાણી સફળ છે,જેના દ્વારા સર્વાત્મા સર્વેશ્વર શ્રી હરિનું સેવન કરવામાં આવે છે.જેના દ્વારા પોતાના સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર કરાવનાર શ્રી હારીને પ્રાપ્ત ન કરી શકાય,તે માતા પિતાની પવિત્રતાથી ,યજ્ઞોપવિત સંસ્કારથી તેમ જ યજ્ઞ દીક્ષાથી પ્રાપ્ત થનારા તે ત્રણ પ્રકારના શ્રેષ્ઠ જન્મોથી ,વેદોક્ત કર્મોથી,દેવતાઓની જેમ લાંબા આયુષ્યથી,શાસ્ત્ર જ્ઞાનથી,તપથી, વાણીની ચતુરાઈથી,અનેક પ્રકારની વાતો યાદ રાખવાની શક્તિથી,તીવ્ર બુદ્ધિથી,બળથી,ઇંદ્રિયોની પટુતાથી,યોગથી,સાંખ્ય( આત્માનાત્મવિવેક)થી,સન્યાસ અને વેદાધ્યયનથી,તથા વ્રત-વૈરાગ્યાદિ બીજા કલ્યાણ સાધનોથી પણ પુરુષનો શું લાભ છે ?હકીકતમાં બધાજ કાલયનોની અવધિ આત્મા જ છે,અને આત્મજ્ઞાન પ્રદાન કરનારા શ્રી હરિ જ સંપૂર્ણ પ્રાણીઓની પ્રિય આત્મા છે.જેવી રીતે વૃક્ષોની મૂળમાં પાણી રેડવાથી તેનું થાળ,ડાળી,ઉપરની પાતળી ડાળી વગેરે બધાનું પોષણ થઇ જાય છે,અને જેમ ભોજન દ્વારા પ્રાણીને તૃપ્ત કરવાથી બધી ઇન્દ્રિયો પુષ્ટ થઇ જાય છે,તેવી રીતે શ્રી ભગવાનની પૂજા જ બધાની પૂજા છે.જેવી રીતે વર્ષઋતુમાં પાણી સૂર્યના તાપથી ઉત્તપન્ન થાય છે,અને ઉનાળામાં તેની જ કિરણોમાં ફરી સોસાઈ જાય છે, તથા જેમ ચરાચર ભૂત પૃથ્વીથી ઉત્તપન્ન થાય છે,અને પછી ફરીથી તેમાં ભળી જાય છે.તેવી રીતે ચેતનાચેતનાત્મક આ આખુંય પ્રપજ્ઞ શ્રી હરિથીજ ઉત્તપન્ન થાય છે અને તેમનામાંજ મળી જાય છે.હકીકતમાં આ વિશ્વાત્મા શ્રી ભગવાનનું તે શાસ્ત્ર પ્રસિદ્ધ સર્વોપાધિરહિત સ્વરૂપ જ છે. જેમ સૂર્યની પ્રભા તેનાથી જુદી નથી હોતી,તેવી રીતે કયારેક ક્યારેક ગંધર્વ નગરના સરખા સ્ફુરિત થનારું આ જગત ભગવાનથી જુદું નથી,તથા જેમ જાગેલી -અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયો ક્રિયાશીલ રહે છે,પરંતુ સુઈ જવાથી તેની શક્તિઓ લિન થઇ જાય છે.તેવી રીતે આ જગત સર્ગકાળમાં ભગવાનથી પ્રગટ થઇ જાય છે,અને કલ્પાન્તમાં  તેમનામાં જ લિન થઇ જાય છે.સ્વરૂપની રીતે ભગવાનમાં દ્રવ્ય,ક્રિયા અને જ્ઞાનરૂપી ત્રણ પ્રકારના અહંકારના કાર્યોથી તથા તેમના નિમિત્તથી થનારા ભેદ ભ્રમની સત્તા છે જ નહિ.નૃપતિ ગણ ! જેમ વાદળ,અંધકાર અને પ્રકાશ -તે ક્રમથી આકાશમાં પ્રગટ થાય છે,અને તેનામાં જ લિન થઇ જાય છે,પરંતુ આકાશ તેનાથી લિપ્ત નથી થતું.તેવી રીતે આ સત્વ,રજ અને તમોમયી શક્તિઓ ક્યારેક પરબ્રહ્મમાં ઉત્તપન્ન થાય છે,અને ક્યારેક તેમાં જ લિન થઇ જાય છે.એવી રીતે તેનો પ્રવાહ ચાલતો રહે છે.પરંતુ તેનાથી આકાશની માફક અસંગ પરમાત્મામાં કોઈ વિકાર નથી થતો.એટલે તમે બ્રહ્માદિ બધાજ લોકપાલોના પણ અધિશ્વર શ્રી હારીને પોતાનાથી અભિન્ન જાણીને ભજો,કેમકે તે જ બધા દેહધારીયોના એકમાત્ર આત્મા છે.તેઓ જ જગતના નિમિત્તકારણ  કાળ, ઉપાદાનકારણ પ્રધાન અને નિયંતા પુરુષોત્તમ છે તથા પોતાની કળશક્તિથી તેઓ જ આ ગુણોના પ્રવાહરૂપ પ્રપજ્ઞ નો સંહાર કરી નાખે છે.

તે ભક્તવત્સલ ભગવાન બધાજ જીવો પર દયા કરવાથી જે કઈ મળી જાય તેમાં જ સંતુષ્ટ રહેવાથી તથા સમસ્ત ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી નિવૃત કરીંને શાંત કરવાથી તરત જ પ્રસન્ન થઇ જાય છે.પુત્રેષ્ણા વગેરે બધા પ્રકારની વાસના નીકળી જવાથી જેનું હૃદય શુદ્ધ થઇ ગયું છે,તે સંતોના હૃદયમાં તેના નિરંતર વધતા જતા ચિંતનથી ખેંચીને અવિનાશી શ્રી હરિ આવી જાય છે,અને પોતાની ભક્તાધીનતાને ચરિતાર્થ કરતા કરતા હૃદયાકાશની માફક ત્યાંથી હટતા નથી.ભગવાન તો પોતાને (ભગવાનને) જ સર્વસ્વ માનનારા નિર્ધન પુરુષો પર જ પ્રેમ કરે છે,કેમકે તેઓ પરમ રસજ્ઞ છે-તે અકિંચનોને અનન્યાશ્રય અહૈતુની ભક્તિમાં કેટલું માધુર્ય હોય છે,તેને પ્રભુ સારી રીતે જાણે છે.જે લોકો પોતાનું શાસ્ત્ર જ્ઞાન,ધન,કુલ અને કર્મોના મદથી ઉન્નમત થઈને આવા નિસકીંચન સાધુઓનો તિરસ્કાર કરે છે,તે દુર્બુધ્ધિયોની પૂજા તો પ્રભુ સ્વીકાર જ નથી કરતા.ભગવાન સ્વરૂપાનંદથી જ પરિપૂર્ણ છે,તેમને નિરંતર પોતાની સેવામાં રહેનારી લક્ષ્મીજી તથા તેમની ઈચ્છા કરનારા નરપતિ અને દેવતાઓની પણ પરવા નથી.એટલામાં પણ તેઓ પોતાના ભક્તોને તો આધીન રહે જ છે.અહો ! આવા કરુણાસાગર શ્રી હરિને કોઈ પણ કૃતજ્ઞ પુરુષ થોડી વાર માટે પણ કેવી રીતે છોડી શકે ?

શ્રી મૈત્રેયજી કહે છે - વિદુરજી ! ભગવાન નારદને પ્રચેતાઓને આ ઉપદેશની સાથે સાથે બીજી પણ ઘણી ભગવતસંબંધી વાતો સંભળાવી.તેના પછી તેઓ બ્રહ્મલોકમાં ચાલ્યા ગયા.પ્રચેતાઃ ગણ પણ તેમના મોઢેથી આખાય જગતના પાપરૂપી મળને દૂર કરનારા ભગતચરિત્ર સાંભળીને ભગવાનના ચારણકમળોનું જ ચિંતન કરવા લાગ્યા અને અંતમાં ભગવાન ધામને પ્રાપ્ત થયા.આવી રીતે આપે જે મને નારદજી અને પ્રચેતાઓ ના ભગવનસંબંધી સંવાદના વિષયમાં પૂછ્યું હતું,તે મેં આપને સંભળાવી   દીધું.  

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - રાજન ! અહીં સુધી સ્વાયંભુવ મનુના પુત્ર ઉત્તાનપાદનાં વંશનું વર્ણન થયું,હવે પ્રિયવ્રતના વંશનું વિવરણ પણ સાંભળો.રાજા પ્રિયવ્રતે નારદજીને આત્મજ્ઞાનનું ઉપદેશ મેળવીને પણ રાજ્યભોગ કર્યો હતો,તથા અંતમાં આ આખી પૃથ્વીને પોતાના પુત્રોમાં વહેંચી તે ભગવાનના પરમધામને પ્રાપ્ત થયા હતા.

રાજન ! આબાજુ શ્રી મૈત્રેયજીના મોઢેથી આ ભગવદગુણાનુવાદયુક્ત પવિત્ર કથા સાંભળીને વિદુરજી પ્રેમમગ્ન થઇ ગયા.ભક્તિભાવનો ઉદ્રેક થવાથી તેમના નેત્રોમાંથી પવિત્ર આસુંઓની ધારા વહેવા લાગી,તથા તેમને હૃદયમાં ભગવત ચરણોનું સ્મરણ કરતા કરતા પોતાનું માથું મુનિવર મૈત્રેયજીના ચરણોમાં મૂકી દીધું.

વિદુરજી કહેવા લાગ્યા -મહાયોગીન ! આપ ખુબ જ કરુણામય છો.આજે આપે મને અજ્ઞાનાન્ધકારથી પેલી પાર પહોંચાડી દીધો છે,જ્યાં અકિંચનોના સર્વસ્વ શ્રી હરિ વિરાજે છે.

શ્રી શુકદેવજી કહે છે - મૈત્રેયજીને ઉપરનો કૃતાજ્ઞતાસૂચક વચન કહીને તથા પ્રણામ કરીને વિદુરજીએ તેમની આજ્ઞા લીધી અને પછી  શાંતચિત્ત થઈને પોતાના બંધુજનોને મળવા માટે તે હસ્તિનાપુર ચાલ્યા ગયા.રાજન ! જે પુરુષ ભગવાનના શરણાગત પરમભાગવત રાજાઓનું આ પવિત્ર ચરિત્ર સંભાળશે તેને લાબું આયુષ્ય,ધન,સુયશ,ક્ષેમ,સદગતિ અને એશ્વર્યની પ્રાપ્તિ થશે. 

ચોથો સ્કંધ સમાપ્ત 
હરિ ૐ તત્સત 

   

 

વધુ સ્કંધ

 

મેં

મહિનાની 

 ૩૧ 

મી તારીખે  

આ પોસ્ટ જમણી બાજુના કોલમમાં

 

ઓક્ટોબર 

માસના (૧) કોલમમાં માં ઉપલબ્ધ છે,પ્રિય વાચકો.આપનો અભિપ્રાય તેમજ સૂચન જરૂર આપશો.

આભાર.

આ સાથે મારી નવલકથા"મોગરાના ફૂલ" મેળવવા સંપર્ક સાંધો:૭૩૨-૭૮૯-૫૪૬૯.(સંપર્ક ન થાય તો સંદેશો મુકો સંદેશામાં મોગરાનાફૂલ માટે કહેવું જરૂરી,ત્વરિત જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશું,અથવા ઈ-મેઈલ કરો સરનામું:ompainting@gmail.com )

આપ ઈ-બે પર પણ ખરીદી શકો છો.

હવે આ નવલકથા "મોગરાના ફૂલ" એમેઝોન  (કિન્ડલ બેઝ ) ઉપર " ઈ બુક " ના રૂપમાં ઉપલબ્ધ છે તથા બીજી પણ મારી ઈ બુકો જેવી કે ,ચાંદની રાત(ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ),મોરનો ટહુકારો (ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ),ચકાચકીનો માળો (ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ) અવધૂતી રંગ (નારેશ્વરના સંત ગુરુ શ્ર્રી રંગ અવધૂત મહારાજ વિષે ) ઉપલબ્ધ છે જેનો આપ લાભ લઇ શકો છો.

આભાર,

મહેન્દ્ર ભટ્ટના જય શ્રીકૃષ્ણ.